સલાયાથી મસ્કત સુધી: ગોપાલ મસ્કતી અને મોતીશ્વર મહાદેવની અજાણી ઐતિહાસિક ગાથા

ક્યારેક કોઈ જવાબદારી માત્ર જવાબદારી રહેતી નથી; તે માણસને ઈતિહાસના એવા દરવાજા સુધી લઈ જાય છે, જેના અસ્તિત્વની આપણને કલ્પના પણ ન હોય.

લેખક : ભમબાપુ
લેખન સહાયક : ડૉ. વિ.કે. નકુમ, પ્રવિણસિંહ કંચવા

વિશ્વ હિન્દુ પરિષદના ધાર્મિક પ્રકલ્પમાં ધર્માચાર્ય સંપર્ક પ્રમુખ તરીકે દ્વારકા જિલ્લામાં આવેલા મઠો, મંદિરો અને સંત-પૂજારીઓની યાદી બનાવવાની જવાબદારી મળી. આ કામ દરમિયાન જામખંભાળિયાથી સલાયા તરફ જવાનું થયું.
સલાયા ગામમાં હનુમાનજી મહારાજની ડેરીની બાજુમાં જેરાજાણીની ડેરી હોવાનું ધ્યાનમાં આવ્યું.
મન અટકી ગયું.

“આ ડેરી કોની? જેરાજાણી કોણ હતા? અહીં તેમની ડેરી કેમ? અને આ સ્થળ પાછળની લોકવાયકા શું છે?”
કુતૂહલ જાગ્યું.
સામાન્ય રીતે કોઈ જગ્યાની બાજુમાંથી પસાર થઈ જવાય, પરંતુ કેટલીક જગ્યાઓ આપણને પસાર થવા દેતી નથી. તે જાણે મનને રોકીને કહે છે—
“મારી પાછળની વાત જાણ્યા વિના આગળ ન વધતા.”
એ જ જિજ્ઞાસાએ મને ડૉ. વી.કે. નકુમનો સંપર્ક કરવા પ્રેર્યો.
અને ત્યાંથી શરૂ થઈ ઈતિહાસનાં પાનાં ખોલવાની એક અનોખી યાત્રા.

લોકવાયકા અને ઈતિહાસ વચ્ચેની શોધ

ડૉ. વી.કે. નકુમ સાથે વાતચીત શરૂ થઈ. એક તરફ સલાયા અને ભાટિયા સમાજ સાથે જોડાયેલી લોકવાયકાઓ હતી અને બીજી તરફ ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક તથા દસ્તાવેજી સંદર્ભો. વાત આગળ વધતી ગઈ તેમ એક નામ વારંવાર સામે આવતું ગયું—
ગોપાલ વાલજી જેરાજાણી.

લોકવાયકા મુજબ, લગભગ સાતસો વર્ષ પહેલાં જેરાજાણી પરિવાર અને ભાટિયા હિન્દુ સમાજના લોકો સલાયા વિસ્તારમાં વસેલા હતા. એ સમયના સૌરાષ્ટ્રના દરિયાકાંઠાના જીવનમાં સમુદ્ર માત્ર પાણીનો વિસ્તાર નહોતો; તે વેપારનો માર્ગ હતો. સલાયા અને આસપાસના દરિયાકાંઠાના લોકોનો અરબ દેશો સાથેનો દરિયાઈ વેપાર હતો. ખજૂર સહિત વિવિધ માલસામાનના વેપાર માટે ગુજરાતીઓ સમુદ્ર પાર જતા. આ જ દરિયાઈ વ્યવસાયની પરંપરામાં જેરાજાણી પરિવારની પેઢીઓ જોડાયેલી હોવાની લોકવાયકા મળે છે. અને આ કથાના કેન્દ્રમાં આવે છે—
ગોપાલ વાલજી જેરાજાણી.

સલાયાના ગોપાલથી “ગોપાલ મસ્કતી” સુધી

કહેવાય છે કે નાનપણથી જ ગોપાલ વાલજી જેરાજાણી મસ્કત, ઓમાનમાં રહેતા અને પરિવારની વેપારી પેઢીનો હિસાબ-કિતાબ સંભાળતા. વિદેશની ધરતી. ભાષા જુદી. વાતાવરણ જુદું. સમાજ જુદો. પરંતુ પોતાની ધરતી, પોતાની સંસ્કૃતિ અને પોતાના આરાધ્ય દેવ પ્રત્યેનો સંબંધ અતૂટ.
વ્યવહાર કરતાં કરતાં ગોપાલ મસ્કતના સ્થાનિક અરબ સમાજમાં પણ જાણીતા બન્યા. તેમની ઓળખ ધીમે ધીમે એવી બની કે લોકો તેમને પ્રેમથી “ગોપાલ મસ્કતી” તરીકે ઓળખવા લાગ્યા. નામમાં મસ્કત જોડાઈ ગયું, પરંતુ હૃદયમાં સલાયા અને ગુજરાત જળવાઈ રહ્યા.

આ વાત માત્ર એક વેપારીની સફળતાની વાત નથી.

આ વાત એ સમયના ગુજરાતી વેપારીઓની એવી પરંપરાની ઝલક આપે છે, જેમાં વેપાર સાથે પોતાની સંસ્કૃતિ અને આસ્થા પણ દરિયાપાર લઈ જવામાં આવતી.

મસ્કતની ધરતી પર શિવભક્તિનું પ્રતીક

ગોપાલ મસ્કતી માટે વેપાર જીવનનો વ્યવહાર હતો, પરંતુ ભગવાન શિવ પ્રત્યેની ભક્તિ જીવનનો આધાર હોવાનું લોકવાયકા કહે છે. મસ્કતની ધરતી પર પોતાના આરાધ્ય દેવ મહાદેવનું મંદિર સ્થાપવાની ભાવના જન્મી. અને ત્યાંથી જોડાય છે—
“મોતીશ્વર મહાદેવ”

લોકવાયકા અનુસાર ગોપાલ મસ્કતીના પ્રયાસોથી મસ્કતમાં મોતીશ્વર મહાદેવ મંદિરની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા થઈ. આ મંદિરને ત્યાં વસતા ગુજરાતી અને ભાટિયા સમાજની ધાર્મિક ઓળખ સાથે જોડવામાં આવે છે. વિદેશની ધરતી પર મંદિર બનાવવું એ માત્ર પથ્થરોની ઇમારત ઊભી કરવી નહોતી. એ જાણે કહેવું હતું—
“અમે જ્યાં જઈએ, ત્યાં અમારી શ્રદ્ધા પણ અમારી સાથે જાય છે.”
સમુદ્ર વેપાર માટે પાર કર્યો હતો, પરંતુ ભક્તિ માટે અંતર ભૂલી ગયા હતા.

એક અંતિમ પ્રસંગ અને જન્મેલી બીજી લોકકથા

સમય આગળ વધ્યો. અને એક દિવસ ગોપાલ મસ્કતીનું મસ્કતમાં જ અવસાન થયું. અહીંથી આ કથાનો સૌથી રસપ્રદ અને લોકમાનસમાં જીવંત રહેલો પ્રસંગ શરૂ થાય છે. લોકવાયકા મુજબ, ગોપાલ મસ્કતીના અંતિમ સંસ્કારને લઈને સ્થાનિક અરબ સમાજ અને ગુજરાતી સંબંધીઓ વચ્ચે મતભેદ થયો. અરબ સમાજ તરફથી તેમને દફનાવી ત્યાં જ એક સ્મારક કે ડેરી બનાવવાની ઇચ્છા વ્યક્ત થઈ હોવાનું કહેવાય છે.
બીજી તરફ ગુજરાતી સમાજ અને સંબંધીઓનો આગ્રહ હતો કે હિન્દુ પરંપરા મુજબ અગ્નિસંસ્કાર થવો જોઈએ. ચર્ચા થઈ. રકઝક થઈ. અંતે અગ્નિસંસ્કાર કરવામાં આવ્યો. પરંતુ ત્યારબાદ આ કથામાં એક અદ્ભુત વળાંક આવે છે.

અગ્નિદાહ પછી શું થયું?

લોકવાયકા કહે છે કે અગ્નિસંસ્કાર દરમિયાન એક અસાધારણ ઘટના બની. અગ્નિસંસ્કાર પૂર્ણ થયા પછી સ્થાનિક અરબ લોકો ગોપાલ મસ્કતીના દેહાવશેષોને પોતાની તરફ લઈ ગયા અને ત્યાં તેમને દફનાવી એક સ્થાનક બનાવ્યું. આ સ્થાનને “કલબ (Qalb)” નામ આપવામાં આવ્યું હોવાની લોકવાયકા છે. સમય પસાર થતો ગયો. સ્થળનું નામ અને તેની આસપાસનો વિસ્તાર પણ લોકોની બોલચાલમાં બદલાતો ગયો અને આજે તે વિસ્તાર “કલબુ” તરીકે ઓળખાતો હોવાનો લોકવિશ્વાસ છે.

આ પ્રસંગ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજથી કેટલો પ્રમાણિત થાય છે, તે અલગ સંશોધનનો વિષય છે; પરંતુ લોકસ્મૃતિમાં ગોપાલ મસ્કતીની આ કથા આજે પણ રસ અને કુતૂહલ જગાવે છે.

એક ગુજરાતી વેપારીની કથા કે સંસ્કૃતિની દરિયાઈ યાત્રા?

આ આખી વાતને માત્ર ગોપાલ મસ્કતીના જીવનપ્રસંગ તરીકે જોવી કદાચ અધૂરી સમજણ હશે. આ કથાની અંદર અનેક સ્તરો છુપાયેલા છે. સલાયા—મસ્કત—દરિયો—વેપાર—મોતી (હાલ પોસીત્રા સાચા મોતીની ઉપજ થાય છે) ગુજરાતી સમાજ—ભાટિયા પરંપરા, અને મહાદેવ પ્રત્યેની ભક્તિ.
ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના ગામડાંઓમાંથી નીકળેલા વેપારીઓ માત્ર માલસામાન લઈને વિદેશ જતા નહોતા. તેઓ સાથે લઈ જતા હતા—
ભાષા, વ્યવહાર, પરંપરા, પરિવારની યાદો અને પોતાના આરાધ્ય દેવ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા.
ગોપાલ મસ્કતીની લોકકથા આ સાંસ્કૃતિક યાત્રાનું એક પ્રતીક બની શકે છે.

સલાયાની ડેરીથી મસ્કતના મોતીશ્વર સુધી

જામખંભાળિયાથી સલાયા સુધીની મારી મુસાફરી એક સામાન્ય જવાબદારીના ભાગરૂપે શરૂ થઈ હતી. હનુમાનજી મહારાજની ડેરીની બાજુમાં આવેલી જેરાજાણીની ડેરીએ એક પ્રશ્ન ઊભો કર્યો. એ પ્રશ્ને ડૉ. વી.કે. નકુમ સુધી પહોંચાડ્યો. ત્યાંથી લોકવાયકાઓ અને ઐતિહાસિક સંદર્ભોની શોધ શરૂ થઈ. અને શોધની કલ્પનાએ જાણે માર્ગ બનાવી દીધો—
સલાયા → દરિયો → મસ્કત → મોતીશ્વર મહાદેવ.
એક નાનકડા ગામની ડેરીથી શરૂ થયેલો પ્રશ્ન અરબ સમુદ્ર પાર કરીને ઓમાનની ધરતી સુધી પહોંચી ગયો. કદાચ ઈતિહાસની સૌથી સુંદર વાત જ આ છે—
ઈતિહાસ હંમેશાં મોટા મહેલો કે રાજાઓમાં જ છુપાયેલો હોતો નથી.
ક્યારેક તે કોઈ ગામની ડેરીમાં, કોઈ જૂના મંદિરના ખૂણે, કોઈ વેપારીની પેઢીના હિસાબમાં કે કોઈ વૃદ્ધના સ્મરણમાં જીવતો હોય છે.

અંતિમ વિચાર

ગોપાલ મસ્કતીની આ કથા સંપૂર્ણપણે દસ્તાવેજી ઇતિહાસ તરીકે સ્વીકારતા પહેલાં વધુ સંશોધન જરૂરી છે. પરંતુ લોકવાયકા તરીકે તે ગુજરાતના દરિયાઈ વેપાર, વિદેશમાં વસેલા ગુજરાતી સમાજ અને પોતાની ધાર્મિક-સાંસ્કૃતિક ઓળખ જાળવી રાખવાની પરંપરા વિશે એક મહત્વપૂર્ણ સંશોધનદિશા સૂચવે છે.
સલાયાના જેરાજાણી પરિવારથી મસ્કતના ગોપાલ મસ્કતી સુધીની આ ગાથા જાણે એક જ સંદેશ આપે છે—
“ગુજરાતી જ્યાં ગયો, ત્યાં વેપાર સાથે સંબંધ લઈ ગયો;
અને સંબંધ સાથે પોતાની સંસ્કૃતિ અને શ્રદ્ધા પણ લઈ ગયો.”

મોતીશ્વર મહાદેવની કથા તેથી માત્ર એક મંદિરની વાત નથી. તે એક એવા સમયની સ્મૃતિ છે, જ્યારે દરિયો અંતર હતો, પરંતુ સંસ્કૃતિ માટે દીવાલ નહોતો. અને કદાચ આ જ કારણ છે કે સલાયાની એક નાનકડી ડેરીથી શરૂ થયેલો પ્રશ્ન આજે પણ મનને મસ્કત સુધી લઈ જાય છે.
સલાયાથી મસ્કત સુધીની આ યાત્રા—
લોકવાયકાથી ઈતિહાસ સુધીની શોધયાત્રા છે.