લે. હરિતા રાવલ
૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ના રોજ India અને ખાસ કરીને Gujaratના Space-Tech ઇકોસિસ્ટમે વૈશ્વિક સ્તરે ઇતિહાસ રચી દીધો છે. અમદાવાદ સ્થિત Space Startup સેટલિયો લેબ્સ’ (SatLeo Labs) દ્વારા સંપૂર્ણપણે સ્વદેશી ટેક્નોલોજીથી તૈયાર કરવામાં આવેલો ‘તપસ-૧’ (TAPAS-1 – Thermal Access Platform for Analytics & Solutions) થર્મલ ઇન્ફ્રારેડ કેમેરા Americaના વૅન્ડેનબર્ગ સ્પેસ ફોર્સ બેઝ પરથી SpaceX કંપનીના ‘ફાલ્કન ૯’ (Falcon 9) રોકેટ (Transporter-18 મિશન) દ્વારા સફળતાપૂર્વક અંતરિક્ષમાં લૉન્ચ કરવામાં આવ્યો છે.
Launch Details: તારીખ – 1 ઓક્ટોબર 2026, રોકેટ – Falcon 9, મિશન – Transporter-18, સ્થળ – Vandenberg Space Force Base, ઓર્બિટ – 500 કિમી Sun-Synchronous Orbit, પ્લેટફોર્મ – Dhruva Space LEAP-2
આ કેમેરો પૃથ્વીથી આશરે ૫૦૦ કિમી ઉપર સૂર્ય-સમકાલીન ભ્રમણકક્ષા (Sun-Synchronous Orbit) માં ધ્રુવ સ્પેસ (Dhruva Space) ના LEAP-2 સેટેલાઇટ પ્લેટફોર્મ સાથે રહીને પૃથ્વીનું તાપમાન માપવાનું કામ કરશે. આ માત્ર ગુજરાત માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશના ખાનગી સ્પેસ સેક્ટર માટે એક ક્રાંતિકારી સિદ્ધિ છે.
જ્યારે પણ અંતરિક્ષ વિજ્ઞાન કે સેટેલાઇટ લોન્ચિંગની વાત આવે છે, ત્યારે સામાન્ય રીતે આપણા મગજમાં ISRO કે NASA જેવી સરકારી સંસ્થાઓના નામ જ મોખરે આવે છે. પરંતુ બદલાતા સમય સાથે ભારતમાં હવે ખાનગી ક્ષેત્ર અને યુવા સ્ટાર્ટઅપ્સ પણ અંતરિક્ષમાં પોતાની શક્તિનું પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે. આ કડીમાં ૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ના રોજ એક અભૂતપૂર્વ ઘટના બની છે. અમદાવાદના એક ઉભરતા સ્પેસ-ટેક સ્ટાર્ટઅપ ‘SatLeo Labs’ એ પૃથ્વીની ગરમી અને તાપમાનનું સચોટ મેપિંગ કરવા માટે ભારતનો પ્રથમ સમર્પિત કોમર્શિયલ ક્યુબસેટ (CubeSat) થર્મલ પેલોડ ‘TAPAS-1’ સફળતાપૂર્વક અંતરિક્ષમાં મોકલ્યો છે.
આ કેમેરાને એલોન મસ્કની વિશ્વપ્રસિદ્ધ કંપની સ્પેસએક્સના શક્તિશાળી રોકેટ ‘ફાલ્કન ૯’ ના ટ્રાન્સપોર્ટર-૧૮ મિશન (Transporter-18 Rideshare Mission) અંતર્ગત અમેરિકાની ધરતી પરથી લોન્ચ કરવામાં આવ્યો છે. આ લોન્ચિંગ સાથે જ ગુજરાતે ગ્લોબલ સ્પેસ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ટેક્નોલોજી હબ બનવા તરફ એક બહુ મોટું કદમ વધાર્યું છે.
🛰️ ‘તપસ-૧’ (TAPAS-1) શું છે?
TAPAS-1 નું પૂરું નામ Thermal Access Platform for Analytics & Solutions છે. આ એક અત્યંત આધુનિક અને લઘુચિત્ર (Compact) કેમેરો છે, જેનું વજન આશરે ૩ કિલોગ્રામ છે. આ કેમેરો સામાન્ય ઓપ્ટિકલ (દ્રશ્યમાન) કેમેરા કરતાં બિલકુલ અલગ રીતે કામ કરે છે.
સામાન્ય સેટેલાઇટ કેમેરા પૃથ્વી પર સૂર્યપ્રકાશના પરાવર્તનને આધારે ફોટોગ્રાફ્સ લે છે, એટલે કે પૃથ્વી ઉપરથી કેવી દેખાય છે તે દર્શાવે છે. જ્યારે ‘તપસ-૧’ લોંગ-વેવ ઇન્ફ્રારેડ સેન્સર (Long-Wave Infrared – LWIR) ટેક્નોલોજી પર આધારિત છે. તે જમીનની સપાટી પરથી ઉત્સર્જિત થતા ઇન્ફ્રારેડ રેડિયેશન (ગરમીના મોજાં) ને માપે છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, આ કેમેરો અંતરિક્ષમાં રહીને આપણી પૃથ્વી માટે એક “ગ્લોબલ થર્મોમીટર” (Thermometer for planet Earth) તરીકે કામ કરશે, જે પૃથ્વીના તાપમાનમાં થતા નાનામાં નાના ફેરફારોને પણ નોંધી શકશે.
🛠️ માત્ર ૧૨ મહિનાની ટૂંકી અવધિમાં નિર્માણ અને સેટલિયો લેબ્સની સફર
આ પ્રોજેક્ટની સૌથી મોટી વિશિષ્ટતા એ છે કે ‘SatLeo Labs’ ના એન્જિનિયરો અને વિજ્ઞાનીઓએ આ જટિલ પેલોડને માત્ર ૧૨ મહિનાના ટૂંકા ગાળામાં જ પ્રયોગશાળામાંથી લોન્ચ પેડ સુધી પહોંચાડ્યો છે.
આ સ્ટાર્ટઅપની સ્થાપના વર્ષ ૨૦૨૩માં Shravan Singh Bhati (જેઓ અગાઉ રાજસ્થાન પોલીસમાં ૬ વર્ષ સેવા આપી ચૂક્યા છે), ISRO ના પૂર્વ વરિષ્ઠ વિજ્ઞાની ડો. રાનેન્દુ ઘોષ (જેમને ૨૭ વર્ષનો સેટેલાઇટ પેલોડ બનાવવાનો અનુભવ છે) અને Urmil Bakhai દ્વારા સંયુક્ત રીતે કરવામાં આવી હતી. હાલમાં આ કંપનીમાં ૪૦થી વધુ અંતરિક્ષ નિષ્ણાતો કામ કરી રહ્યા છે. સેટલિયો લેબ્સે ભારતીય અંતરિક્ષ વિભાગના IN-SPACe (ઇન્ડિયન નેશનલ સ્પેસ પ્રમોશન એન્ડ ઓથોરાઇઝેશન સેન્ટર) નું ઇન્ક્યુબેશન અને સહયોગ પણ મેળવ્યો છે.
કંપનીની પ્રતિભા અને ટેક્નોલોજીની તાકાતનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે લોન્ચિંગ પહેલાં જ તેની પાસે વિવિધ વૈશ્વિક ગ્રાહકો તરફથી આશરે ૫૨ મિલિયન ડોલર (અંદાજે રૂ. ૪૩૦+ કરોડ) ના ‘લેટર ઓફ ઇન્ટેન્ટ’ (LOI) ઉપલબ્ધ છે, જેમાંથી ૬૦% કરતાં વધુ ઓર્ડર ભારત બહારની વિદેશી કંપનીઓ તરફથી મળ્યા છે. કંપનીએ 60 કરોડનું ફંડિંગ પણ મેળવ્યું છે.
🌾 પૃથ્વીથી ૫૦૦ કિમી ઉપર રહીને કઈ રીતે ઉપયોગી થશે આ કેમેરો?
‘તપસ-૧’ પૃથ્વીની સપાટીથી ૫૦૦ કિલોમીટરની ઊંચાઈએ ભ્રમણકક્ષામાં રહીને જે ડેટા મોકલશે, તેનો ઉપયોગ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત વિશ્લેષણ દ્વારા અનેક ક્ષેત્રોમાં ક્રાંતિ લાવવા માટે કરવામાં આવશે. તેના મુખ્ય ઉપયોગો નીચે મુજબ છે:
૧. કૃષિ ક્ષેત્રમાં સચોટ આંકડા (Precision Agriculture):
આ કેમેરાનો સૌથી મોટો ફાયદો ભારતીય ખેતી અને ખેડૂતોને થશે. પાક જ્યારે સુકાવા લાગે કે પાણીની અછત અનુભવે (Water Stress), ત્યારે તેના પાંદડાના તાપમાનમાં ફેરફાર થાય છે જે સામાન્ય આંખે કે સામાન્ય કેમેરાથી દેખાતો નથી. ‘તપસ-૧’ પાક પરના આ તણાવને (Crop Stress) વહેલી તકે પકડી લેશે, જેથી ખેડૂતો સમયસર સિંચાઈ અને ખાતરનું વ્યવસ્થાપન કરી શકશે.
૨. શહેરી ગરમીનું સંચાલન (Urban Heat Island Mapping):
કોંક્રિટના જંગલો બનવાને કારણે મોટા શહેરોના અમુક વિસ્તારો અતિશય ગરમ થઈ જાય છે, જેને ‘અર્બન હીટ આઇલેન્ડ’ કહેવાય છે. અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન સાથે મળીને આ સ્ટાર્ટઅપે અગાઉ હીટ ફોરકાસ્ટિંગ (ગરમીની આગાહી) પર પાયલોટ પ્રોજેક્ટ કર્યો છે. હવે આ સેટેલાઇટ ડેટાથી કયા વિસ્તારોમાં ગરમી વધુ છે તેનું મેપિંગ કરીને ટાઉન પ્લાનિંગ અને વૃક્ષારોપણની સચોટ યોજના બનાવી શકાશે.
૩. જંગલોની આગ અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન (Forest Fires & Disaster Management):
ઉનાળામાં જંગલોમાં લાગતી આગ (Forest Fires) શરૂઆતમાં ખૂબ નાના સ્તરે હોય છે. ‘તપસ-૧’ ના થર્મલ સેન્સર્સ આવી આગની શરૂઆત થતાં જ તાપમાનના વધારાને શોધી કાઢશે, જેથી મોટી હોનારતો અટકાવી શકાશે. આ ઉપરાંત, લેન્ડફિલ્ડ સાઇટ્સ (કચરાના ઢગલા) માં પેદા થતા મિથેન ગેસના કારણે લાગતી આગને રોકવામાં પણ તે મદદરૂપ બનશે.
૪. સંરક્ષણ અને સુરક્ષા (Defense & Infrastructure):
રાત્રિના સમયે અથવા અતિશય ધુમ્મસ હોય ત્યારે સામાન્ય કેમેરા નિષ્ફળ જાય છે. પરંતુ ગરમીના આધારે કામ કરતો આ કેમેરો અંધારામાં કે ધુમ્મસની આરપાર પણ તાપમાન આધારિત સચોટ વિશ્લેષણ અને સુરક્ષા ડેટા પૂરો પાડી શકશે.
આ પણ વાંચો: OpenArt AI શું છે?
🔮 ભવિષ્યનો રોડમેપ: ૨૦૨૯ સુધીમાં વિશાળ નક્ષત્ર (Constellation) બનાવવાનું લક્ષ્ય
‘તપસ-૧’ એ સેટલિયો લેબ્સ માટે એક પ્રાયોગિક શરૂઆત (Technology Demonstrator) છે, જે અંતરિક્ષમાં તેની થર્મલ સેન્સિંગ અને ડેટા પ્રોસેસિંગ ક્ષમતાની ચકાસણી કરશે. આ મિશન આશરે ૩ વર્ષ સુધી કાર્યરત રહેવાની ધારણા છે.
કંપનીની લાંબાગાળાની યોજના વર્ષ ૨૦૨૯ સુધીમાં આવા વધુ ૮ થર્મલ-ઇમેજિંગ સેટેલાઇટ્સ અંતરિક્ષમાં મોકલવાની છે. આ તમામ સેટેલાઇટ્સ મળીને અંતરિક્ષમાં એક આખું ‘કોન્સ્ટેલેશન’ (નક્ષત્ર) બનાવશે, જેનાથી પૃથ્વીના કોઈપણ ખૂણાનો હાઇ-ફ્રીક્વન્સી થર્મલ ડેટા દર કલાકે કે દર મિનિટે ઉપલબ્ધ કરાવી શકાશે.
અમદાવાદની ધરતી પર તૈયાર થયેલું ‘તપસ-૧’ મિશન એ વાતની જીવંત સાબિતી છે કે જો યોગ્ય માર્ગદર્શન અને તક મળે, તો ભારતના નાના શહેરોના સ્ટાર્ટઅપ્સ પણ વૈશ્વિક કક્ષાનું સ્પેસ હાર્ડવેર બનાવી શકે છે. સ્પેસએક્સના ફાલ્કન ૯ રોકેટ પર સવાર થઈને ગયેલો આ કેમેરો માત્ર તાપમાનના ડેટા જ નહીં, પરંતુ ભારતના કરોડો યુવાનોના આત્મનિર્ભર સપનાઓને પણ નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ ગયો છે. ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ ના વિઝનને સાર્થક કરતી આ ઐતિહાસિક સિદ્ધિ બદલ ગુજરાત અને ‘SatLeo Labs’ ની આખી ટીમ અભિનંદનને પાત્ર છે!
FAQ
ravAL MA
- પ્રશ્ન 1: TAPAS-1 શું છે?
જવાબ: TAPAS-1 એટલે Thermal Access Platform for Analytics & Solutions. આ 3 કિલોગ્રામ વજન ધરાવતો CubeSat થર્મલ કેમેરો છે જે Long-Wave Infrared ટેકનોલોજીથી પૃથ્વીનું તાપમાન માપશે. - પ્રશ્ન 2: TAPAS-1 ને કોણે લોન્ચ કર્યો?
જવાબ: અમદાવાદ સ્થિત SatLeo Labs દ્વારા બનાવવામાં આવેલો આ પેલોડ SpaceX ના Falcon 9 રોકેટ દ્વારા Transporter-18 મિશન અંતર્ગત Dhruva Space ના LEAP-2 પ્લેટફોર્મ સાથે લોન્ચ કરવામાં આવ્યો. - પ્રશ્ન 3: SatLeo Labs નું ભવિષ્યનું પ્લાન શું છે?
જવાબ: કંપની 2029 સુધીમાં આવા 8 વધુ સેટેલાઇટ લોન્ચ કરીને 10 થી 15 સેટેલાઇટનું Thermal Constellation બનાવવા માંગે છે. તેનો આગામી સેટેલાઇટ TAPAS-2 મિડ-2027 માં લોન્ચ થશે.
