સત્ગુરુ નાનક વૈશ્વિક સ્તરે પ્રગટ થયા, અને દુનિયા બધા અંધકારથી મુક્ત થઈ ગઈ. દરેક વ્યક્તિ તેમની આજ્ઞામાં છે, કોઈ બહાર નથી. ધ્યાન કરીને, મને ખુશી મળે છે. ધ્યાન કરીને, મારું મન ધ્યાન કરે છે. તેમના વિના એક દાતા છે, જેને હું ક્યારેય ભૂલીશ નહીં. વાહેગુરુના ખાલસા, વાહેગુરુનો વિજય-ભક્તોની આંખો, શ્રદ્ધાથી ખુલ્લી, સંતુષ્ટ થઈ ગઈ. નાનકનું નામ ઉગ્યું છે, તમારો મહિમા દરેકના હૃદયમાં છે. ભલાઈના સંદેશ સાથે, વિશ્વભરના તમામ ગુરુદ્વારાઓ શીખ ધર્મના પ્રથમ ગુરુ અને સ્થાપક શ્રી ગુરુ નાનક દેવજી મહારાજના 556મા પ્રકાશ ઉત્સવની શ્રદ્ધા અને ભક્તિ સાથે ઉજવણી કરી રહ્યા છે. તેમનો જન્મ કાર્તિક પૂર્ણિમાના રોજ પંજાબના તલવંડી (નાનકાના સાહિબ)માં થયો હતો, જે 2025માં 5 નવેમ્બરના રોજ આવે છે. આ દિવસને “ગુરુ નાનક પ્રકાશ ઉત્સવ” તરીકે ઉજવવામાં આવે છે જ્યારે શીખો અને અન્ય ધર્મોના અનુયાયીઓ નામ જાપ, કીર્તન, લંગર અને સેવા કરીને ગુરુ નાનકના ઉપદેશોને યાદ કરે છે. આ શુભ પ્રસંગે, શીખ અને સિંધી સમુદાય ઉપરાંત, અન્ય સમુદાયોના લોકો પણ ગુરુદ્વારામાં શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે પહોંચી રહ્યા છે. ગુરુ નાનક દેવજી (1469-1539) ફક્ત શીખ ધર્મના પ્રથમ ગુરુ જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર માનવતા માટે વિશ્વગુરુ (વિશ્વ શિક્ષક) પણ હતા, જે આધ્યાત્મિક ક્રાંતિના પ્રણેતા હતા. પ્રકાશ પર્વ માટે ઘણા દિવસો સુધી ચાલતી પ્રભાતફેરી (સવારની શોભાયાત્રા) પછી, ગુરુ નાનક દેવજી મહારાજના પ્રકાશ પર્વની ઉજવણી માટે દરેક શહેરમાં પ્રભાતફેરી (સવારની શોભાયાત્રા) કાઢવામાં આવી છે, જેમાં “જો બોલે સો નિહાલ સત શ્રી અકાલ”નો નારા લગાવવામાં આવ્યા છે. શીખોના પ્રથમ ગુરુ, શ્રી ગુરુ નાનક દેવજી મહારાજ, જેમના નામનો ફક્ત ઉલ્લેખ કરવાથી આધ્યાત્મિક શાંતિની ભાવના આવે છે, તે ફક્ત શીખો માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર માનવતા માટે એક આદર્શ છે. તેમના ઉપદેશો, વિચારો અને કાર્યો આજે દરેક માનવીને જ્ઞાનના માર્ગ પર લઈ જાય છે. ગુરુ સાહેબે પોતાનું આખું જીવન લોકોના કલ્યાણ માટે સમર્પિત કર્યું. 5 નવેમ્બર, 2025 ના રોજ આપણે વિશ્વભરમાં બાબા ગુરુ નાનક દેવજીની જન્મજયંતિ ઉજવી રહ્યા છીએ, તેથી મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે, આપણે આ લેખમાં ચર્ચા કરીશું, “ગુરુ નાનકની સ્તુતિથી આખું વિશ્વ ગુંજી ઉઠ્યું, આખું વિશ્વ ધન્ય થયું – સતગુરુ નાનક પ્રગટ થયા, પવિત્ર સમય દ્વારા વિશ્વ શુદ્ધ થયું.”
મિત્રો, ચાલો બાબા ગુરુ નાનક દેવજીના પવિત્ર જન્મ વિશે વાત કરીએ. બાબાજીનો જન્મ કાર્તિક પૂર્ણિમાના દિવસે રાવી નદીના કિનારે આવેલા તલવંડી (હવે પાકિસ્તાનના પંજાબ પ્રાંતમાં, જે પાછળથી નાનકાના બન્યું) નામના ગામમાં ખત્રી પરિવારમાં થયો હતો. કેટલાક વિદ્વાનો તેમની જન્મ તારીખ 15 એપ્રિલ, 1469 માને છે, પરંતુ લોકપ્રિય તારીખ કાર્તિક પૂર્ણિમા છે, જે ઓક્ટોબર-નવેમ્બરમાં દિવાળીના 15 દિવસ પછી આવે છે. તેમના પિતાનું નામ મહેતા કાલુ હતું, અને તેમની માતાનું નામ તૃપ્તા દેવી હતું, જ્યારે તેમની બહેન બેબે નાનકી હતી. ગુરુ સાહેબ બાળપણથી જ તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ ધરાવતા હતા. બાળપણથી જ તેઓ સાંસારિક ઇચ્છાઓ પ્રત્યે સંપૂર્ણપણે ઉદાસીન હતા. તેમને અભ્યાસમાં કોઈ રસ નહોતો, પરંતુ તેમનો બધો સમય આધ્યાત્મિક ચિંતન અને સત્સંગમાં વિતાવતો હતો. તેમના બાળપણ દરમિયાન ઘણી ચમત્કારિક ઘટનાઓ બની, જેના પછી લોકો તેમને દૈવી વ્યક્તિત્વ માનવા લાગ્યા.
મિત્રો, જો આપણે બાબા ગુરુ નાનક દેવના બાળપણ અને યુવાનીનો વિચાર કરીએ, તો બાબાજીને અભ્યાસમાં રસ નહોતો, જોકે તેઓ બુદ્ધિશાળી હતા. તેમણે 7-8 વર્ષની ઉંમરે શાળા છોડી દીધી હતી. શરૂઆતથી જ તેમનું ધ્યાન આધ્યાત્મિકતા પર હતું, અને તેમણે પોતાનો બધો સમય આધ્યાત્મિક ચિંતન અને સત્સંગમાં વિતાવવાનું શરૂ કર્યું. પાછળથી, સોળ વર્ષની ઉંમરે, તેમણે ગુરદાસપુરજિલ્લાના લાખૌકીની છોકરી સુલખની સાથે લગ્ન કર્યા. 32 વર્ષની ઉંમરે, તેમના પહેલા પુત્ર, શ્રીચંદનો જન્મ થયો, અને ચાર વર્ષ પછી, તેમના બીજા પુત્ર, લખમીદાસનો જન્મ થયો. નાનકને પારિવારિક જીવનમાં રસ નહોતો, તેથી 1507 માં તેઓ તેમના બે પુત્રો અને પત્નીને તેમના સસરાના ઘરે છોડીને તેમના ચાર સાથીઓ: રામદાસ, મર્દાના, લહના અને બાલા સાથે તીર્થયાત્રા પર નીકળ્યા.
મિત્રો, જો આપણે બાબા ગુરુ નાનક દેવના દર્શનના પાયા પર વિચાર કરીએ, તો તેમના દર્શનનો પાયો એ છે કે તેઓ સર્વેશ્વરવાદી હતા. આનો અર્થ એ છે કે ભગવાન સર્વત્ર છે, એટલે કે, ભગવાન વિશ્વના તમામ તત્વો, પદાર્થો અને જીવોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે, અને ભગવાન બધું જ છે. નાનક મૂર્તિપૂજાના વિરોધી હતા અને હિન્દુ ધર્મમાં પ્રવર્તતી દુષ્ટતાઓનો સતત વિરોધ કરતા હતા.તેમણે એક ભગવાનની ઉપાસનાનો માર્ગ બતાવ્યો, જેના કારણે તેમના વિચારો હિન્દુઓ અને મુસ્લિમો બંને દ્વારા પ્રશંસા પામે છે. સંતોના સાહિત્યમાં નાનક એવા સંતોમાંના એક છે. હિન્દી સાહિત્યમાં, ગુરુ નાનક ભક્તિ સમયગાળામાં આવે છે અને ભક્તિ સમયગાળામાં નિર્ગુણ પ્રવાહની જ્ઞાનાશ્રય શાખા સાથે સંબંધિત છે.
મિત્રો, જો આપણે સતગુરુ નાનકના પ્રગટ થયા અને દૂર થયેલા ધુમ્મસની વાત કરીએ, તો સતગુરુ નાનક પ્રગટ થયા, ધુમ્મસ દૂર થયું અને દુનિયા પ્રકાશિત થઈ ગઈ, સૂર્ય ઉગતા જ ગુરુ નાનક આવ્યા અને તારાઓએ અંધકાર દૂર કર્યો. ગુરુ નાનક દેવના પ્રકાશ પર્વ નિમિત્તે, આ શબ્દો ગુરુદ્વારાઓમાં ગુંજી રહ્યા છે. કથાકારો તેમના ભાષણ દ્વારા ગુરુના ગુણગાન ગાઈ રહ્યા છે અને રાગી ધાડી જૂથો તેમના કીર્તન દ્વારા ગુરુના ગુણગાન ગાઈ રહ્યા છે, અને ગુરુના ઘરે પહોંચેલા સંગત શ્રદ્ધાના સમુદ્રમાં ડૂબકી લગાવી રહ્યા છે. વિશ્વભરના ગુરુદ્વારાઓમાં, હજારો સંગતો નમસ્કાર કરવા માટે ઉમટી રહ્યા છે. સંગત જોડો ઘર, લંગર અને વાસણોમાં સેવા આપી રહી છે. તેઓ પવિત્ર સરોવરના પાણીથી પોતાને શુદ્ધ કરી રહ્યા છે. તમને જણાવી દઈએ કે શ્રી ગુરુ નાનક દેવજીનું જીવન હંમેશા સમાજના ઉત્થાનમાં વિતાવ્યું હતું. તે સમયે સમાજ અંધશ્રદ્ધા અને ધાર્મિક વિધિઓના જાળમાં ફસાયેલો હતો. આવા જટિલ યુગમાં, ગુરુ નાનક દેવજી પ્રગટ થયા અને સમાજમાં આધ્યાત્મિક ચેતના જાગૃત કરી, એક કાર્ય જે ક્યારેય ભૂલી શકાય નહીં. તેમના ઉપદેશોમાં, ગુરુ નાનક દેવજીએ નિરંકારની વિભાવના પર ભાર મૂક્યો. તેમણે કહ્યું કે ધાર્મિક ગ્રંથોનું જ્ઞાન એક એવી હોડી છે જે આપણને અંધશ્રદ્ધાના સમુદ્રને પાર લઈ જાય છે. આ જ્ઞાન આપણને નિરંકારની ભૂમિ તરફ દોરી જાય છે, જેની આગળ શીખો હજુ પણ શ્રદ્ધાથી નમન કરે છે. શીખ ધર્મ એકથી શરૂ થાય છે. શીખ ધાર્મિક ગ્રંથો એકનું વર્ણન કરે છે. આ એકને નિરંકાર, પરબ્રહ્મ અને અન્ય નામોથી ઓળખવામાં આવે છે. ગુરુ ગ્રંથ સાહિબની શરૂઆતમાં નિરંકારનું સ્વરૂપ વર્ણવવામાં આવ્યું છે, જે સામાન્ય રીતે ગુરુ સાહેબના ઉપદેશોના મૂળભૂત મંત્ર તરીકે ઓળખાય છે. આ ગ્રંથ પંજાબી અને ગુરુમુખી લિપિમાં લખાયેલ છે. તેમાં મુખ્યત્વે કબીર, રૈદાસ અને મલુકદાસ જેવા ભક્તિ કવિઓની વાતોનો સમાવેશ થાય છે.
મિત્રો, જો આપણે બાબાજીના ચાર ઉદાસીઓ વિશે વાત કરીએ, તો ગુરુ સાહેબે ચારેય દિશામાં પ્રવાસ કર્યો, લોકોને ઉપદેશ આપ્યો. 1521 એડી સુધીમાં, તેમણે ભારત, અફઘાનિસ્તાન, પર્શિયા અને અરબના મુખ્ય સ્થળોને આવરી લેતા ચાર યાત્રા ચક્ર પૂર્ણ કર્યા હતા. આ યાત્રાઓને પંજાબીમાં ઉદાસીઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગુરુ નાનક દેવજી મૂર્તિ પૂજામાં માનતા નહોતા. નાનકજીના મતે, ભગવાન બહાર નહીં, પણ આપણી અંદર રહે છે. તેમણે હંમેશા રૂઢિચુસ્તતા અને દુષ્ટ પ્રથાઓનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમના વિચારોથી નારાજ થઈને, તત્કાલીન શાસક ઇબ્રાહિમ લોદીએ તેમને કેદ પણ કર્યા. પાણીપતના યુદ્ધમાં ઇબ્રાહિમ લોદીનો પરાજય થયો અને રાજ્ય બાબરના હાથમાં ગયું ત્યારે તેમને જેલમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા.
મિત્રો, જો આપણે એવા લોકોની વાત કરીએ જે બાબાજીના જીવનના છેલ્લા શ્વાસ સુધી સારા કાર્યો કરતા રહ્યા, તો તેમના જીવનના અંતિમ દિવસોમાં, ગુરુ સાહેબના જન કલ્યાણકારી કાર્યોની ખ્યાતિ હવામાં ફૂલોની સુગંધની જેમ ફેલાઈ ગઈ. તેમના પરિવાર સાથે, તેમણે માનવતાની સેવામાં પોતાનો આખો સમય સમર્પિત કર્યો. તેમણે કરતારપુર નામનું શહેર સ્થાપ્યું, જે હવે પાકિસ્તાનના નારોવાલ જિલ્લામાં સ્થિત છે. તેમના ચાર ઉદાસીઓ પછી, ગુરુ નાનક દેવજી 1522 માં કરતારપુર સાહિબમાં સ્થાયી થયા. તેમના માતાપિતાનું પણ આ સ્થળે અવસાન થયું. કરતારપુર સાહિબમાં જ ગુરુ નાનક સાહેબે શીખ ધર્મની સ્થાપના કરી હતી. તેમણે રાવી નદીના કિનારે શીખો માટે એક શહેર સ્થાપ્યું અને ખેતી,ભગવાનનું નામ જપવા, કિરાત કરવા અને દુષ્ટતાથી દૂર રહેવાના સિદ્ધાંતોનો ઉપદેશ આપ્યો. તેમણે તેમના જીવનના છેલ્લા 17 વર્ષ કરતારપુર સાહિબમાં વિતાવ્યા. અહીં જ તેમને 22 સપ્ટેમ્બર, 1539 ના રોજ સમાધિ પ્રાપ્ત થઈ. પ્રકાશમાં વિલીન થતાં પહેલાં, ગુરુ સાહેબે તેમના શિષ્ય ભાઈ લહનાને તેમના ઉત્તરાધિકારી તરીકે જાહેર કર્યા, જે પાછળથી ગુરુ અંગદ દેવજી તરીકે જાણીતા થયા.
મિત્રો, જો આપણે બાબાજીના ચાર મિત્રોની વાત કરીએ, તો તે શીખ ધર્મના પ્રથમ ગુરુ ગુરુ નાનક દેવજીના ચાર શિષ્યો હતા. તે ચારેય હંમેશા બાબાજી સાથે રહેતા હતા. બાબાજીએ આ ચાર સાથીઓ સાથે લગભગ બધી ઉદાસીનતા પૂર્ણ કરી. આ ચાર છે મર્દાના લહના, બાલા અને રામદાસ. એવું કહેવાય છે કે ૧૪૯૯ માં, તેઓ સુલતાનપુરમાં મુસ્લિમ કવિ મર્દાના સાથે મિત્ર બન્યા. મર્દાના તલવંદથી આવ્યા હતા અને ત્યાં ગુરુ નાનકના સેવક બન્યા અને અંત સુધી તેમની સાથે રહ્યા. ગુરુ નાનક દેવે તેમના ભજનો ગાયા, અને મર્દાના રવાબ વગાડ્યો. મર્દાનાએ તેમના ચાર મુખ્ય ઉદાસીનતા પર ગુરુજી સાથે પ્રવાસ કર્યો. મર્દાનાએ ૨૮ વર્ષના સમયગાળામાં લગભગ બે ઉપખંડોમાં ગુરુજી સાથે પ્રવાસ કર્યો, ૬૦ થી વધુ મુખ્ય શહેરોની મુલાકાત લીધી. મર્દાના ગુરુજી સાથે મક્કાની યાત્રા પર ગયા. ગુરુજીના બે અન્ય શિષ્યો હતા, બાલા અને રામદાસ. મર્દાના, બાલા અને રામદાસ બધાએ ગુરુજીને તેમના દુઃખ દરમિયાન ટેકો આપ્યો અને હંમેશા તેમની સેવામાં રોકાયેલા રહ્યા. લહના ગુરુજીના પ્રખ્યાત શિષ્ય પણ હતા. એવું કહેવાય છે કે લહના માતા રાણી જ્વાલા દેવીના મહાન ભક્ત હતા. એક દિવસ તેમણે ગુરુ નાનકના અનુયાયી ખદુરના રહેવાસી ભાઈ જોધા સિંહ પાસેથી ગુરુ નાનકના શબ્દ સાંભળ્યા. તેઓ ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા અને બાબાજીને મળવા ગયા. ભાઈ મર્દાનાનો જન્મ એક મુસ્લિમ પરિવારમાં થયો હતો. બાબા નાનક જ્યાં પણ જતા હતા, ભાઈ મર્દાના હંમેશા તેમની સાથે રહેતા હતા. તેમનો પ્રભાવ ગુરબાનીના સંગીતમાં ઊંડો જડાયેલો છે. એવું કહેવાય છે કે ભારતના ભાગલા સુધી, તેમના વંશજો પાકિસ્તાનના નનકાના સાહિબ અને કરતારપુરમાં ગુરુ ગ્રંથ દરબાર સાહિબ ગુરુદ્વારામાં ગુરબાનીમાં સંગીત વગાડતા હતા. નાનક અને મર્દાનાનો જન્મ એક જ ગામ, તલવંડી, જે હવે પાકિસ્તાનના નનકાના સાહિબમાં છે, ત્યાં થયો હતો. તે સમયે, ગામડાઓમાં સામાન્ય રીતે હિન્દુઓ અને મુસ્લિમો વચ્ચે કોઈ અંતર નહોતું. બધા સાથે રહેતા હતા. લગભગ 300-400 વર્ષ પહેલાં, આપણી સામાજિક રચના એકદમ અલગ અને ભાઈચારોથી ભરેલી હતી. નાનક અને મર્દાના બંને બાળપણના મિત્રો હતા. ભલે મર્દાના મોટા હતા. તેમ છતાં, બાળપણની મિત્રતા ન તો ધર્મની દિવાલોમાં માને છે કે ન તો ઉચ્ચ અને નીચમાં. નાનક એક મોટા અને સમૃદ્ધ પરિવારના હતા, જ્યારે મર્દાના તે મુસ્લિમ મરાસી પરિવારના હતા, જે ગરીબ હતા અને સંગીતનાં સાધનો સાથે સંકળાયેલા હતા. રામના પક્ષીઓ, રામના ખેતરો ખાય છે, પક્ષીઓ, ભરપેટ રહે છે. ગુરુ નાનક દ્વારા લખાયેલી આ બે પંક્તિઓ ગુરુ નાનકજીના જીવનભરના દર્શનને વ્યક્ત કરે છે.
તેથી, જો આપણે સમગ્ર વર્ણનનો અભ્યાસ કરીએ અને તેનું વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને મળશે કે ગુરુ નાનક જયંતિ મહોત્સવ ૫ નવેમ્બર ૨૦૨૫ ના રોજ ખાસ – સતગુરુ નાનક પ્રગતિ, દુનિયાનું ધુમ્મસ દૂર થઈ ગયું છે. વાહેગુરુ જીનો ખાલસા, વાહેગુરુ જીનો વિજય – શ્રદ્ધાથી આંખો બંધ કરીને ભક્તોની આંખો તૃપ્ત થઈ ગઈ. તે સમગ્ર વિશ્વમાં ગુંજ્યું, ધન ગુરુ નાનક સારા જગ તારિયા – પ્રકાશોત્સવના પવિત્ર પ્રસંગે દુનિયા શુદ્ધ થઈ ગઈ.
કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર
