અમેરિકન લોકશાહી અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર બંને માટે એક મહત્વપૂર્ણ તારીખ બની ગઈ છે. આજે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રીમ કોર્ટે એક એવા કેસની સુનાવણી કરી જેણે માત્ર યુએસ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ જે. ટ્રમ્પની આર્થિક નીતિઓની બંધારણીયતા પર જ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો ન હતો, પરંતુ વૈશ્વિક વેપારના માળખા, કટોકટીની સત્તાઓની મર્યાદાઓ અને કારોબારી અને વિધાનસભા વચ્ચેના સંતુલનની પણ ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરી હતી. આ કેસમાં સુનાવણી ૮૦ મિનિટ ચાલી હતી, જે સામાન્ય કેસોમાં ૬૦ મિનિટ હતી. કોર્ટરૂમ ભરચક હતો. આખી દુનિયા રાષ્ટ્રપતિની આર્થિક સત્તાઓ મર્યાદિત રહેશે કે તેમને વધુ સત્તાઓ આપવામાં આવશે તે જોવા માટે જોઈ રહી હતી. પ્રખ્યાત ભારતીય મૂળના વકીલ નીલ કાત્યાલે મુખ્ય વકીલ તરીકે અરજદારો વતી અને ટ્રમ્પની નીતિઓ વિરુદ્ધ દલીલો કરી હતી. આ સુનાવણીનું કેન્દ્રબિંદુ આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટી આર્થિક શક્તિ અધિનિયમ (આઇઇઇપીએ) હતું, જે 1977નો કાયદો હતો જેણે આર્થિક કટોકટીની સ્થિતિમાં રાષ્ટ્રપતિને વિશેષ સત્તાઓ આપી હતી. પરંતુ પ્રશ્ન એ હતો કે શું ટ્રમ્પે તેમના રાજકીય અને વ્યવસાયિક હિતોને આગળ વધારવા માટે આ સત્તાઓનો વધુ પડતો ઉપયોગ કર્યો હતો. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે આ સુનાવણી ઇતિહાસના એક એવા તબક્કે છે, જ્યાં નક્કી કરવામાં આવશે કે આર્થિક શક્તિનો ઉપયોગ રાષ્ટ્રીય હિત માટે કરવામાં આવશે કે રાજકીય વર્ચસ્વ માટે. લોકશાહીમાં, કોઈ પણ વ્યક્તિ, રાષ્ટ્રપતિ પણ કાયદાથી ઉપર નથી. વિશ્વભરના દેશો હવે સુપ્રીમ કોર્ટના અંતિમ નિર્ણય પર નજર રાખી રહ્યા છે,જે આગામી મહિનાઓમાં જાહેર કરવામાં આવશે. આ નિર્ણય નક્કી કરશે કે રાષ્ટ્રપતિને “આર્થિક શક્તિ અધિનિયમ” ની આડમાં અમર્યાદિત સત્તા આપી શકાય છે કે બંધારણ હજુ પણ સર્વોચ્ચ શાસન કરે છે. આ માહિતી મીડિયા દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવી છે.
મિત્રો, જો આપણે આર્થિક કટોકટી કાયદા અને રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓનો વિચાર કરીએ, તો આઇઇઇપીએ
1977 માં યુએસ કોંગ્રેસ દ્વારા રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સંબંધિત આર્થિક કટોકટીમાં તાત્કાલિક પગલાં લેવા માટે રાષ્ટ્રપતિને સશક્ત બનાવવા માટે ઘડવામાં આવ્યો હતો. તેનો મૂળ હેતુ દુશ્મન દેશો અથવા આતંકવાદી સંગઠનો સાથે વ્યવહાર કરવાનો, વેપાર પ્રતિબંધો લાદવાનો અને વિદેશી સંપત્તિઓને નિયંત્રિત કરવાનો હતો. પરંતુ 2018 અને 2024 ની વચ્ચે, ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે આ કાયદાનો ઉપયોગ ચીન, મેક્સિકો, કેનેડા, યુરોપિયન યુનિયન અને ભારત સામે પણ ટેરિફ (આયાત ડ્યુટી) લાદવા માટે કર્યો, અને દાવો કર્યો કે “વિદેશી વેપાર યુએસ સુરક્ષા માટે ખતરો છે.” આનાથી માત્ર કોંગ્રેસના સભ્યોમાં જ નહીં પરંતુ ન્યાયશાસ્ત્રીઓમાં પણ ચિંતા વધી કે રાષ્ટ્રપતિ કાયદાનો ઉપયોગ “વેપાર હથિયાર” તરીકે કરી રહ્યા હશે. આ બાબતે ટ્રમ્પનો દલીલ સરળ છતાં વિવાદાસ્પદ છે. તેઓ જણાવે છે કે “અમેરિકાની આર્થિક શક્તિ તેની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા છે. જો કોઈ દેશ અમેરિકન ઉદ્યોગ અથવા રોજગારને નુકસાન પહોંચાડે છે, તો તે યુદ્ધનું એક સ્વરૂપ છે.” આ મત મુજબ, ચીન અથવા અન્ય દેશોમાંથી આવતા ઉત્પાદનો પર ભારે ટેરિફ લાદવો એ “રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ” નો ભાગ છે. તેમણે આને “આર્થિક રાષ્ટ્રવાદ” ગણાવ્યો અનેઆઇઇઇપીએ ની કલમ 1702 નો ઉલ્લેખ કર્યો, જે રાષ્ટ્રપતિને વિદેશી વેપાર પર પ્રતિબંધો લાદવાની મંજૂરી આપે છે. ટ્રમ્પના સમર્થકો તેને તેમની “અમેરિકા ફર્સ્ટ” નીતિનું કુદરતી પરિણામ માને છે, જ્યારે ટીકાકારો તેને બંધારણીય અતિરેક અને કારોબારી દુરુપયોગની વ્યાખ્યા કહે છે. યુએસ કોંગ્રેસનો એક મોટો ભાગ માને છે કે ટ્રમ્પે આઇઇઇપીએ ના હેતુને તોડી પાડ્યો છે અને તેને તેમની વેપાર નીતિઓને અમલમાં મૂકવાના સાધનમાં ફેરવી દીધો છે. કોંગ્રેસના ઘણા સભ્યોએ દલીલ કરી છે કે આ કાયદાની આડમાં, રાષ્ટ્રપતિએ માત્ર બંધારણીય નિયંત્રણો અને સંતુલનનું ઉલ્લંઘન કર્યું નથી પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર કરારોનો પણ નાશ કર્યો છે. ગયા વર્ષે, લર્નિંગ રિસોર્સિસ વિરુદ્ધ ટ્રમ્પ કેસમાં, ઘણા ઉદ્યોગ જૂથોએ દાવો કર્યો હતો કે ટ્રમ્પના ટેરિફ ગેરકાયદેસર હતા કારણ કે તેમણે “વાસ્તવિક કટોકટી” જાહેર કરી ન હતી. આ કેસ હવે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો છે, જેણે આજે મૌખિક દલીલો સાંભળી.
મિત્રો, જો આપણે આજની સુનાવણીને ધ્યાનમાં લઈએ, તો કોર્ટરૂમમાં લોકશાહીની કસોટી, 5 નવેમ્બર, 2025 ની સવારે વોશિંગ્ટન ડી.સી.માં સુપ્રીમ કોર્ટમાં વાતાવરણ અસાધારણ હતું. આ કેસમાં, અગ્રણી ભારતીય મૂળના વકીલો ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વિરુદ્ધ અરજદારોનું પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યા છે. કોર્ટરૂમ મીડિયા,વ્યાપાર પ્રતિનિધિઓ, બંધારણીય નિષ્ણાતો અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષકોથી ભરેલો હતો. ટ્રમ્પ પોતે હાજર રહ્યા ન હતા; તેમણે કહ્યું, “મારી હાજરી આ મુદ્દાને રાજકીય બનાવી શકે છે.” તેમના સ્થાને, તેમના ટ્રેઝરી સેક્રેટરી, સ્કોટ બેસેંટે દલીલ કરી, “વૈશ્વિક વેપાર પરિસ્થિતિ એવી છે કે આર્થિક કાર્યવાહી અમેરિકન સુરક્ષા માટે જરૂરી છે.” બીજી બાજુ, અરજદારોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વકીલોએ દલીલ કરી,
આઇઇઇપીએ નું અર્થઘટન એવી રીતે કરવું કે જેનાથી રાષ્ટ્રપતિ કોઈપણ દેશ સામે વેપાર યુદ્ધ કરી શકે છે તે બંધારણની વિરુદ્ધ છે. જો આ સ્વીકારવામાં આવે, તો કોઈપણ રાષ્ટ્રપતિ આર્થિક સરમુખત્યાર બની શકે છે.” ન્યાયાધીશોના પ્રશ્નો: બંધારણ વિરુદ્ધ સત્તા – સુનાવણી દરમિયાન ઘણા ન્યાયાધીશોએ કઠિન પ્રશ્નો પૂછ્યા. મુખ્ય ન્યાયાધીશ જોન રોબર્ટસને કહ્યું, “જો દરેક વેપાર અસંતુલન રાષ્ટ્રીય કટોકટી હોય, તો કોંગ્રેસ શું ભૂમિકા ભજવે છે?”ન્યાયાધીશ સોનિયા સોટોમાયોરે પૂછ્યું, “શું રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કોંગ્રેસની મંજૂરી વિના કર નીતિ નક્કી કરવી એ ‘એક્ઝિક્યુટિવ ઓવરરીચ’ નથી?” દરમિયાન, નીલ ગોર્સચ જેવા કેટલાક ન્યાયાધીશોએ દલીલ કરી હતી કે “રાષ્ટ્રપતિ પાસે આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિને અનુરૂપ થવા માટે સુગમતા હોવી જોઈએ.” આનાથી સ્પષ્ટ થયું કે કોર્ટ આ બાબતને માત્ર કાનૂની દ્રષ્ટિકોણથી જ નહીં પરંતુ સત્તાઓના બંધારણીય વિભાજનના દ્રષ્ટિકોણથી પણ ધ્યાનમાં લઈ રહી છે.
મિત્રો,ન્યાયાધીશો, આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયાઓ અને વૈશ્વિક વેપાર અંગેની ચિંતાઓને ધ્યાનમાં લેતા, આ સુનાવણીએ માત્ર અમેરિકન રાજકારણમાં જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં હલચલ મચાવી છે. યુરોપિયન યુનિયને જણાવ્યું છે કે જો સુપ્રીમ કોર્ટ ટ્રમ્પની સત્તાઓને કાયદેસર ઠેરવે છે, તો તેના “આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પ્રણાલી માટે ઊંડા પરિણામો” આવશે. ચીને તેને “સંરક્ષણવાદની ન્યાયિક મંજૂરી” ગણાવી છે. ભારત, જે યુએસ-ભારત વેપાર સોદાની વાટાઘાટો કરી રહ્યું છે, તેણે સંયમ સાથે પ્રતિક્રિયા આપી છે, પરંતુ આંતરિક વિશ્લેષણમાં ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે કે “જો યુએસ રાષ્ટ્રપતિ આઇઇઇપીએ
ના નામે કોઈપણ સમયે ટેરિફ વધારી શકે છે, તો કોઈ લાંબા ગાળાનો કરાર ટકાઉ રહી શકશે નહીં.” બ્રિટન, જે હાલમાં યુએસ સાથે બ્રેક્ઝિટ પછીના એફટીએ માટે વાટાઘાટો કરી રહ્યું છે, તે આ નિર્ણયને તેની વ્યૂહરચના માટે મહત્વપૂર્ણ માને છે.આર્થિક અસર, ડોલરની અસર, બજારો અને વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલાઓ – વોલ સ્ટ્રીટ અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં સુનાવણીના દિવસે હળવી અસ્થિરતા જોવા મળી. ડોલર ઇન્ડેક્સ ઘટ્યો, અને એશિયન બજારોમાં શંકા હતી કે ટ્રમ્પને અમર્યાદિત સત્તાઓ આપવાના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાથી વેપાર સંઘર્ષનો નવો રાઉન્ડ શરૂ થઈ શકે છે. યુએસ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સે એક નિવેદન જારી કર્યું કે “જો કોર્ટ આઇઇઇપીએ
હેઠળ ટેરિફ નીતિઓને સમર્થન આપે તો રોકાણકારોનો વિશ્વાસ ડગમગી શકે છે.” વૈશ્વિક સ્તરે, એવી ચિંતા છે કે જો દરેક દેશ તેના રાષ્ટ્રપતિ અથવા વડા પ્રધાનને આવી “આર્થિક કટોકટી સત્તાઓ” આપે છે, તો વિશ્વ વેપાર સંગઠન જેવી સંસ્થાઓ બિનઅસરકારક બની જશે.
મિત્રો, જો આપણે બંધારણ વિરુદ્ધ કારોબારી, અમેરિકન લોકશાહીની સાચી કસોટીને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આ કેસ ફક્ત આર્થિક વિવાદ નથી, પરંતુ અમેરિકન બંધારણના આત્માની કસોટી છે. બંધારણ એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે રચાયેલ છે કે કોઈ પણ શક્તિ નિરપેક્ષ ન હોવી જોઈએ: ન તો કારોબારી, ન વિધાનસભા, ન ન્યાયતંત્ર. ટ્રમ્પનું અર્થઘટન સૂચવે છે કે રાષ્ટ્રપતિ કોંગ્રેસની મંજૂરી વિના આર્થિક નીતિના નિર્ણયો લઈ શકે છે, તેમને “રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા”નો મુદ્દો જાહેર કરીને. જો સુપ્રીમ કોર્ટ આ વાતને સમર્થન આપે છે, તો તે કોઈપણ ભાવિ રાષ્ટ્રપતિ (ડેમોક્રેટિક કે રિપબ્લિકન) માટે કોંગ્રેસની મંજૂરી વિના વૈશ્વિક વેપાર નિર્ણયો લેવાનો માર્ગ મોકળો કરશે. આ જ કારણ છે કે અમેરિકન મીડિયા આ કેસને “સત્તા વિરુદ્ધ બંધારણ” કહી રહ્યું છે.
મિત્રો, જો આપણે ટ્રમ્પ માટે રાજકીય દ્રષ્ટિકોણ અને ચૂંટણી સંદેશને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આ કેસ તેમના માટે બેધારી તલવાર છે. તેમના સમર્થકો તેને તેમના “મજબૂત નેતૃત્વ” અને “અમેરિકા ફર્સ્ટ” નીતિના વિજય તરીકે ગણાવી રહ્યા છે. તેમના વિરોધીઓ તેને “આર્થિક સરમુખત્યારશાહી” ની શરૂઆત ગણાવી રહ્યા છે. 2026 ની મધ્યસત્ર ચૂંટણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને, ટ્રમ્પ આ મુદ્દાને “અમેરિકાની સ્વતંત્ર આર્થિક નીતિ” ના પ્રતીક તરીકે જાહેર જનતા સમક્ષ રજૂ કરશે. જો કે, જો કોર્ટનો નિર્ણય તેમની વિરુદ્ધ જાય, તો વિપક્ષ તેનો ઉપયોગ એવો દાવો કરવા માટે કરશે કે “ટ્રમ્પે બંધારણનો અનાદર કર્યો છે.”
મિત્રો, જો આપણે આ બાબતે ભારત અને વૈશ્વિક દક્ષિણના દ્રષ્ટિકોણને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ભારત માટે આ કેસ ફક્ત યુએસ કાનૂની મુદ્દો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક આર્થિક નીતિનું પ્રતિબિંબ છે. જો યુએસ રાષ્ટ્રપતિને આઇઇઇપીએ
હેઠળ ટેરિફ લાદવાની અમર્યાદિત સત્તા આપવામાં આવે છે, તો ભારત જેવા ઉભરતા બજારોને તેમની નિકાસમાં અસ્થિરતાનો સામનો કરવો પડશે. ઉદાહરણ તરીકે, ફાર્માસ્યુટિકલ, કાપડ અને આઇટી સેવાઓ ક્ષેત્રો યુએસ કર નીતિથી ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થઈ શકે છે. વધુમાં, ચીન વિરોધી આર્થિક નીતિના આડમાં, ટ્રમ્પ “મિત્રતા-શોરિંગ” ની નીતિ અપનાવે છે, જેનો ભારતને ફાયદો થઈ શકે છે.જોકે, કાનૂની અનિશ્ચિતતાનું વાતાવરણ રોકાણકારો માટે ચિંતાનો વિષય બનશે. આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકા જેવા દેશો માટે, આ કેસ “ગ્લોબલ નોર્થ અને ગ્લોબલ સાઉથ” વચ્ચે સત્તાના સંતુલનનું પ્રતીક છે. જો અમેરિકા કોઈપણ દેશ સામે આર્થિક કટોકટી જાહેર કરવાની સ્વતંત્રતા મેળવે છે, તો તે આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક સમાનતાના સિદ્ધાંતને નબળી પાડશે.
મિત્રો, જો આપણે કાનૂની વિશ્લેષણ અને સુપ્રીમ કોર્ટના સંભવિત નિર્દેશને ધ્યાનમાં લઈએ, તો કાનૂની નિષ્ણાતો આગાહી કરે છે કે કોર્ટ ત્રણ સંભવિત દિશાઓ લઈ શકે છે. (1) સંપૂર્ણ સમર્થન: કોર્ટ એવું માની શકે છે કે આઇઇઇપીએ રાષ્ટ્રપતિને વ્યાપક સત્તાઓ આપે છે, અને આ માન્ય છે. (2) મર્યાદિત સમર્થન: કોર્ટ એવું માની શકે છે કે રાષ્ટ્રપતિ પાસે આ સત્તા ફક્ત “સાચી કટોકટી” માં છે, સામાન્ય વ્યવસાયિક વિવાદોમાં નહીં. (3) અમાન્યતા: કોર્ટ
આઇઇઇપીએ ના તેના અર્થઘટનને મર્યાદિત કરી શકે છે, એમ કહીને કે ટ્રમ્પનો ઉપયોગ ગેરબંધારણીય હતો. નિષ્ણાતો આગાહી કરે છે કે કોર્ટ “મર્યાદિત સમર્થન” અભિગમ અપનાવશે, જેથી રાષ્ટ્રપતિની શક્તિ સંપૂર્ણપણે ઓછી ન થાય અને લોકશાહી સંતુલનને ખલેલ પહોંચાડે નહીં. આ સુનાવણી એ વાતનું પ્રતીક છે કે 21મી સદીના વૈશ્વિક રાજકારણમાં, “આર્થિક નિર્ણયો” હવે ફક્ત આર્થિક નથી રહ્યા; તેઓ રાજકીય, વ્યૂહાત્મક અને બંધારણીય દ્રષ્ટિએ પણ મહત્વપૂર્ણ બની ગયા છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં, આ ચર્ચા “આર્થિક બંધારણવાદ” નામથી હાથ ધરવામાં આવી રહી છે, જેનો અર્થ એ થાય કે શું આર્થિક નિર્ણયો રાજકીય નિર્ણયો જેવી જ બંધારણીય મર્યાદાઓને આધીન હોવા જોઈએ? જો એમ હોય, તો આ વૈશ્વિક લોકશાહી માટે એક નવા યુગની શરૂઆત કરી શકે છે, જે નાગરિકોને આર્થિક શક્તિ પર દેખરેખ રાખવાની ખાતરી આપે છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ કરીએ અને તેની સંપૂર્ણતા પર વિચાર કરીએ, તો આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે જો આપણે વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણે શોધીશું કે 5 નવેમ્બર, 2025 ની સુનાવણી ફક્ત ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની વ્યક્તિગત નીતિ પર નિર્ણય નથી, પરંતુ તે “શું લોકશાહીમાં સત્તાની કોઈ મર્યાદા છે?” પ્રશ્નનો જવાબ શોધવાનો પ્રયાસ છે. આ પ્રશ્ન યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જેવા દેશમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, જે વિશ્વને લોકશાહી અને પારદર્શિતાના મોડેલ તરીકે રાખે છે. જો સુપ્રીમ કોર્ટ ટ્રમ્પના પક્ષમાં ચુકાદો આપે છે, તો તે ફક્ત અમેરિકન બંધારણ જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે કારોબારી શાખાની ભૂમિકાને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરશે. અને જો કોર્ટ આ શક્તિને મર્યાદિત કરે છે, તો તે સંકેત આપશે કે લોકશાહીમાં, કોઈ પણ વ્યક્તિ, રાષ્ટ્રપતિ પણ, કાયદાથી ઉપર નથી. વિશ્વભરના દેશો હવે સુપ્રીમ કોર્ટના અંતિમ નિર્ણય પર નજર રાખી રહ્યા છે, જે આગામી મહિનાઓમાં આવશે. આ નિર્ણય નક્કી કરશે કે રાષ્ટ્રપતિ “આર્થિક શક્તિ અધિનિયમ” ની આડમાં અમર્યાદિત શક્તિ મેળવી શકે છે કે બંધારણ હજુ પણ સર્વોચ્ચ છે કે નહીં. આ સુનાવણી ઇતિહાસના એક નિર્ણાયક તબક્કે છે, જ્યાં આર્થિક શક્તિનો ઉપયોગ રાષ્ટ્રીય હિત અથવા રાજકીય વર્ચસ્વ માટે કરવામાં આવશે. લોકશાહીની સાચી ઓળખ આ સંતુલનમાં રહેલી છે.
કિશન સંમુખદાસ ભવનાની ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર
