મધ્ય પૂર્વ કટોકટી, હોર્મુઝની સામુદ્રધુની,અને ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા

 21મી સદીના વૈશ્વિક રાજકારણમાં, ઊર્જા સંસાધનો માત્ર આર્થિક વિકાસનો આધાર નથી, પરંતુ વ્યૂહાત્મક શક્તિ, રાજદ્વારી અને ભૂરાજકીય સંઘર્ષોનું કેન્દ્ર પણ બન્યા છે. પશ્ચિમ એશિયા, ખાસ કરીને મધ્ય પૂર્વ ક્ષેત્ર, વૈશ્વિક ઊર્જા રાજકારણનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. હાલમાં, ઈરાન, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ઇઝરાયલ વચ્ચે વધતા લશ્કરી તણાવ એવા તબક્કે પહોંચી ગયા છે જ્યાં તેમની અસર પ્રાદેશિક સીમાઓ સુધી મર્યાદિત નથી પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની ઊર્જા સુરક્ષા, વેપાર અને આર્થિક સ્થિરતાને અસર કરી રહી છે. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં, વિશ્વનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ ઉર્જા માર્ગ, હોર્મુઝની સામુદ્રધુની, વૈશ્વિક ચર્ચાનું કેન્દ્ર બની ગઈ છે. આ સામુદ્રધુનીને વૈશ્વિક તેલ વેપારની જીવનરેખા માનવામાં આવે છે. ત્યાં કોઈપણ અસ્થિરતાની તાત્કાલિક અસર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડે છે. તાજેતરના સમયમાં, આ માર્ગ પરથી પસાર થતા જહાજો પર હુમલા, ડ્રોન હુમલા અને સંભવિત ખાણકામના અહેવાલોએ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોને અસ્થિર બનાવ્યા છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે આ જ કારણ છે કે ભારત સહિત ઘણા દેશોએ તેમની ઉર્જા સુરક્ષા તકેદારી વધારી છે. ભારત સરકારે મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવને ખૂબ જ ગંભીરતાથી લીધી છે. ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ આયાતકાર દેશ છે, અને તેની ઉર્જા જરૂરિયાતોનો મોટો હિસ્સો પશ્ચિમ એશિયામાંથી આવે છે. આવી સ્થિતિમાં, કોઈપણ પુરવઠા વિક્ષેપ ભારતના અર્થતંત્ર અને સામાન્ય લોકોના જીવન પર સીધી અસર કરી શકે છે. આ સંભવિત ખતરાની અપેક્ષા રાખીને, ભારત સરકારે ઉચ્ચ સ્તરીય તૈયારીઓ શરૂ કરી છે. કેન્દ્ર સરકારે પરિસ્થિતિ પર નજર રાખવા અને સંભવિત કટોકટીઓને સંબોધવા માટે ગૃહમંત્રીની અધ્યક્ષતામાં ત્રણ સભ્યોનું મંત્રી જૂથ બનાવ્યું છે. આ સમિતિમાં વિદેશ મંત્રી અને પેટ્રોલિયમ મંત્રીનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ સમિતિ વિવિધ મંત્રાલયો અને ઉર્જા કંપનીઓ સાથે મળીને પરિસ્થિતિની સતત સમીક્ષા કરી રહી છે. સરકારનો ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે દેશમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ, ગેસ અને એલપીજી નો પુરવઠો કોઈપણ સંજોગોમાં અવિરત રહે. પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલયે તમામ સંબંધિત વિભાગોને આ મુદ્દા પર સંકલન કરવા અને મજબૂત પુરવઠા શૃંખલા જાળવવાનો પણ નિર્દેશ આપ્યો છે.

મિત્રો, જો આપણે ઉર્જા સુરક્ષા અને ઘરેલું પુરવઠાને ધ્યાનમાં લઈએ તો: સરકારની પ્રાથમિકતા, ઝડપથી વિકસતા અર્થતંત્ર સાથે ભારતની ઉર્જા જરૂરિયાતો સતત વધી રહી છે. ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન, પરિવહન, કૃષિ અને ઘરેલું ઉપયોગ સહિત તમામ ક્ષેત્રોમાં પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની માંગ વધુ છે. તેથી, સરકાર ભારતીય ગ્રાહકો પર આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટીની અસર ઘટાડવા માટે પ્રયાસ કરી રહી છે. તેલ કંપનીઓને પર્યાપ્ત સંગ્રહ જાળવવા અને વિતરણ વ્યવસ્થાને સુવ્યવસ્થિત કરવા સૂચના આપવામાં આવી છે. વધુમાં, ઘરેલુ એલપીજી સિલિન્ડરોના પુરવઠાને પ્રાથમિકતા આપવા માટે ખાસ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી રહી છે. જ્યારે કેટલાક વિસ્તારોમાં કામચલાઉ એલપીજીની અછતના અહેવાલો સામે આવ્યા છે, જેનાથી જાહેર ચિંતા વધી રહી છે, ત્યારે સરકારે સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ કોઈ વ્યાપક કટોકટી નથી પરંતુ વિતરણ વ્યવસ્થા સાથે સંબંધિત સ્થાનિક મુદ્દો છે. સરકારે દેશભરમાં એલપીજી ઉપલબ્ધતા પર સતત દેખરેખ રાખવા માટે એક ખાસ નિયંત્રણ ખંડ પણ સ્થાપિત કર્યો છે. આ પગલું સૂચવે છે કે ભારત સરકાર સંભવિત કટોકટી માટે તૈયારી કરવાનો ઇરાદો ધરાવે છે.

મિત્રો, જો આપણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને વૈશ્વિક ઉર્જા વેપારના કેન્દ્ર તરીકે ગણીએ, તો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને વિશ્વના ઉર્જા નકશામાં ખૂબ જ વ્યૂહાત્મક મહત્વ માનવામાં આવે છે. આ સ્ટ્રેટ પર્સિયન ગલ્ફને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે અને ગલ્ફ દેશોમાંથી વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં તેલ અને ગેસનું પરિવહન કરે છે. ભૌગોલિક રીતે, આ સ્ટ્રેટ ઉત્તરમાં ઈરાન અને દક્ષિણમાં ઓમાન અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત વચ્ચે આવેલું છે. તેની પહોળાઈ તેના પ્રવેશ અને બહાર નીકળવા પર આશરે 50 કિલોમીટર છે, જ્યારે તેના સૌથી સાંકડા બિંદુએ તે આશરે 33 કિલોમીટર સુધી સાંકડી થઈ જાય છે. આમ છતાં, તે એટલું ઊંડું છે કે વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ ટેન્કરો પણ તેમાંથી પસાર થઈ શકે છે. દર મહિને 3,000 થી વધુ જહાજો આ સ્ટ્રેટને પાર કરે છે, અને વિશ્વના તેલ પુરવઠાનો લગભગ 30 ટકા ભાગ તેમાંથી પસાર થાય છે. આ જ કારણ છે કે તેને વૈશ્વિક ઉર્જા પુરવઠા માટે “ચોકપોઇન્ટ” કહેવામાં આવે છે. આ માર્ગમાં કોઈપણ વિક્ષેપ તરત જ તેલના ભાવને અસર કરે છે.

મિત્રો, જો આપણે દરિયાઈ હુમલાઓ અને વૈશ્વિક ચિંતાઓનો વિચાર કરીએ, તો આ દરિયાઈ માર્ગ પર તાજેતરમાં શંકાસ્પદ ઘટનાઓ બની છે. કેટલાક જહાજો પર અજાણ્યા અસ્ત્રો દ્વારા હુમલો કરવામાં આવ્યો હોવાના અહેવાલ છે, જ્યારે અન્ય એક જહાજમાં આગ લાગી હતી અને તેને ખાલી કરાવવું પડ્યું હતું. આ ઘટનાઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વેપાર અને ઉર્જા બજારોમાં ચિંતા વધારી છે. યુએસ લશ્કરી સૂત્રોએ આ માર્ગ પર ઈરાન સાથે જોડાયેલા 16 ખાણકામ કરતા જહાજોનો નાશ કરવાનો દાવો કર્યો છે. જ્યારે આ દાવાઓની સ્વતંત્ર રીતે પુષ્ટિ થઈ નથી, ત્યારે તે સ્પષ્ટ કરે છે કે આ પ્રદેશ હવે સંભવિત લશ્કરી સંઘર્ષનું કેન્દ્ર બની ગયો છે. દરિયાઈ માર્ગો પર આવી અસ્થિરતા વૈશ્વિક વેપાર માટે ગંભીર ખતરો છે, કારણ કે તેલ ટેન્કરો અને કાર્ગો જહાજોની સલામતી સીધી રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોની સ્થિરતા સાથે જોડાયેલી છે.

મિત્રો, જો આપણે તેલના ભાવ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ઉર્જા બજારમાં અસ્થિરતા તેલના ભાવ પર સૌથી વધુ અસર કરે છે. પશ્ચિમ એશિયામાં જ્યારે પણ તણાવ વધે છે, ત્યારે વૈશ્વિક બજારોમાં તેલના ભાવમાં તીવ્ર વધારો થાય છે. તાજેતરના દિવસોમાં સમાન વિકાસ જોવા મળ્યો છે. ઈરાને ચેતવણી આપી છે કે જો પ્રાદેશિક સંઘર્ષ ચાલુ રહેશે અને ઉર્જા માર્ગો અસ્થિર રહેશે, તો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પ્રતિ બેરલ $200 સુધી પહોંચી શકે છે. ઈરાની લશ્કરી અધિકારીઓ કહે છે કે સતત બોમ્બમારો અને લશ્કરી પ્રવૃત્તિ પ્રાદેશિક સુરક્ષાને નબળી બનાવી રહી છે અને વૈશ્વિક ઉર્જા બજારોને અસર કરશે. જો તેલના ભાવ ખરેખર પ્રતિ બેરલ $200 સુધી પહોંચે છે, તો તેની અસર ફક્ત ઉર્જા બજાર સુધી મર્યાદિત રહેશે નહીં. તે પરિવહન, ખાદ્ય ઉત્પાદન, ઔદ્યોગિક ખર્ચ અને વૈશ્વિક વેપારને અસર કરશે. પરિણામે, વિશ્વભરમાં ફુગાવો વધી શકે છે.

મિત્રો, જો આપણે વિચારીએ કે શું ઈરાન ખરેખર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ કરી શકે છે, તો શું ઈરાન ખરેખર સ્ટ્રેટ બંધ કરી શકે છે તે પ્રશ્ન આજે વૈશ્વિક વ્યૂહાત્મક ચર્ચાનો મુખ્ય વિષય બની ગયો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ કાયદા અનુસાર, કોઈપણ દેશને તેના દરિયાકાંઠાથી આશરે 12 નોટિકલ માઈલ સુધીના દરિયાઈ વિસ્તારને નિયંત્રિત કરવાનો અધિકાર છે.તેના સૌથી સાંકડા બિંદુએ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ઈરાન અને ઓમાનના પ્રાદેશિક પાણીમાં આવેલું છે. પરિણામે, તેમાંથી પસાર થતા જહાજોએ આ બે દેશોના પ્રાદેશિક પાણીમાં પસાર થવું જોઈએ. જો કે, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ, તેમને ટ્રાન્ઝિટ પેસેજનો અધિકાર છે, એટલે કે તેઓ આ માર્ગ દ્વારા પરિવહન કરી શકે છે. જો ઈરાન આ માર્ગને અવરોધવા માંગે છે, તો તે સમુદ્રમાં ખાણો બિછાવીને, નૌકાદળ પેટ્રોલિંગ વધારીને અથવા ડ્રોન હુમલા કરીને જહાજોને નિશાન બનાવી શકે છે. જોકે, આમ કરવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયા અને લશ્કરી બદલો થઈ શકે છે.

મિત્રો, ભારત પર સંભવિત અસરને ધ્યાનમાં લેતા, જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ગંભીર વિક્ષેપ થાય છે, તો સૌથી મોટી અસર એશિયાના મુખ્ય અર્થતંત્રો: ભારત, ચીન અને જાપાન પર પડશે. ભારત તેની ક્રૂડ ઓઇલની જરૂરિયાતોના 80 ટકાથી વધુ આયાત કરે છે, અને પશ્ચિમ એશિયા આમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે. જો આ માર્ગ દ્વારા તેલનો પુરવઠો ખોરવાઈ જાય છે, તો ભારતે માત્ર ઊંચા ભાવે તેલ ખરીદવું પડશે નહીં પરંતુ વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો પણ શોધવા પડશે. આનાથી ભારતના ઉર્જા ખર્ચમાં વધારો થઈ શકે છે અને ફુગાવા પર દબાણ આવી શકે છે. એલપીજી, પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો સામાન્ય લોકોના ખિસ્સા પર સીધી અસર કરશે. પરિવહન વધુ મોંઘુ થશે, ઔદ્યોગિક ખર્ચમાં વધારો થશે અને આર્થિક પ્રવૃત્તિ પર સંભવિત અસર પડશે. નિષ્ણાતોની સલાહ અને ભારતની વ્યૂહાત્મક દિશા: ઊર્જા કટોકટીની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને, ઘણા નિષ્ણાતો અને સંસ્થાઓએ ભારત સરકારને મહત્વપૂર્ણ સૂચનો આપ્યા છે. ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવે સૂચવ્યું છે કે ભારતે સ્થાનિક પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવા માટે પેટ્રોલ અને ડીઝલની નિકાસને અસ્થાયી રૂપે બંધ કરવાનો વિચાર કરવો જોઈએ. વધુમાં, વૈશ્વિક કટોકટીના સમયમાં પણ ભારતનો સ્થિર પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવા માટે રશિયા જેવા દેશો સાથે લાંબા ગાળાના તેલ પુરવઠા કરાર કરવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. નિષ્ણાતો માને છે કે ભારતે તેની ઊર્જા નીતિમાં વધુ વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા અપનાવવી જોઈએ અને રાષ્ટ્રીય હિતોના આધારે નિર્ણયો લેવા જોઈએ.

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત કથાનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે ઊર્જા સુરક્ષા અને ભૂરાજનીતિનો એક નવો યુગ શરૂ થયો છે. મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલ કટોકટી ફક્ત પ્રાદેશિક સંઘર્ષ નથી; તે વૈશ્વિક ઊર્જા વ્યવસ્થાની નાજુકતાને ઉજાગર કરે છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા વ્યૂહાત્મક માર્ગો પર નિર્ભરતાએ વિશ્વને સમજાયું છે કે ઊર્જા સુરક્ષા ફક્ત આર્થિક મુદ્દો નથી પણ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ પણ છે. ભારત જેવા ઝડપથી વિકાસશીલ દેશ માટે આ પડકાર વધુ મોટો છે, કારણ કે તેની ઊર્જા જરૂરિયાતો સતત વધી રહી છે. તેથી, સરકાર માટે અગાઉથી તૈયારી કરવી, સંગ્રહ વધારવો, વૈકલ્પિક સ્ત્રોતોનું અન્વેષણ કરવું અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી મજબૂત બનાવવી મહત્વપૂર્ણ છે. વર્તમાન કટોકટી એ પણ સૂચવે છે કે ભવિષ્યની ઊર્જા નીતિઓ ફક્ત આયાત પર આધાર રાખી શકતી નથી. ફક્ત નવીનીકરણીય ઊર્જા, વ્યૂહાત્મક સંગ્રહ અને બહુ-સ્ત્રોત પુરવઠા જેવા પગલાં જ ભારતને વૈશ્વિક ઊર્જા અસ્થિરતાથી બચાવી શકે છે. મધ્ય પૂર્વનું ભૂરાજનીતિ ગમે તે દિશામાં લઈ જાય, એક વાત સ્પષ્ટ છે: ઊર્જા સુરક્ષા ભવિષ્યમાં આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ અને અર્થશાસ્ત્રમાં સૌથી નિર્ણાયક બળ રહેશે. આ પડકાર વચ્ચે, ભારતે વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિ અને સંતુલિત રાજદ્વારી સાથે આગળ વધવું જોઈએ.

 કિશન સંમુખદાસ ભવનાની ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર 9284141425