શ્વેતા પટેલ ’ સેતુ ’
લેખિકા અને આર્ટિસ્ટ
અમદાવાદ
‘‘નાદ‘‘ એટલે ધ્વનિ, પરંતુ ભારતીય તત્ત્વચિંતનમાં નાદ માત્ર સાંભળી શકાય એવો અવાજ નથી. તે અસ્તિત્વનો મૂળ સ્પંદન છે. જ્યારે આપણે ‘‘શિવ નાદ‘‘ કહીએ છીએ, ત્યારે તેનો અર્થ માત્ર ભગવાન શિવના ડમરૂનો ધ્વનિ નથી, પરંતુ સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં વ્યાપેલી ચૈતન્યશક્તિનો અનુભવ છે. શિવ નાદ એ જીવનના આરંભથી અંત સુધી વહેતી એવી આધ્યાત્મિક ધારા છે, જે માનવને પોતાના સાચા સ્વરૂપ તરફ જાગૃત કરે છે.
ભારતીય દર્શન અનુસાર સૃષ્ટિનો આરંભ ‘‘નાદ‘‘થી થયો છે. ‘‘ૐ‘‘ને અનાહત નાદ કહેવામાં આવે છે, જે કોઈ બે વસ્તુઓના અથડામણથી ઉત્પન્ન થતો નથી, પરંતુ સ્વયંસ્ફુરિત બ્રહ્મચેતનાનું પ્રતીક છે. શિવ એ જ પરમ ચેતના છે અને શિવ નાદ એ તેની અભિવ્યક્તિ છે. તેથી શિવ નાદને સમજવું એટલે બ્રહ્માંડના મૂળ તત્ત્વને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો.
ભગવાન શિવનું સ્વરૂપ વિરોધી તત્ત્વોના સમન્વયનું પ્રતીક છે. તેઓ સંહારક છે, પરંતુ સંહારનો હેતુ વિનાશ નહીં, નવા સર્જન માટેનું શુદ્ધીકરણ છે. તેઓ વૈરાગી છે, છતાં પાર્વતી સાથે ગૃહસ્થ જીવન જીવે છે. તેઓ સ્મશાનમાં નિવાસ કરે છે, છતાં સમગ્ર સૃષ્ટિના કલ્યાણકર્તા છે. આ વિરોધાભાસ આપણને શીખવે છે કે જીવનમાં પ્રકાશ અને અંધકાર, સુખ અને દુઃખ, જન્મ અને મૃત્યુ બધું જ એક જ સત્યના વિવિધ રૂપ છે. શિવ નાદ આ સમન્વયનો સંદેશ આપે છે.
શિવના ડમરૂનું વિશેષ તત્ત્વચિંતન છે. ડમરૂના બે છેડા સૃષ્ટિના દ્વૈતનું પ્રતીક છે પુરુષ અને પ્રકૃતિ, ચેતના અને પદાર્થ, જીવન અને મૃત્યુ. મધ્યનો સંકોચાયેલો ભાગ બંનેને જોડતી એકતાનું પ્રતીક છે. જ્યારે ડમરૂ વાગે છે ત્યારે તે જાણે કહે છે કે ભિન્નતા હોવા છતાં સમગ્ર અસ્તિત્વ એક જ પરમ સત્યમાં સ્થિત છે.
માનવ જીવનમાં સૌથી મોટો સંઘર્ષ બહારની દુનિયા સાથે નહીં, પરંતુ પોતાના મન સાથે છે. મનમાં ઉદ્ભવતા અહંકાર, ક્રોધ, મોહ, ઈર્ષ્યા અને ભય માણસને અસ્વસ્થ બનાવે છે. શિવ નાદનું તત્ત્વચિંતન કહે છે કે જ્યાં સુધી મનનો કોલાહલ શાંત નહીં થાય, ત્યાં સુધી સત્યનો અનુભવ શક્ય નથી. ધ્યાન, મૌન અને મંત્રજાપ દ્વારા જ્યારે મન સ્થિર બને છે, ત્યારે આંતરિક શાંતિનો અનુભવ થાય છે. એ જ આંતરિક શાંતિ શિવ નાદનો સાચો અનુભવ છે.
શિવ નાદ આપણને અનિત્યતાનો પણ બોધ કરાવે છે. જગતમાં જે કંઈ દેખાય છે તે સતત પરિવર્તનશીલ છે. શરીર નાશવંત છે, સંપત્તિ ક્ષણિક છે અને સત્તા પણ કાયમી નથી. પરંતુ ચેતના, સત્ય અને ધર્મ શાશ્વત છે. તેથી મનુષ્યે બહારના આડંબર કરતાં આંતરિક વિકાસ પર વધુ ભાર મૂકવો જોઈએ. શિવનું ભસ્મધારણ પણ આ જ સંદેશ આપે છે કે અંતે બધું ભસ્મ બની જવાનું છે; તેથી જીવનને સત્ય, કરુણા અને સદાચારથી જીવવું એ જ સાચી સાધના છે.
‘‘ૐ નમઃ શિવાય‘‘ પંચાક્ષરી મંત્ર માત્ર ધાર્મિક જાપ નથી, પરંતુ આત્મપરિવર્તનનો માર્ગ છે. આ મંત્રનો અર્થ છે ‘‘હું મારા અહંકારને નમન કરીને પરમ ચેતનાને સ્વીકારું છું.‘‘ જ્યારે અહંકાર ઓગળે છે ત્યારે પ્રેમ જન્મે છે, કરુણા વિકસે છે અને મનુષ્યમાં સર્વજીવ પ્રત્યે સમભાવ પ્રગટે છે. શિવ નાદનો અંતિમ સંદેશ પણ આ જ છે.
આજના વૈજ્ઞાનિક અને ભૌતિકવાદી યુગમાં મનુષ્ય પાસે સાધનો વધી ગયા છે, પરંતુ શાંતિ ઘટી ગઈ છે. માહિતીનો પ્રવાહ વધ્યો છે, પરંતુ આત્મજ્ઞાનનો પ્રકાશ ઓછો થયો છે. આવી પરિસ્થિતિમાં શિવ નાદ આપણને યાદ અપાવે છે કે સાચી પ્રગતિ બહારની સિદ્ધિઓમાં નહીં, પરંતુ આંતરિક જાગૃતિમાં છે. જે વ્યક્તિ પોતાને ઓળખે છે, તે જ વિશ્વને સાચી રીતે ઓળખી શકે છે.
અંતમાં કહી શકાય કે શિવ નાદ કોઈ એક ધર્મ, સંપ્રદાય કે વિધિ સુધી મર્યાદિત નથી. તે જીવનના સર્વવ્યાપી સત્યનું પ્રતીક છે. તે આપણને શીખવે છે કે સર્જન અને સંહાર, સુખ અને દુઃખ, મૌન અને ધ્વનિ આ બધું જ એક જ પરમ ચેતનાના વિવિધ સ્વરૂપો છે. જ્યારે મનુષ્ય પોતાના અંતરમાં ગુંજતા આ શિવ નાદને સાંભળે છે, ત્યારે તેને સમજાય છે કે શિવ બહાર ક્યાંય નથી; શિવ તો પોતાના અંતરના શાશ્વત, નિર્મળ અને ચૈતન્યમય સ્વરૂપમાં જ નિવાસ કરે છે. એ જ શિવ નાદનું પરમ તત્ત્વચિંતન છે.
