કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા
વિદ્યાર્થી ચળવળો, નાગરિક સ્વતંત્રતાઓ અને રાજ્યની જવાબદારી વચ્ચેના સંતુલનની દ્રષ્ટિએ, 1 સપ્ટેમ્બર 2026 ને વૈશ્વિક સ્તરે ભારતના લોકશાહી ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક સીમાચિહ્ન તરીકે નોંધી શકાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે 20 થી 25 જુલાઈ, 2026 દરમિયાન રાષ્ટ્રીય પાત્રતા-કમ-પ્રવેશ પરીક્ષા માં કથિત ગેરરીતિઓ અને પ્રશ્નપત્ર લીક સામે વિદ્યાર્થીઓના વિરોધ પ્રદર્શનો સંબંધિત પ્રથમ માહિતી અહેવાલો પર એક મોટો આદેશ જારી કર્યો છે, જેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે દેશભરના વિવિધ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં આ વિરોધ પ્રદર્શનો સંબંધિત કેસોને વધુ કાર્યવાહી અથવા તપાસ માટે ચલાવવામાં આવશે નહીં અને બધા હેતુઓ માટે બંધ ગણવામાં આવશે. જો કે, આ વ્યાપક રાહતમાં, એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ અપવાદ કરવામાં આવ્યો છે: ગંભીર અગાઉના ગુનાહિત ભૂતકાળ ધરાવતા 2,873 વ્યક્તિઓ સામે અલગ કાર્યવાહી અને તેમની વ્યક્તિગત ભૂમિકાઓની તપાસ ખુલ્લી રહેશે. તેથી, ફક્ત બધી FIRs ને ફગાવી દેવાનું અધૂરું રહેશે. વાસ્તવિક સંદેશ એ છે કે: સામાન્ય વિદ્યાર્થી વિરોધીઓ માટે વ્યાપક રાહત, પરંતુ ગંભીર ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા લોકો માટે એક અલગ કાનૂની કસોટી. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, નિર્દેશ કરવા માંગુ છું કે 31 ઓગસ્ટ, 2026 ના રોજ, સોલિસિટર જનરલે જંતર-મંતર વિરોધ સંબંધિત FIRs ને રદ કરવાની માંગ કરતી સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે 1 સપ્ટેમ્બર, 2026 ના રોજ સુનાવણી નક્કી કરી છે.
મિત્રો, આ સમગ્ર કેસની કાનૂની પૃષ્ઠભૂમિ શૈલેન્દ્ર મણિ ત્રિપાઠી વિરુદ્ધ ભારત સંઘ અને અન્ય, ક્રિમિનલ રિટ પિટિશન નં. 280/2026 સાથે જોડાયેલી છે. અન્ય સંબંધિત અરજીઓ પણ તેની સાથે જોડાયેલી છે. 28 જુલાઈ, 2026 ના રોજ, મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચી અને ન્યાયાધીશ વી. મોહનાની બનેલી ત્રણ સભ્યોની બેન્ચે પહેલો મહત્વપૂર્ણ વચગાળાનો આદેશ આપ્યો. કોર્ટના રેકોર્ડ મુજબ, આ અરજીઓમાં નવી દિલ્હીના જંતર-મંતર અને દેશના અન્ય ભાગોમાં પ્રદર્શનકારીઓ, ખાસ કરીને વિદ્યાર્થીઓ સામે લાઠીચાર્જ, ટીયર ગેસ, રબર બુલેટ અને અન્ય કાર્યવાહી સહિત વધુ પડતા પોલીસ બળનો ઉપયોગ કરવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. બીજી તરફ, સરકારે જણાવ્યું હતું કે ગંભીર ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા કેટલાક તત્વો વિરોધ પ્રદર્શનમાં જોડાયા હતા અને હિંસામાં જોડાયા હતા, અને પોલીસ અધિકારીઓ પણ ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા હતા. આ માહિતી મીડિયા અહેવાલો પર આધારિત છે.
મિત્રો, 28 જુલાઈના આ જ આદેશમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ સંતુલન બનાવ્યું. કોર્ટે પોલીસ અને અન્ય તપાસ એજન્સીઓને સીસીટીવી ફૂટેજ, ડ્રોન ફૂટેજ, બોડી-વર્ન કેમેરા રેકોર્ડિંગ્સ, વિડીયો રેકોર્ડ્સ, વાયરલેસ કોમ્યુનિકેશન રેકોર્ડ્સ અને પોલીસ કંટ્રોલ રૂમ રેકોર્ડ્સ સાચવવાનો નિર્દેશ આપ્યો. તેણે એવો પણ આદેશ આપ્યો કે પ્રદર્શનકારીઓની વ્યક્તિગત માહિતી અને ઇલેક્ટ્રોનિક ડેટા જાહેર ન કરવામાં આવે. રાજ્યો અને પોલીસને એફઆઈઆરની તપાસ આગળ વધારવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, પરંતુ વિરોધ કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓ સામે બળજબરી કે શિક્ષાત્મક પગલાં ન લેવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો. આ રક્ષણમાં અપવાદ અગાઉ ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા વ્યક્તિઓ માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. સગીર બાળકોને પણ જો વિરોધના સંદર્ભમાં અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા હોય અથવા ધરપકડ કરવામાં આવી હોય અને તેમની પાસે આવી ગંભીર ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ન હોય તો તેમને છોડી દેવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો.
મિત્રો, આ તે જગ્યા છે જ્યાં “પૂર્વ ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ” શબ્દ સમગ્ર કેસમાં સૌથી સંવેદનશીલ કાનૂની પ્રશ્ન બન્યો. સુપ્રીમ કોર્ટે પાછળથી સ્પષ્ટતા કરી કે આ સંદર્ભમાં પૂર્વ ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ દરેક નાની એફઆઈઆર અથવા વ્યક્તિ સામે દાખલ કરાયેલા ભૂતકાળના નાના કેસનો ઉલ્લેખ કરતું નથી, પરંતુ ગંભીર અને જઘન્ય ગુનાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે. આ સ્પષ્ટતા મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે માત્ર એ હકીકત કે પ્રદર્શનકારી પાસે અગાઉ એફઆઈઆર છે તે તેમને સુપ્રીમ કોર્ટની રાહતમાંથી આપમેળે બાકાત રાખતું નથી. ૩ ઓગસ્ટના સ્પષ્ટીકરણમાં, કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે દિલ્હી અને અન્ય રાજ્યો કાયદા અનુસાર વિવિધ FIR બંધ કરવા અથવા પાછી ખેંચવા અંગે યોગ્ય નિર્ણયો લઈ શકે છે.
મિત્રો, ૧ સપ્ટેમ્બરના આદેશની સૌથી મોટી અસર ફક્ત દિલ્હી સુધી મર્યાદિત નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો હતો કે ૨૦ થી ૨૫ જુલાઈના વિદ્યાર્થી વિરોધ પ્રદર્શન સંબંધિત દેશભરમાં દાખલ કરાયેલી FIR બંધ ગણી લેવામાં આવે અને વધુ કાર્યવાહી કે તપાસ માટે આગળ ન ચલાવવામાં આવે. આનો અર્થ એ થયો કે જે વિદ્યાર્થીઓ પર ફક્ત આ ચોક્કસ વિરોધ પ્રદર્શનમાં ભાગ લેવા બદલ કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો અને જેઓ ગંભીર ગુનાહિત ભૂતકાળ ધરાવતા અપવાદમાં આવતા નથી તેમને વ્યાપક કાનૂની રાહત મળશે. કેન્દ્ર સરકારની સાથે, બિહાર, આસામ, પશ્ચિમ બંગાળ અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યોએ પણ સંબંધિત FIR રદ કરવાની માંગ કરી છે. આમ, આ મામલો દિલ્હીના જંતર મંતરથી રાષ્ટ્રીય સ્તરના ન્યાયિક હસ્તક્ષેપ તરફ આગળ વધ્યો છે.
મિત્રો, દિલ્હીની પરિસ્થિતિને સમજવી પણ મહત્વપૂર્ણ છે. દિલ્હી પોલીસે 20 જુલાઈથી 25 જુલાઈ સુધી થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનો સંબંધિત 13 FIRs ન ચલાવવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. આ FIRsમાં રમખાણો, હત્યાનો પ્રયાસ, જાહેર સંપત્તિને નુકસાન અને અન્ય ગંભીર આરોપોનો સમાવેશ થતો હતો; ઉપલબ્ધ સમાચાર અહેવાલો અનુસાર, આ FIRsમાંથી 10 માં હત્યાના પ્રયાસના આરોપોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. પોલીસે સુપ્રીમ કોર્ટને બંધારણની કલમ 142 હેઠળ આ કેસ રદ કરવા વિનંતી કરી હતી. જો કે, તેમણે 2,873 વ્યક્તિઓ સામે અલગ અને ચોક્કસ FIRs દાખલ કરવાની પરવાનગી પણ માંગી હતી જેમની પાસે ગંભીર ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ હોવાનું કહેવાય છે અને જેમની વિરોધ સ્થળ પર હાજરી હોવાનું ઓળખવામાં આવ્યું હતું.
મિત્રો, 2,873 આંકડો આ આદેશનો સૌથી ચર્ચિત મુદ્દો છે, પરંતુ તેનું અર્થઘટન કરતી વખતે પત્રકારત્વની સાવધાની જરૂરી છે. આ 2,873 વ્યક્તિઓને સુપ્રીમ કોર્ટે દોષિત જાહેર કર્યા નથી. તેમનો ગુનો સાબિત થયો નથી. ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, પ્રસ્તાવિત અલગ FIR અને તપાસનો હેતુ એ નક્કી કરવાનો છે કે 20-25 જુલાઈના વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન હિંસા, શારીરિક નુકસાન અથવા જાહેર કે ખાનગી મિલકતને નુકસાન પહોંચાડવામાં આ વ્યક્તિઓની કોઈ વ્યક્તિગત ભૂમિકા હતી કે નહીં. તેથી, તેમને દોષિત, ગુનેગાર અથવા મીડિયામાં સીધા ઇતિહાસકાર જાહેર કરવા એ ન્યાયિક પ્રક્રિયાના સિદ્ધાંતો સાથે અસંગત હશે. યોગ્ય કાનૂની ભાષા એ હશે કે ગંભીર અગાઉ ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા 2,873 ઓળખાયેલા વ્યક્તિઓની વ્યક્તિગત ભૂમિકાઓની અલગ તપાસ કરવામાં આવે.
મિત્રો, સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશનો બીજો મહત્વપૂર્ણ પાસું ભવિષ્યની FIR સાથે સંબંધિત છે. કેન્દ્ર સરકાર અને દિલ્હી પોલીસે કોર્ટને ખાતરી આપી હતી કે વર્તમાન અરજીમાં સમાવિષ્ટ 20-25 જુલાઈની ઘટનાઓના સંદર્ભમાં કોઈ નવી એફઆઈઆર દાખલ કરવામાં આવશે નહીં, સિવાય કે ગંભીર અગાઉ ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા 2,873 વ્યક્તિઓ સામે ચોક્કસ કાર્યવાહીની મંજૂરી આપવામાં આવી હોય. આ વ્યવસ્થા સામાન્ય વિરોધીઓને સીધી અસર કરશે જેમને ડર હતો કે આંદોલન સમાપ્ત થયા પછી પણ, અલગ ઘટનાઓના નામે તેમની સામે નવા ફોજદારી કેસ દાખલ થઈ શકે છે.
મિત્રો, આ આદેશને બંધારણના કલમ 142 ના વ્યાપક સંદર્ભમાં પણ જોવો જોઈએ. કલમ ૧૪૨ સુપ્રીમ કોર્ટને કોઈ કેસમાં “સંપૂર્ણ ન્યાય” કરવા માટે વિશેષ સત્તાઓ આપે છે. આ કેસમાં, કેન્દ્ર સરકારે એફઆઈઆર રદ કરવાની વિનંતી કરવા માટે આ બંધારણીય શક્તિનો ઉપયોગ કર્યો હતો. કોર્ટનો અભિગમ ફક્ત ફોજદારી કેસોને તાત્કાલિક રદ કરવાનો જ નહોતો, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય પર તે કેસોની લાંબા ગાળાની અસરને પણ ધ્યાનમાં લેવાનો હતો. કોર્ટે વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોના ભવિષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને આ અસાધારણ બંધારણીય શક્તિનો ઉપયોગ યોગ્ય માન્યો. જોકે, FIR રદ કરવાનો અર્થ એ નથી કે સુપ્રીમ કોર્ટે દરેકપ્રદર્શનકારીને વાસ્તવિક રીતે નિર્દોષ જાહેર કર્યો છે. એફઆઈઆર રદ કરવાનો કાનૂની પરિણામ એ છે કે સંબંધિત ફોજદારી કાર્યવાહી આગળ વધશે નહીં; તે વ્યક્તિના વર્તન પરનો વાસ્તવિક નિર્ણય નથી, જેમ કે સામાન્ય ફોજદારી અદાલતમાં દોષિત ઠેરવવા અથવા નિર્દોષ જાહેર કરવા. તેથી, આ આદેશને સુપ્રીમ કોર્ટે બધા વિદ્યાર્થીઓને નિર્દોષ જાહેર કર્યા તે રીતે વર્ણવવાને બદલે, એ કહેવું વધુ સચોટ અને જવાબદાર પત્રકારત્વ હશે કે સુપ્રીમ કોર્ટે વિરોધ સંબંધિત FIR રદ કરીને વિદ્યાર્થીઓને મોટી કાનૂની રાહત આપી.
મિત્રો, સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા રચાયેલી ઉચ્ચ સ્તરીય તપાસ સમિતિ પણ આ સમગ્ર વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ છે. ૧૮ ઓગસ્ટના કોર્ટ રેકોર્ડમાં પોલીસ અને પ્રદર્શનકારીઓ બંને સામેના આરોપોની નિષ્પક્ષ તપાસ કરવા માટે એક ઉચ્ચ-સ્તરીય સમિતિની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. આ સમિતિએ પ્રદર્શનકારીઓ દ્વારા પોલીસ સામે કરાયેલા અતિશય બળપ્રયોગના આરોપો, તેમજ પ્રદર્શનકારીઓ દ્વારા પોલીસ કર્મચારીઓ સામે કરાયેલી કથિત હિંસા, જાહેર સંપત્તિને નુકસાન અને પોલીસ દળને ઇજા પહોંચાડવાના આરોપોની તપાસ કરવાની છે. કોર્ટે સીસીટીવી ફૂટેજ, ડ્રોન ફૂટેજ,બોડી-વર્ન કેમેરા રેકોર્ડિંગ્સ અને અન્ય રેકોર્ડ્સ સાચવવાના તેના નિર્દેશો પણ જાળવી રાખ્યા હતા. આમ, એફઆઈઆર બંધ કરવાથી પોલીસ કાર્યવાહી અથવા આંદોલન દરમિયાન થયેલી હિંસા સંબંધિત વ્યાપક તથ્યલક્ષી પ્રશ્નોની તપાસનો અંત આવતો નથી.
મિત્રો, આ આદેશના વ્યાપક રાજકીય અને સામાજિક પરિણામો છે. 20 જુલાઈથી શરૂ થયેલો વિરોધ પ્રદર્શન 25 જુલાઈના રોજ સમાપ્ત થયો હતો અને FIR પાછી ખેંચવી એ પ્રદર્શનકારીઓની મુખ્ય માંગણીઓમાંની એક હતી. 1 સપ્ટેમ્બરના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટના પગલા બાદ, વિરોધ કરતી સંસ્થાઓએ 5 સપ્ટેમ્બરના રોજઆયોજિત કૂચ પાછી ખેંચવાની જાહેરાત કરી હતી. આ સૂચવે છે કે ન્યાયતંત્રનો હસ્તક્ષેપ ફક્ત કોર્ટ અને પોલીસ વચ્ચેના કાનૂની વિવાદ સુધી મર્યાદિત ન હતો, પરંતુ આંદોલન અને સરકાર વચ્ચેના મડાગાંઠને ઘટાડવામાં પણ ભૂમિકા ભજવી હતી.
મિત્રો, આ સમગ્ર મામલે મહારાષ્ટ્ર, બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ અને આસામની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. આ રાજ્યોએ સંબંધિત એફઆઈઆર રદ કરવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો હતો. ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, બિહારે 69 FIR, મહારાષ્ટ્ર 34 અને આસામ 5 ની યાદી રજૂ કરી હતી. આનાથી આ કેસને જંતર-મંતર FIR થી રાષ્ટ્રવ્યાપી વિદ્યાર્થી આંદોલન એફઆઈઆર માં અસરકારક રીતે પરિવર્તિત કરવામાં આવ્યો છે. આ જ કારણ છે કે 1 સપ્ટેમ્બરના આદેશને માત્ર રાજધાનીમાં બેઠેલા વિદ્યાર્થીઓ માટે જ નહીં, પરંતુ આ આંદોલનને કારણે વિવિધ રાજ્યોમાં કાનૂની કાર્યવાહીનો સામનો કરી રહેલા પ્રદર્શનકારીઓ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર વિધાનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે 1 સપ્ટેમ્બર, 2026 ના સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ, ભારતીય લોકશાહી માટે એક મહત્વપૂર્ણ સંતુલન રજૂ કરે છે – શાંતિપૂર્ણ લોકશાહી અસંમતિને ફોજદારી કાર્યવાહીના કાયમી બોજમાં ફેરવવી યોગ્ય નથી, પરંતુ વિરોધ પ્રદર્શનની આડમાં ગંભીર હિંસા અથવા જઘન્ય ગુનાઓ કરનારાઓને ફક્ત એટલા માટે કાનૂની રક્ષણ મળી શકતું નથી કે તેઓ વિરોધ કરનારા છે. આ આ આદેશનો મૂળભૂત ન્યાયિક સંદેશ છે. જ્યારે કોર્ટે સામાન્ય વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય, બંધારણની કલમ 19 હેઠળ શાંતિપૂર્ણ અભિવ્યક્તિ અને રાજ્યની જવાબદારીને પ્રાથમિકતા આપી હતી, ત્યારે તેણે ગંભીર ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા વ્યક્તિઓની વ્યક્તિગત ભૂમિકાઓની તપાસ માટે પણ દરવાજો ખુલ્લો રાખ્યો હતો. તેથી, જંતર-મંતર ઘટનાનો અંતિમ નિષ્કર્ષ નિર્દોષ છૂટકારો અથવા દોષિત ઠેરવવાનો નથી, પરંતુ “સામાન્ય વિરોધીઓ માટે વ્યાપક રાહત અને ગંભીર ગુનાઓના આરોપીઓ માટે વ્યક્તિગત તપાસ” છે. આ કાનૂની રેખા જ આ સમગ્ર નિર્ણયને ભારતમાં લોકશાહી વિરોધ, નાગરિક સ્વતંત્રતાઓ અને કાયદાના શાસન વચ્ચે સંતુલનનું એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ બનાવે છે.
કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર 9226229318
