ભારતમાં રખડતા કૂતરાઓનો મુદ્દો નવો નથી, પરંતુ 13 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી પછી, આ મુદ્દો જાહેર સલામતી, વહીવટી જવાબદારી અને બંધારણીય ફરજનો ગંભીર મુદ્દો બની ગયો છે, ફક્ત પ્રાણી પ્રેમ અથવા કરુણાનો પ્રશ્ન નહીં. કોર્ટના તીક્ષ્ણ અવલોકનોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ચર્ચા હવે લાગણીઓની આસપાસ ફરશે નહીં, પરંતુ તેના બદલે જીવનના અધિકાર, રાજ્યની જવાબદારી અને નાગરિક સલામતી પર કેન્દ્રિત રહેશે. જ્યારે નવ વર્ષનો બાળક રખડતા કૂતરાના હુમલામાં પોતાનો જીવ ગુમાવે છે, ત્યારે તે હવે અકસ્માત રહેતો નથી, પરંતુ રાજ્યની નિષ્ફળતા, સામાજિક પ્રાથમિકતાઓ અને નીતિ નિર્માણની નબળાઈઓનું પ્રતીક બની જાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે 13 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ તેની સુનાવણીમાં સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે જો રખડતા કૂતરા કરડે છે અથવા હુમલા ચાલુ રહે છે,તો રાજ્ય સરકારોને દરેક કેસમાં નોંધપાત્ર વળતર ચૂકવવું પડી શકે છે. ગોંદિયા,મહારાષ્ટ્રના એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની માને છે કે આ અવલોકન ભારતની ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં એક વળાંક છે. કોર્ટે એ પણ સૂચવ્યું હતું કે માત્ર સરકાર જ નહીં, પરંતુ જાહેર સ્થળોએ કૂતરાઓને ખવડાવતા અને પછી કોઈપણ પરિણામોની જવાબદારી લેવાનો ઇનકાર કરતા વ્યક્તિઓ અને સંગઠનોને પણ જવાબદાર ઠેરવી શકાય છે. આ અભિગમ ન્યાયતંત્રના દૃષ્ટિકોણને પ્રકાશિત કરે છે કે ફરજ અને અધિકારોને એકબીજાથી અલગ ગણી શકાય નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ અવલોકન એ હતું કે રખડતા કૂતરા કોઈ વ્યક્તિ કે સંગઠનની ખાનગી મિલકત નથી. જો તેઓ ખરેખર કોઈના હોય, તો તેમને જાહેર રસ્તાઓ પર છોડી દેવાનો કોઈ નૈતિક કે કાનૂની અધિકાર હોઈ શકે નહીં. કોર્ટે પૂછ્યું, જ્યારે કૂતરા પ્રેમી સંસ્થાઓ અથવા વ્યક્તિઓ કૂતરાઓને ખવડાવે છે અને તેમનું રક્ષણ કરે છે, ત્યારે તેઓ કૂતરા કરડવાથી કે મૃત્યુની ઘટનામાં જવાબદારી કેમ ટાળે છે?આ પ્રશ્ન ફક્ત ભારતમાં જ નહીં પરંતુ વિશ્વભરમાં પ્રાણી અધિકારો વિરુદ્ધ માનવ સુરક્ષા પરની ચર્ચામાં એક નવો પરિમાણ ઉમેરે છે.
મિત્રો, જો આપણે બાળકો અને વૃદ્ધો: સૌથી વધુ સંવેદનશીલ, સૌથી વધુ ઉપેક્ષિત ના મુદ્દા પર વિચાર કરીએ. સુનાવણી દરમિયાન, સુપ્રીમ કોર્ટે બાળકો અને વૃદ્ધોની સલામતી અંગે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી, ખાસ કરીને જેઓ સંવેદનશીલ અને ઉપેક્ષિત છે. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે આ જૂથો હુમલાની સ્થિતિમાં પોતાનો બચાવ કરવામાં અથવા ઝડપથી પ્રતિક્રિયા આપવામાં અસમર્થ છે. જ્યારે શાળાએ જતું બાળક, મોર્નિંગ વોક પર કોઈ વૃદ્ધ વ્યક્તિ, અથવા હોસ્પિટલની બહાર કોઈ દર્દી રખડતા કૂતરાઓનો શિકાર બને છે, ત્યારે તે ફક્ત અકસ્માત નથી પરંતુ બંધારણીય અધિકારોનું ઉલ્લંઘન છે. કોર્ટની ટિપ્પણી, “શું આ કોર્ટે આંખો બંધ કરવી જોઈએ?” સૂચવે છે કે ન્યાયતંત્ર હવે આ મુદ્દા પર તટસ્થ દર્શક રહેવા માંગતું નથી. સુપ્રીમ કોર્ટની સૌથી ઘૃણાસ્પદ ટિપ્પણીઓમાંની એક હતી, “શું લાગણીઓ ફક્ત કૂતરાઓ માટે જ દર્શાવવામાં આવે છે, માણસો માટે નહીં?” આ પ્રશ્ન ભારતીય સમાજના બેવડા ધોરણોને ઉજાગર કરે છે, જ્યાં કૂતરાઓના અધિકારો અંગે વિરોધ તાત્કાલિક થાય છે, પરંતુ બાળકોના મૃત્યુની તીવ્રતા એટલી જ નથી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે માનવ જીવનનું મૂલ્ય કોઈપણ પ્રાણી કરતાં ઓછું ન હોઈ શકે, ભલે આ મુદ્દો સંવેદનશીલ હોય. સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે જો કોઈ વ્યક્તિ અથવા જૂથ કૂતરાઓને ખવડાવવા અથવા તેમની સંભાળ રાખવા માંગે છે, તો તેમણે તેમના પોતાના ઘર, પરિસર અથવા પરિસરમાં આવું કરવું જોઈએ. જાહેર રસ્તાઓ પર કૂતરાઓને છોડી દેવા, ભય પેદા કરવો, હુમલાનું જોખમ વધારવું અને પછી જવાબદારીથી છટકી જવું હવે સ્વીકાર્ય નથી. આ અવલોકન વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણથી પણ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે વિકસિત દેશોમાં, પાલતુ પ્રાણીઓની માલિકી કાનૂની જવાબદારી દ્વારા ફરજિયાત છે.
મિત્રો,જો આપણે કાયદો અને વ્યવસ્થા વિરુદ્ધ વહીવટી નિષ્ક્રિયતાના મુદ્દાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ ફક્ત કાયદો અને વ્યવસ્થાનો મુદ્દો નથી, પરંતુ વહીવટી નિષ્ક્રિયતાનો મુદ્દો છે.નગરપાલિકાઓ, સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને રાજ્ય સરકારો વર્ષોથી આ સમસ્યાને ટાળી રહી છે. કોર્ટે નિયમિત સર્વેક્ષણનો અભાવ,કૂતરાઓના આશ્રયસ્થાનોનો અભાવ અને નસબંધી કાર્યક્રમોના અધૂરા અમલીકરણને પ્રણાલીગત નિષ્ફળતાઓ ગણાવી. અગાઉ, સુપ્રીમ કોર્ટે શાળાઓ, હોસ્પિટલો, રેલ્વે સ્ટેશનો, બસ સ્ટેન્ડ અને રમતગમત સંકુલોમાંથી રખડતા કૂતરાઓને દૂર કરવા સ્પષ્ટ આદેશો આપ્યા હતા. કોર્ટે કહ્યું હતું કે આ સ્થળોએ કૂતરાઓની હાજરી વહીવટીતંત્રની નિષ્ફળતાનો પુરાવો છે. હવે કોર્ટે પુનરોચ્ચાર કર્યો છે કે આ સૂચનાઓનું કડક પાલન કરવું જોઈએ, નહીં તો નગરપાલિકાઓ જવાબદાર રહેશે.
મિત્રો, જો આપણે કૂતરા કરડવાને અટકાવી શકાય તેવું જોખમ માનીએ છીએ, તો સુપ્રીમ કોર્ટે તેને અટકાવી શકાય તેવું જોખમ જાહેર કર્યું છે, એટલે કે જો વહીવટીતંત્ર અને સમાજ સાથે મળીને કામ કરે, તો આવી ઘટનાઓને અટકાવી શકાય છે. જ્યારે કોઈ વિસ્તારમાં કૂતરા કરડવાની ઘટનાઓ વારંવાર બને છે, ત્યારે તે વહીવટી ઉદાસીનતાનો સ્પષ્ટ સંકેત છે.
મિત્રો, જો આપણે વિશ્વ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે શું કરે છે તે ધ્યાનમાં લઈએ, તો અમેરિકા, યુરોપ, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં રખડતા કૂતરાઓની સમસ્યા લગભગ અસ્તિત્વમાં નથી. પાલતુ પ્રાણીઓના માલિકીના લાઇસન્સ, ભારે દંડ અને આશ્રય પ્રણાલીઓ અત્યંત કડક છે.ભારતમાં, ભાવનાત્મક અભિગમ લાંબા સમયથી વ્યવહારુ ઉકેલોને અટકાવે છે. બંધારણ અને જીવનનો અધિકાર. ભારતીય બંધારણની કલમ 21 જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાની ખાતરી આપે છે. જ્યારે રાજ્ય બાળકો અને નાગરિકોને શેરીઓમાં સુરક્ષિત રાખવામાં નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે તે બંધારણીય નિષ્ફળતા ગણાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટના અવલોકનો સૂચવે છે કે કોર્ટ હવે આ મુદ્દાને મૂળભૂત અધિકારોના ઉલ્લંઘન તરીકે જોઈ રહી છે. 20 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ આગામી સુનાવણી ફક્ત એક તારીખ નથી, પરંતુ એક સુનાવણી છે જે નીતિ, જવાબદારી અને ભવિષ્યની દિશા નક્કી કરશે. એવી શક્યતા છે કે કોર્ટ કૂતરાઓને ખોરાક આપનારાઓ માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા, વળતર માળખું અને કાનૂની જવાબદારી સ્થાપિત કરશે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વિધાનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીશું, તો આપણને જાણવા મળશે કે કરુણા અને જવાબદારી મુખ્ય નથી, પરંતુ કરુણા અને જવાબદારીની જરૂરિયાત છે. સુપ્રીમ કોર્ટનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે: કરુણા જરૂરી છે, પરંતુ અરાજકતા અસ્વીકાર્ય છે. રખડતા કૂતરાઓની સંભાળ રાખવી જરૂરી છે, પરંતુ માનવ જીવનના ભોગે નહીં. હવે, ભારતે નક્કી કરવું પડશે કે શું તે લાગણીઓના નામે જોખમ લેવાનું ચાલુ રાખશે, કે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો અનુસાર સંતુલિત, માનવીય અને સલામત મોડેલ અપનાવશે. આ ચર્ચા ફક્ત કૂતરાઓ વિશે નથી; તે સભ્ય સમાજની પ્રાથમિકતાઓ વિશે છે.
કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર 9284141425
