આજનું વૈશ્વિક દૃશ્ય એ હકીકતનું સાક્ષી છે કે રાજકારણ અને રાજદ્વારી હવે ફક્ત વિચારધારાઓ અથવા નૈતિક મૂલ્યો પર આધારિત નથી, પરંતુ તેનું કેન્દ્ર આર્થિક સ્વાર્થ બની ગયું છે. દરેક રાષ્ટ્ર તેની વ્યૂહરચના, નીતિઓ અને રાજદ્વારી ચાલ આ આધારે ઘડી રહ્યું છે કે તેનું રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્ર મજબૂત છે, તેના સંસાધનો પર તેનું નિયંત્રણ રહે છે અને વૈશ્વિક સત્તા સંતુલનમાં તેની પકડ ઢીલી ન પડે. આ પરિસ્થિતિ વૈશ્વિકરણના સ્વપ્નથી સંપૂર્ણપણે અલગ છે, જેમાં દરેકના હિતોની વહેંચણીની વાત કરવામાં આવી હતી. તેના બદલે, આજે આપણે એક એવું વિશ્વ જોઈ રહ્યા છીએ જ્યાં દરેક શક્તિ ક્યારેક સહકાર અને ક્યારેક સંઘર્ષના માર્ગે આગળ વધી રહી છે, તેના આર્થિક હિતોને સર્વોપરી માને છે. 2022 થી ચાલી રહેલ રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષ 2026 સુધી વૈશ્વિક સ્વાર્થી રાજકારણનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે. અમેરિકા અને નાટો તેને લોકશાહી વિરુદ્ધ સરમુખત્યારશાહીની લડાઈ કહે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તે ઊર્જા સંસાધનો, શસ્ત્ર બજાર અને ભૂ-રાજકીય પ્રભુત્વનો ખેલ છે. રશિયા, ચીન અને ભારત નવા બ્લોક્સ દ્વારા અમેરિકન પ્રભુત્વને પડકારી રહ્યા છે. ભારતીય પીએમએ 25 ઓગસ્ટ 2025 ના રોજ અમદાવાદમાં પોતાના સંબોધન દરમિયાન કહ્યું હતું કે “આજે વિશ્વમાં આર્થિક સ્વાર્થની રાજનીતિ ચાલી રહી છે”. હું, એડવોકેટ કિશન સંમુખદાસ ભવાની ગોંદિયા મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે આ એક સરળ વાક્ય લાગે છે, પરંતુ તેમાં વૈશ્વિક રાજકારણ, અર્થશાસ્ત્ર અને રાજદ્વારીના ઊંડા સ્તરો છુપાયેલા છે. આધુનિક આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને વિશ્વ રાજકારણની દિશા સમજવા માટે આ નિવેદનનું વિશ્લેષણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. એટલા માટે આજે, મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીની મદદથી, આપણે આ લેખ દ્વારા ચર્ચા કરીશું કે કેવી રીતે વિશ્વમાં આર્થિક હિતો પર આધારિત રાજકારણનું વલણ ઝડપથી વધ્યું છે – વૈશ્વિક સહયોગને બદલે સ્પર્ધા વધી છે અને એકતાને બદલે જૂથવાદ વધ્યો છે.
મિત્રો, જો આપણે વૈશ્વિક સ્તરે આર્થિક હિતો પર આધારિત રાજકારણના નવા યુગની શરૂઆત વિશે વાત કરીએ, તો આજની દુનિયા રાજકીય વિચારધારાઓ કરતાં આર્થિક હિતો દ્વારા વધુ સંચાલિત થઈ રહી છે. જ્યાં મૂડીવાદ અને સમાજવાદ જેવી વિચારધારાઓ નિર્ણાયક હતી, ત્યાં હવે રાષ્ટ્રો તેમના આર્થિક લાભ કે નુકસાનની હદના આધારે તેમની નીતિઓ ઘડે છે. દેશોની વિદેશ નીતિઓ, લશ્કરી વ્યૂહરચનાઓ, સાંસ્કૃતિક રાજદ્વારી પણ હવે એ જ દ્રષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે છે જેમાં પહેલો પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો હતો – “આનાથી આપણા દેશને શું ફાયદો છે?”
મિત્રો, જો આપણે આ સંદર્ભમાં ઘણા દેશોના અપડેટ્સ વિશે ઓછી વાત કરીએ, તો આપણે તેમની સ્વાર્થી નીતિઓ વિશે જાણવું જોઈએ. (1) અમેરિકાની સ્વાર્થી નીતિઓ:- અમેરિકાનું આજનું રાજકારણ સૌથી સ્પષ્ટ રીતે આર્થિક સ્વાર્થ પર આધારિત છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના યુગથી જ, “અમેરિકા ફર્સ્ટ” નીતિએ સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે વૈશ્વિક સહયોગ ફક્ત ત્યાં સુધી જ ટકશે જ્યાં સુધી તે અમેરિકાને ફાયદો પહોંચાડે. ટ્રમ્પે ચીન પર ભારે ટેરિફ લાદ્યો, ડબલ્યુ ટી ઓ ના નિયમોને પડકાર્યા અને નાટો સાથી દેશો પાસેથી સંરક્ષણ ખર્ચમાં વધારો કરવાની માંગ કરી. બિડેન વહીવટીતંત્રે લોકશાહી અને માનવ અધિકારોની ભાષા અપનાવી હશે, પરંતુ તેમની નીતિઓનો મુખ્ય ભાગ અમેરિકાની આર્થિક શક્તિ પણ છે. યુક્રેન યુદ્ધમાં ખુલ્લા સમર્થનનું કારણ રશિયાને નબળું પાડવાનું અને યુરોપના ઉર્જા બજાર અને શસ્ત્રોના વેપાર પર અમેરિકાની પકડ સ્થાપિત કરવાનું પણ છે. અમેરિકન ટેક કંપનીઓ પર ચીનથી દૂર રહેવાનું દબાણ, રોકાણ અને સપ્લાય-ચેઇન ભારત જેવા દેશોમાં સ્થાનાંતરિત કરવી – આ બધું દર્શાવે છે કે આર્થિક સ્વાર્થ વિદેશ નીતિની દિશા નક્કી કરે છે. (2) ચીનનો વિસ્તરણવાદ અને આર્થિક હિતો:- ચીનનું મોડેલ સંપૂર્ણપણે આર્થિક હિતો પર આધારિત છે. “બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ” દ્વારા, ચીને એશિયા, આફ્રિકા અને યુરોપમાં ભારે રોકાણ કર્યું જેથી તેની કંપનીઓ નવા બજારો શોધી શકે અને લોન આપીને રાજકીય પ્રભાવ પણ સ્થાપિત કરી શકે. પરંતુ શ્રીલંકા, પાકિસ્તાન અને આફ્રિકન દેશોમાં “દેવાના જાળ” ની સ્થિતિ દર્શાવે છે કે ચીનની નીતિઓ સહકાર કરતાં સ્વાર્થ પર વધુ આધારિત છે. દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં તેનું આક્રમક વલણ દરિયાઈ વેપાર અને કુદરતી સંસાધનોને નિયંત્રિત કરવાના આર્થિક ઉદ્દેશ્ય સાથે પણ જોડાયેલું છે. અમેરિકા અને યુરોપ સાથે ટેકનોલોજીકલ સ્પર્ધા, સેમિકન્ડક્ટર પર નિયંત્રણ મેળવવાના પ્રયાસો અને આફ્રિકામાં દુર્લભ ધાતુઓ પર અધિકારો મેળવવા – આ બધા દર્શાવે છે કે ચીન તેની નીતિઓને ફક્ત આર્થિક હિતના ધોરણે જ તોલી રહ્યું છે. (3) યુરોપની મૂંઝવણ: આદર્શો વિરુદ્ધ આર્થિકજરૂરિયાતો યુરોપિયન યુનિયન ઘણીવાર આબોહવા પરિવર્તન, માનવ અધિકારો અને વૈશ્વિક ન્યાય વિશે વાત કરે છે. પરંતુ જ્યારે ઊર્જા, વેપાર અને બજારોની વાત આવે છે, ત્યારે તે જ યુરોપ આર્થિક સ્વાર્થને વશ થઈ જાય છે. જર્મની અને ફ્રાન્સે વર્ષોથી રશિયા પાસેથી મળતા સસ્તા ગેસ પર પોતાનું અર્થતંત્ર બનાવ્યું, જ્યારે રશિયાની નીતિઓની પણ ટીકા કરી. યુક્રેન યુદ્ધ પછી રશિયા પર પ્રતિબંધો લાદવાનું દબાણ યુએસ તરફથી આવ્યું હતું, પરંતુ હવે યુરોપ મોંઘા ઉર્જા સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે. આ ઉપરાંત, આફ્રિકન દેશો સાથે યુરોપના વેપાર સંબંધો, શરણાર્થી સંકટને રોકવા માટેના કરારો અને ચીન સાથે ટેકનિકલ સહયોગ પણ આર્થિક હિતોની રાજનીતિને ઉજાગર કરે છે.(૪) રશિયાના સંસાધન આધારિત હિતો:- રશિયાના રાજકારણનો મુખ્ય ભાગ તેની ઊર્જા અને શસ્ત્રો આધારિત અર્થવ્યવસ્થા છે. પુતિને વારંવાર તેલ અને ગેસનો શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કર્યો છે. યુક્રેન પરના આક્રમણ પાછળ માત્ર ભૂરાજકીય જ નહીં પણ આર્થિક કારણો પણ છે-કાળો સમુદ્ર અને ડોનબાસ ક્ષેત્ર પર નિયંત્રણ રશિયા માટે ઔદ્યોગિક અને ઊર્જા હિતો સાથે જોડાયેલું છે. આફ્રિકામાં રશિયાની વધતી જતી લશ્કરી હાજરી અને ખાદ્ય અનાજના પુરવઠા પર તેનું નિયંત્રણ આર્થિક હિતો પણ આગળ લાવે છે. રશિયા આજે તેના શસ્ત્રો, ઊર્જા અને ખનિજોનો ઉપયોગ કરીને વૈશ્વિક રાજકારણને પ્રભાવિત કરવાની વ્યૂહરચના અપનાવી રહ્યું છે.(૫) ભારતનું સંતુલિત વલણ:- આ વૈશ્વિક પરિદ્રશ્યમાં ભારત પણ તેના આર્થિક હિતોને કેન્દ્રમાં રાખી રહ્યું છે.રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન, ભારતે પશ્ચિમી દેશોએ દબાણ કર્યું હોવા છતાં, રશિયા પાસેથી સસ્તું તેલ ખરીદવાનું ચાલુ રાખ્યું. આ ભારતની “વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા”નું પ્રતિબિંબ છે. ભારત અમેરિકા અને યુરોપ સાથે ટેકનોલોજીકલ રોકાણ અને વેપાર ભાગીદારી વધારીને પણ રશિયા અને ઈરાન સાથે તેના સંબંધો જાળવી રહ્યું છે. “મેક ઇન ઇન્ડિયા”, “આત્મનિર્ભર ભારત” અને ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવા કાર્યક્રમો સીધા આર્થિક સ્વાર્થથી પ્રેરિત છે. તે જ સમયે, ભારત આબોહવા પરિવર્તનની વૈશ્વિક રાજનીતિમાં એ પણ સ્પષ્ટ કરે છે કે તે ત્યારે જ મોટા પગલાં લેશે જ્યારે વિકસિત દેશો તેના આર્થિક હિતોને સુરક્ષિત કરશે.(6) મધ્ય પૂર્વ: તેલ, ધર્મ અને શક્તિનું રાજકારણ:-મધ્ય પૂર્વનું રાજકારણ સંપૂર્ણપણે તેલ અને ગેસ પર આધારિત છે.સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈએ “વિઝન 2030” જેવા કાર્યક્રમો સાથે તેમની આર્થિક નીતિઓને વૈવિધ્યીકરણ તરફ વાળ્યા છે, પરંતુ તેમની પ્રાથમિકતા હજુ પણ તેલ નિકાસ પર છે. ઇઝરાયલ-પેલેસ્ટાઇન સંઘર્ષ અને ઈરાન-સાઉદીદુશ્મનાવટ પણ ઊર્જા માર્ગો અને પ્રાદેશિક પ્રભાવ સાથે જોડાયેલી છે. અમેરિકા અને યુરોપ ફક્ત એટલા માટે આ ક્ષેત્રમાં દખલ કરી રહ્યા છે કારણ કે તેઓ તેલનો અવિરત પુરવઠો ઇચ્છે છે. બ્રિક્સમાં સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાનનું તાજેતરનું સભ્યપદ એ પણ દર્શાવે છે કે આર્થિક સ્વાર્થ કેવી રીતે નવા ભૂરાજકીય સમીકરણો બનાવી રહ્યું છે. (7) આફ્રિકા: સંસાધનો પર વૈશ્વિક ઝઘડો:- કુદરતી સંસાધનોની દ્રષ્ટિએ આફ્રિકા વિશ્વનો સૌથી ધનિક ખંડ છે. પરંતુ વૈશ્વિક શક્તિઓની દખલગીરી તેના રાજકારણમાં સ્પષ્ટપણે દેખાય છે. ચીન, રશિયા, અમેરિકા અને યુરોપ બધા તેની ખનિજ સંપત્તિ, ઉર્જા અને બજારો પર નિયંત્રણ મેળવવા માટે સ્પર્ધા કરી રહ્યા છે. કોબાલ્ટ, લિથિયમ અને દુર્લભ ધાતુઓની વૈશ્વિક માંગે આફ્રિકાને ટેકનોલોજીકલ યુદ્ધનું નવું કેન્દ્ર બનાવ્યું છે. પરંતુ સ્થાનિક લોકો ગરીબી અને અસમાનતા સાથે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે, કારણ કે વૈશ્વિક રાજકારણ ફક્ત સંસાધનો કબજે કરવા સુધી મર્યાદિત છે.
મિત્રો, જો આપણે આ સંદર્ભમાં વૈશ્વિક સંસ્થાઓ અને આર્થિક હિતોની વાત કરીએ, તો ડબલ્યુ ટી ઓ, આઇએમએફ,વિશ્વ બેંક જેવી સંસ્થાઓ સૈદ્ધાંતિક રીતે વૈશ્વિક સંતુલન માટે બનાવવામાં આવી હતી. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આ સંસ્થાઓ પર પશ્ચિમી દેશોનું વર્ચસ્વ છે અને તેમની નીતિઓ ઘણીવાર તેમના આર્થિક હિતોને પૂર્ણ કરે છે.આઇએમએફ ની પરિસ્થિતિઓએ ઘણા ગરીબ દેશોને દેવાની જાળમાં ફસાવ્યા હતા,ડબલ્યુ ટી ઓના નિયમો મોટા દેશોના હિત અનુસાર ઘડવામાં આવ્યા હતા, અને વિશ્વ બેંકના પ્રોજેક્ટ્સ ઘણીવાર પર્યાવરણ અને સ્થાનિક સમુદાયોના ભોગે પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા હતા. આના જવાબમાં,બ્રિક્સ,ગ-20 અને એસસીઓ જેવી સંસ્થાઓ ઉભરી રહી છે, જે પશ્ચિમી પ્રભુત્વને પડકારીને પોતાના હિતોને પૂર્ણ કરવા માંગે છે.
મિત્રો, જો આપણે ટેકનોલોજીકલ યુદ્ધ અને ડેટાના રાજકારણ વિશે વાત કરીએ, તો ટેકનોલોજી આજના વિશ્વમાં નવું હથિયાર છે. અમેરિકા અને ચીન 5G, AI, સેમિકન્ડક્ટર અને સાયબર સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં એકબીજાથી આગળ વધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. યુરોપ ડેટા ગોપનીયતાના નામે પોતાના હિતોને અનુસરી રહ્યું છે. ભારત, આફ્રિકા અને એશિયા-પેસિફિક દેશો આ ટેકનોલોજીકલ સ્પર્ધામાં રોકાણ આકર્ષવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. “ચિપ વોર” એ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે ટેકનોલોજીકલ વિકાસ હવે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આર્થિક શક્તિનો પ્રશ્ન બની ગયો છે.
મિત્રો, જો આપણે આબોહવા પરિવર્તનની રાજનીતિ વિશે વાત કરીએ, તો વૈશ્વિક પરિષદો અને આબોહવા પરિવર્તન પરના કરારો ઘણીવાર આદર્શવાદી લાગે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા આર્થિક સ્વાર્થ સાથે જોડાયેલી છે. વિકસિત દેશો ઇચ્છે છે કે વિકાસશીલ દેશો કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડે, જ્યારે તેઓએ પોતે દાયકાઓ સુધી પ્રદૂષણ ફેલાવીને આર્થિક પ્રગતિ હાંસલ કરી. ગ્રીન એનર્જી, કાર્બન ક્રેડિટ અને આબોહવા ભંડોળ એ બધા એવા સાધનો છે, જેનો ઉપયોગ શક્તિશાળી દેશો તેમના આર્થિક હિતોને અનુસરવા માટે કરે છે. ભારત અને ચીન જેવા દેશો સ્પષ્ટપણે કહી રહ્યા છે કે વિકાસની ગતિ ધીમી કરવી તેમના હિતમાં નથી, સિવાય કે વિકસિત દેશો તેમને તકનીકી અને આર્થિક મદદ આપે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે આર્થિક સ્વાર્થ રાજકારણનો ધ્રુવ તારો છે:- વિશ્વ રાજકારણનો વાસ્તવિક ચહેરો હવે આર્થિક સ્વાર્થ છે. પછી ભલે તે અમેરિકાની “અમેરિકા ફર્સ્ટ” નીતિ હોય, ચીનની બેલ્ટ એન્ડ રોડ હોય, રશિયાની ઊર્જા રાજદ્વારી હોય, યુરોપની દ્વિધાઓ હોય, ભારતની સંતુલન વ્યૂહરચના હોય કે આફ્રિકા-મધ્ય પૂર્વ પર વૈશ્વિક ઝઘડો હોય – દરેક જગ્યાએ રાષ્ટ્રીય નીતિઓનો ધ્રુવ તારો આર્થિક હિત હોય છે. વૈશ્વિક સંસ્થાઓ અને કરારો પણ આ હિતોની આસપાસ ફરે છે. ભવિષ્યમાં પણ વિશ્વ વ્યવસ્થા આ સિદ્ધાંત પર આગળ વધશે – જ્યાં સહકાર, સંઘર્ષ અને જોડાણો બધું આર્થિક લાભોના આધારે નક્કી કરવામાં આવશે.
કિશન સનમુખદાસ ભાવનાની ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર 9226229318
