સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશનની ભૂમિકાને મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે

છેલ્લા કેટલાક સમયથી ભારતમાં દવાઓની ગુણવત્તા અને સલામતી અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. કફ સીરપને લગતા તાજેતરના વિવાદે માત્ર ઘણા ભારતીય રાજ્યોને પગલાં લેવાની ફરજ પાડી નથી પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતાનો વિષય પણ બન્યો છે. તમિલનાડુ, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન અને કેરળ જેવા રાજ્યોએ સીરપ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે,જ્યારે ગુજરાત સહિત અન્ય ઘણા રાજ્યોએ તપાસના આદેશ આપ્યા છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની,ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે આ સમગ્ર ઘટના ભારતના દવા નિયમન માળખા, ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગની પારદર્શિતા અને બાળકોના સ્વાસ્થ્ય અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. તેથી, આ લેખમાં, આપણે મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે, કફ સિરપ વિવાદ: કફ સિરપને કારણે રાષ્ટ્રીય ચિંતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતા – આરોગ્ય સલામતી, નિયમન અને જવાબદારીનું વ્યાપક વિશ્લેષણ પર ચર્ચા કરીશું.

મિત્રો, જો આપણે કફ સિરપ વિવાદની પૃષ્ઠભૂમિ, પ્રતિબંધ અને એક સરળ કફ સિરપથી આટલો બધો હોબાળો કેવી રીતે થયો તે ધ્યાનમાં લઈએ, તો બજારમાં કફ સિરપ ઓવર-ધ-કાઉન્ટર દવા તરીકે વેચાઈ રહી હતી. તે સામાન્ય રીતે શરદી, ઉધરસ અને ફ્લૂમાં રાહત માટે સૂચવવામાં આવતી હતી. આ સિરપ ઘણી નાની ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ દ્વારા બનાવવામાં આવતી હતી અને ગ્રામીણ અને શહેરી બજારોમાં વિવિધ બ્રાન્ડ નામો હેઠળ ઉપલબ્ધ હતી. કેટલાક રાજ્યોના આરોગ્ય વિભાગોને એવા અહેવાલો મળ્યા કે બાળકોને સીરપ લીધા પછી ઉલટી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને લીવર ફેલ્યોર જેવા લક્ષણોનો અનુભવ થઈ રહ્યો છે ત્યારે વિવાદ ફાટી નીકળ્યો. મધ્યપ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં કફ સિરપને કારણે બાળકોના મૃત્યુ બાદ, મહારાષ્ટ્ર એફડીએ એ કોલ્ડ્રિફ સિરપ (બેચ SR-13) ના વેચાણ અને ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. ઉત્તર પ્રદેશ ડ્રગ્સ વિભાગે મેડિકલ સ્ટોર્સમાં સંગ્રહિત કફ સિરપની તપાસના આદેશ આપ્યા છે. મીડિયા રિપોર્ટ્સમાં જણાવાયું છે કે આ સીરપમાં અત્યાર સુધીમાં મધ્યપ્રદેશમાં 16 અને રાજસ્થાનમાં ત્રણ બાળકોના મોત થયા છે. પ્રયોગશાળા પરીક્ષણો પછીથી બહાર આવ્યું કે આ દવામાં ડાયઇથિલિન ગ્લાયકોલ અને ઇથિલિન ગ્લાયકોલ જેવા અત્યંત ઝેરી રસાયણો છે. આ બે રસાયણો સામાન્ય રીતે ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓમાં એન્ટિફ્રીઝ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે, અને માનવ શરીરમાં તેનું ઇન્જેશન જીવલેણ બની શકે છે. આના કારણે કફ સિરપ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદના કેન્દ્રમાં આવી ગયું. કયા રાજ્યોએ પગલાં લીધાં? તમિલનાડુથી કેરળ સુધી પ્રતિબંધોનો દોર શરૂ થયો. અહેવાલો બાદ, ઘણા રાજ્યોએ તાત્કાલિક પગલાં લીધાં. (1) તમિલનાડુ સરકારે આ સીરપના વેચાણ અને વિતરણ પર પ્રતિબંધની જાહેરાત કરનારી સૌપ્રથમ હતી. રાજ્યના આરોગ્ય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે બાળકોમાં ઝેરના અનેક કિસ્સાઓ સામે આવ્યા બાદ સાવચેતીભર્યું પગલું જરૂરી હતું. (2) મધ્યપ્રદેશે ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (એફડીએ) ને બજારમાંથી આ સીરપના તમામ બેચ પાછા ખેંચવાનો અને પરીક્ષણ પરિણામો ઉપલબ્ધ ન થાય ત્યાં સુધી તેનું વેચાણ સ્થગિત કરવાનો આદેશ આપ્યો. (3) મહારાષ્ટ્ર સરકારે તેનું પાલન કર્યું, તમામ સરકારી હોસ્પિટલો અને મેડિકલ સ્ટોર્સને તેમના સ્ટોકમાંથી આ સીરપ દૂર કરવા માટે નોટિસ જારી કરી. (૪) કેરળે પણ તેના ઉપયોગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદ્યો હતો અને કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી સ્પષ્ટતા માંગી હતી કે આ દવાને ડ્રગ કંટ્રોલ ઓથોરિટી તરફથી કેવી રીતે મંજૂરી મળી. (૫) ગુજરાત અને ઉત્તર પ્રદેશ સહિત અન્ય ઘણા રાજ્યોએ બજારમાં હાલમાં ઉપલબ્ધ અન્ય કફ સિરપમાં સમાન હાનિકારક ઘટકો છે કે કેમ તે નક્કી કરવા માટે તપાસ શરૂ કરી છે.

મિત્રો, જો આપણે બાળકોને કફ સિરપ આપતા પહેલા બે વાર વિચારવાની આરોગ્ય મંત્રાલયની ચેતવણીને ધ્યાનમાં લઈએ, તો કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલયે આ બાબતને ગંભીરતાથી લીધી છે અને તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને રાષ્ટ્રીય સલાહ જારી કરી છે.આ સલાહમાં સ્પષ્ટપણે જણાવાયું છે કે “બે વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને કોઈપણ પ્રકારની કફ સિરપ આપવી જોઈએ નહીં.” મંત્રાલયે ડોકટરો, માતાપિતા અને ફાર્માસિસ્ટને બાળકો માટે સાવધાની સાથે ઓવર-ધ-કાઉન્ટર દવાઓનો ઉપયોગ કરવા વિનંતી કરી છે, કારણ કે આ દવાઓમાં રહેલા રાસાયણિક ઘટકો ઘણીવાર બાળકના ચયાપચય સાથે અસંગત હોય છે. આ સલાહ એવા સમયે આવી છે જ્યારે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ અગાઉ ભારતીય બનાવટની કફ સિરપથી જોડાયેલા મૃત્યુ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. 2022-23 માં, ગામ્બિયા, ઉઝબેકિસ્તાન અને કેમરૂનમાં ઘણા બાળકો ચોક્કસ ભારતીય બનાવટની કફ દવાઓના કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા. આ નવો કિસ્સો તે ચિંતાઓને નવીકરણ આપે છે.

મિત્રો, જો આપણે ખતરનાક પદાર્થો ડાયઇથિલિન ગ્લાયકોલ અને ઇથિલિન ગ્લાયકોલની ઘાતકતા સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ, તો પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે આ પદાર્થો આટલા ખતરનાક કેમ છે. ડાયઇથિલિન ગ્લાયકોલ અને ઇથિલિન ગ્લાયકોલ બંને ઔદ્યોગિક ઉપયોગ માટે બનાવવામાં આવે છે. આ પ્રવાહી ગંધહીન, રંગહીન અને મીઠા સ્વાદવાળા હોય છે, તેથી જ તેઓ ઘણીવાર આકસ્મિક રીતે અથવા બેદરકારીથી સીરપમાં દ્રાવક તરીકે ઉમેરવામાં આવે છે. જો કે, જ્યારે તેઓ શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે યકૃત અને કિડની તેમને પ્રક્રિયા કરવામાં અસમર્થ હોય છે, અને તેમના ભંગાણથી બનેલા રાસાયણિક સંયોજનો ચેતાતંત્ર, કિડની અને મગજને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે.ડબલ્યુએચ ઓ

 ના અહેવાલો અનુસાર,ડીઇજી ઝેર કિડની નિષ્ફળતા, દ્રષ્ટિ ગુમાવવી, શ્વસન સમસ્યાઓ અને અંતે મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે. ભારતમાં આ પહેલી ઘટના નથી; 1998 માં દિલ્હીમાં અને 2020 માં જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં

ડીઇજી ઝેરથી બાળકો મૃત્યુ પામ્યા છે.

મિત્રો, જો આપણે દવા નિયમનકારી પ્રણાલીની પ્રશ્નાર્થ, ચકાસણી, જવાબદારી અને જવાબદારીને ધ્યાનમાં લઈએ, તો કફ સિરપની ઘટનાએ ભારતની દવા નિયમનકારી પ્રણાલીની વિશ્વસનીયતા પર ગંભીર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છે. ભારત વિશ્વનો સૌથી મોટો જેનેરિક દવા ઉત્પાદક દેશ છે અને 200 થી વધુ દેશોમાં દવાઓ નિકાસ કરે છે. પરિણામે, ભારતીય દવાઓની વારંવાર આંતરરાષ્ટ્રીય ચકાસણી દેશની છબીને અસર કરે છે. આ ઘટના એ હકીકતને પણ પ્રકાશિત કરે છે કે (1) રાજ્ય- સ્તરીય દવા પરીક્ષણ પ્રયોગશાળાઓ ઘણીવાર ઓવરલોડ હોય છે.(2)નમૂના લેવા અને ગુણવત્તા નિયંત્રણમાં અસમાનતાઓ છે.(3) સ્થાનિક રાજકીય અથવા ઉદ્યોગ દબાણને કારણે લાઇસન્સિંગસત્તાવાળાઓ ઘણીવાર ઉદાર અભિગમ અપનાવે છે.આવી પરિસ્થિતિઓમાં, સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશનની ભૂમિકાને મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે જેથી કફ સિરપનો કોઈપણ બેચ બજારમાં રજૂ થાય તે પહેલાં ફરજિયાત તાર્કિક પરીક્ષણમાંથી પસાર થાય.

મિત્રો, જો આપણે લોકોના ભય અને મૂંઝવણને ધ્યાનમાં લઈએ, તો કફ સિરપને લગતી આરોગ્ય સલામતી કટોકટી સોશિયલ મીડિયા દ્વારા આગ અને પવન કરતાં વધુ ઝડપથી ફેલાઈ ગઈ. સીરપ પર પ્રતિબંધના સમાચાર ફેલાઈ ગયા, જેનાથી વ્યાપક ભય અને મૂંઝવણ ઊભી થઈ.ઘણી જગ્યાએ, માતાપિતાએ ઘરે રહેલી બધી કફ સિરપ બોટલો ફેંકી દીધી. મેડિકલ સ્ટોર્સે તેનું વેચાણ બંધ કરી દીધું.કયા કફ સિરપ સલામત છે તે પૂછવા માટે મોટી સંખ્યામાં લોકો ડોકટરોની પાસે ગયા. આ દૃશ્ય ભારતની આરોગ્ય સંચાર પ્રણાલીને વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂરિયાતને પ્રકાશિત કરે છે. આવા કિસ્સાઓમાં સરકારે તાત્કાલિક હેલ્પલાઇન, વેબસાઇટ અને માહિતી ઝુંબેશ શરૂ કરવી જોઈએ જેથી અફવાઓનો સામનો કરી શકાય અને સચોટ માહિતી લોકો સુધી પહોંચે.

મિત્રો, જો આપણે આંતરરાષ્ટ્રીય પરિપ્રેક્ષ્ય, વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન અને વૈશ્વિક નિયમનકારી એજન્સીઓની ભૂમિકાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠને ભારતના દવા નિયમનકારી સંસ્થાઓ પાસેથી વિગતવાર અહેવાલ માંગ્યો છે. વધુમાં, યુએસ એફડીએ, યુકે, એમએચઆરએ અને યુરોપિયન મેડિસિન એજન્સી જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીઓ પણ ભારતમાં ઉત્પાદિત ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદનો પર નજર રાખી રહી છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠને તેના નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે, “બાળકોની દવાઓમાં કોઈપણ ગ્લાયકોલ આધારિત ઝેરની હાજરી વૈશ્વિક જાહેર આરોગ્ય માટે ખતરો છે.” આ મુદ્દો ભારતના ફાર્માસ્યુટિકલ નિકાસ ઉદ્યોગને પણ અસર કરી શકે છે, વિદેશી ખરીદદારો ભારતીય દવાઓના ગુણવત્તા પ્રમાણપત્ર અંગે વધુ સાવધ બની રહ્યા છે, જે ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની વિશ્વસનીયતા અને બજાર હિસ્સાને અસર કરી શકે છે.

મિત્રો, જો આપણે કાનૂની અને વહીવટી પ્રક્રિયા અને ગુનેગારોને સજા થશે કે કેમ તે ધ્યાનમાં લઈએ, તો આરોગ્ય મંત્રાલય અને સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઈઝેશને આ બાબતની તપાસ માટે એક ખાસ તપાસ ટીમની રચના કરી છે.રાજ્યોને સંબંધિત ઉત્પાદકો, વિતરકો અને ડીલરો સામે કાર્યવાહી કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે. જો તપાસમાં સાબિત થાય છે કે આ કંપનીઓએ જાણી જોઈને અથવા બેદરકારીથી ખતરનાક ઘટકોનો ઉપયોગ કર્યો છે, તો તેઓ ડ્રગ્સ અને કોસ્મેટિક્સ એક્ટ, 1940 હેઠળ ફોજદારી કાર્યવાહીનો સામનો કરી શકે છે, જેમાં 7 વર્ષ સુધીની જેલ અને ભારે દંડની જોગવાઈ છે.

મિત્રો, જો આપણે વૈકલ્પિક ઉકેલો અને બાળકો માટે સલામત દવા નીતિ વિશે વાત કરી રહ્યા છીએ, તો ભારતને તાત્કાલિક રાષ્ટ્રીય બાળરોગ દવા સલામતી નીતિની જરૂર છે. આ નીતિમાં શામેલ હોવું જોઈએ:(1) બાળકો માટે તેમની ઉંમરના આધારે સલામત માત્રા માર્ગદર્શિકા; (2) ઝેરી પરીક્ષણ માટે અલગ ધોરણો; (3) ફાર્માસિસ્ટ અને ડોકટરો માટે તાલીમ કાર્યક્રમો; (4) ઓવર-ધ-કાઉન્ટર વેચાણ પર નિયંત્રણ; (5) દરેક દવા બેચની માહિતી જાહેરમાં ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે ડિજિટલ ટ્રેસિંગ સિસ્ટમ્સ.

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્તનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે આરોગ્ય સલામતીમાં જવાબદારીનો સમય આવી ગયો છે. કફ સિરપ વિવાદ ફક્ત એક દવાનો કેસ નથી; તે ભારતના જાહેર આરોગ્ય શાસનનું પ્રતિબિંબ છે. તે આપણને યાદ અપાવે છે કે ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગમાં નફા અને બેદરકારી વચ્ચે ખૂબ જ પાતળી રેખા છે, અને જ્યારે તે રેખા ઓળંગાય છે, ત્યારે સમાજ બાળકોના જીવનના રૂપમાં કિંમત ચૂકવે છે. આ ભારત માટે એક મહત્વપૂર્ણ ક્ષણ છે. કાં તો તે તેની દવા નિયમનકારી પ્રણાલીને પારદર્શક, વૈજ્ઞાનિક અને જવાબદાર બનાવે છે, અથવા આવી ઘટનાઓ વારંવાર બનતી રહેશે, જે રાષ્ટ્રની છબી અને તેના નાગરિકોની સલામતીને જોખમમાં મૂકશે. તે બંનેને નુકસાન પહોંચાડતા રહેશે. આખરે, આ વિવાદે એક શક્તિશાળી સંદેશ આપ્યો છે: “દરેક ઉધરસનો ઈલાજ સીરપ નથી, પરંતુ તકેદારી છે.” “સ્વાસ્થ્યમાં વિશ્વાસ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે દવામાં પારદર્શિતા હોય.”

કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા,મહારાષ્ટ્ર 9226229318