અમેરિકાના આત્મા અને લોકશાહીની જીવંત પ્રયોગશાળા તરીકે ઓળખાતું ન્યુ યોર્ક શહેર 180 થી વધુ દેશોના ઇમિગ્રન્ટ્સનું ઘર છે. ભારતીય, પાકિસ્તાની,બાંગ્લાદેશી અને આફ્રિકન સમુદાયોએ અહીં એક નવી સામાજિક ઓળખ બનાવી છે. ટ્રમ્પ વિરોધી ભારતીય મૂળના ઝોહરાન મમદાનીની મેયર તરીકે ચૂંટણી માત્ર એક સ્થાનિક રાજકીય ઘટના નથી,પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતીય ડાયસ્પોરા પ્રભાવ, રાજકીય સંસ્કૃતિ અને વિચારધારાના વૈશ્વિક ફેલાવાની નિશાની છે. આ વિજય અમેરિકામાં દક્ષિણ એશિયાઈ સમુદાયની નવી રાજકીય પરિપક્વતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. પરંતુ આ વિજય એક પ્રશ્ન ઉભો કરે છે: શું મમદાનીની જીત ભારત માટે ગૌરવની વાત છે કે પડકારની?આ પ્રશ્ન ઉભો કરે છે: શું મમદાનીની વિચારધારા ભારત માટે ગૌરવની વાત છે? શું તે હંમેશા ભારતના હિતોને અનુરૂપ રહેશે? મમદાનીની એક “ડેમોક્રેટિક સમાજવાદી” છે જે ઘણીવાર યુએસ વિદેશ નીતિની ખુલ્લેઆમ ટીકા કરતા રહ્યા છે. તેમણે પેલેસ્ટાઇન, કાશ્મીર અને લઘુમતી અધિકારો પર ભારતની નીતિઓની વારંવાર ટીકા કરી છે. જો તેઓ તેમના ભાવિ મેયર પદ પર ભારતની નીતિઓ સાથે અસંમત હોય તેવા હોદ્દા અપનાવે, તો તે ભારતીય રાજદ્વારી માટે અસ્વસ્થતાભરી પરિસ્થિતિ ઊભી કરી શકે છે. ભારત માટે “ભારતીય મૂળ” અને “ભારતીય હિતો” વચ્ચેના તફાવતની સંતુલિત સમજ જાળવવી મહત્વપૂર્ણ રહેશે. કારણ કે દરેક ભારતીય મૂળના નેતા ભારતના હિતોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે તે જરૂરી નથી;તેઓ તેમના દેશની નીતિઓ અનુસાર કાર્ય કરે છે. બીજી બાજુ, આ આપણને વિચારવા માટે મજબૂર કરે છે કે શું ભારતીય રાજકારણનું “રેવાડી મોડેલ” હવે અમેરિકા જેવા લોકશાહીમાં પણ એક સફળ પ્રયોગ બની ગયું છે. છેલ્લા બે દાયકામાં, અમેરિકામાં ભારતીય મૂળના નેતાઓનો ઉદય સતત વધ્યો છે. કમલા હેરિસ ઉપરાષ્ટ્રપતિ બન્યા, અને નીરજ અંતાણી, અજય બંગા અને નીલ કાત્યાલ જેવા નામો યુએસ વહીવટ અને ન્યાયિક પ્રણાલીમાં અગ્રણી બન્યા. પરંતુ ન્યૂ યોર્ક જેવા શહેરમાં મેયર પદ પર પહોંચવું એ એક અનોખો ઐતિહાસિક સીમાચિહ્ન છે. મામદાનીએ તેમના પ્રચારમાં “સમાનતા, સામાજિક સુરક્ષા અને બધા માટે આવાસ” જેવા વચનો કેન્દ્રસ્થાને રાખ્યા હતા. તેમણે ખુલ્લેઆમ આરબ, આફ્રિકન, અમેરિકન અને ઇમિગ્રન્ટ સમુદાયોના હિતોની હિમાયત કરી. તેમના ભાષણો અને નીતિ પ્રસ્તાવોમાં ભારત જેવી જ સામાજિક સમાનતાની માંગ પ્રતિબિંબિત થઈ. આ જ કારણ છે કે ઘણા અમેરિકન વિશ્લેષકો તેમને “ભારતીય જાહેર કલ્યાણ મોડેલનો અમેરિકન અવતાર” કહી રહ્યા છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની,ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, સૂચવે છે કે મામદાનીની જીત પાછળની સામાજિક અને રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિને ન્યૂ યોર્કના દ્રષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે છે, એક એવું શહેર જ્યાં વંશીય, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક વિવિધતા સહઅસ્તિત્વ ધરાવે છે. ત્યાં, ગરીબી અને ફુગાવા સાથે સંઘર્ષ કરી રહેલા સમાજનો એક વર્ગ “ન્યાયી સમાજ” શોધે છે. મામદાનીએ આ વર્ગોને નિશાન બનાવતા કહ્યું કે “સરકારની જવાબદારી ફક્ત કાયદો અને વ્યવસ્થા જ નહીં, પણ નાગરિક કલ્યાણ પણ છે.” આ વિચાર ભારતીય લોકશાહીના પ્રવચન સાથે પડઘો પાડે છે, જ્યાં સામાજિક કલ્યાણ યોજનાઓ (રેવાડીઓ) ગરીબોને રાહત આપે છે અને રાજકીય લોકપ્રિયતાનો આધાર બને છે. મામદાનીએ આ વ્યૂહરચના અપનાવી. અમેરિકન શહેરી લેન્ડસ્કેપને અનુરૂપ, મફત પરિવહન, આવાસ સબસિડી અને આરોગ્ય કાર્ડ જેવી યોજનાઓ રજૂ કરવામાં આવી. વિવેચકોના મતે, આ “રેવાડી રાજકારણ” નું વૈશ્વિક ટ્રાન્સપ્લાન્ટ છે.
મિત્રો, જો આપણે ભારતીય રાજકીય નિકાસ “રેવાડી સંસ્કૃતિ” ના અમેરિકન ઉપયોગને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ભારતીય વડા પ્રધાન દ્વારા ભારતીય રાજકારણમાં “રેવાડી સંસ્કૃતિ” શબ્દ લોકપ્રિય બન્યો હતો જ્યારે તેમણે મફત વસ્તુઓને “રાજકીય પ્રલોભનો” ગણાવ્યા હતા. આ શબ્દ આજે રાજકીય પ્રવચનનું પ્રતીક બની ગયો છે. પરંતુ ઝોહરાન મામદાનીની રાજકીય સફળતાએ આ મોડેલને એક નવો આંતરરાષ્ટ્રીય સંદર્ભ આપ્યો છે. તેમની ચૂંટણી વ્યૂહરચનામાં મફત પરિવહન પાસ, લઘુત્તમ વેતનમાં વધારો અને હાઉસિંગ ક્રેડિટ જેવી જાહેરાતોનો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકન મીડિયાએ તેને “સમાજવાદી લોકપ્રિયતા” ગણાવી, જ્યારે ભારતીય સોશિયલ મીડિયાએ તેને “ભારતીય શૈલીની રેવાડી રાજકારણ” ની જીત તરીકે વધાવી. પ્રશ્ન હવે વૈશ્વિક પ્રવચનનો ભાગ બની ગયો છે: શું કલ્યાણ યોજનાઓ વાસ્તવિક જાહેર જરૂરિયાત છે કે લોકશાહીમાં જાહેર સમર્થન મેળવવાનું સાધન?
મિત્રો, શું આ ભારત માટે ગર્વનો પડકાર છે કે રાજકીય પ્રતિબિંબ માટે ખતરો? ભારતના દ્રષ્ટિકોણથી, મમદાનીની જીત ભારતીય ડાયસ્પોરાના પ્રભાવશાળી ઉદયનું પ્રતીક છે. ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ અમેરિકાના સૌથી મોટા શહેરના મેયર બનવું એ માત્ર ભારતીય લોકશાહીની બૌદ્ધિક શક્તિ જ નહીં પરંતુ ડાયસ્પોરાની એકતા અને નેતૃત્વ ક્ષમતાનો પણ પુરાવો છે. જો કે, છુપાયેલો ભય એ હકીકતમાં રહેલો છે કે મમદાન એક “ડેમોક્રેટિક સમાજવાદી” છે જેમણે ઘણીવાર યુએસ વિદેશ નીતિની ખુલ્લેઆમ ટીકા કરી છે. તેમણે પેલેસ્ટાઇન, કાશ્મીર અને લઘુમતી અધિકારો પર ભારતની નીતિઓની વારંવાર ટીકા કરી છે. જો ભારતની “રાજકીય વ્યૂહરચના,” કલ્યાણકારી યોજનાઓ દ્વારા વોટ બેંક બનાવવા, યુએસ સિસ્ટમમાં સ્વીકૃતિ મેળવી રહી છે, તો તે લોકશાહીના વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય માટે પડકારજનક ખતરો ઉભો કરે છે. જ્યારે ભારતમાં “રેવાડી” શબ્દને ટીકા તરીકે જોવામાં આવે છે, ત્યારે મમદાનીએ તેને “સામાજિક ન્યાય” તરીકે પેકેજ કર્યું છે. આ વૈચારિક પુનઃવ્યાખ્યા ભારત માટે ગર્વની બાબત છે કે તેના મોડેલને વૈશ્વિક મંચ પર સ્થાન મળ્યું છે, અને ચિંતાનું કારણ પણ છે: શું લોકશાહી હવે “મુક્ત ભેટ રાજકારણ” તરફ આગળ વધી રહી છે?
મિત્રો, ચાલો મામદાની અને ટ્રમ્પ વચ્ચેના વૈચારિક સંઘર્ષના મૂળ સિદ્ધાંતને સમજીએ. ટ્રમ્પ યુગ દરમિયાન, અમેરિકન રાજકારણ ધ્રુવીકરણ અને રાષ્ટ્રવાદ તરફ આગળ વધ્યું. દરમિયાન, મામદાની જેવા નેતાઓ આ વલણનો વિરોધ કરે છે, સામાજિક ન્યાય, લઘુમતી અધિકારો અને ઇમિગ્રન્ટ્સના અવાજોને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવે છે. મામદાનીની નીતિઓ ટ્રમ્પની “અમેરિકા ફર્સ્ટ” નીતિની સીધી વિરુદ્ધ છે. તેઓ “સમુદાય પ્રથમ” ની હિમાયત કરે છે. આ વૈચારિક સંઘર્ષ ફક્ત અમેરિકા પૂરતો મર્યાદિત નથી; તે વૈશ્વિક રાજકારણમાં એક નવા યુગને પ્રતિબિંબિત કરે છે જ્યાં દક્ષિણ એશિયાઈ વિચારસરણી અને પશ્ચિમી મૂડીવાદ એકબીજાની વિરુદ્ધ છે. ભારતીય સંદર્ભમાં, આ પરિસ્થિતિ ભારતીય રાજ્યોમાં સમાજવાદી મોડેલો અપનાવતા પક્ષોની લોકપ્રિયતા જેવી જ છે, નરેન્દ્ર મોદીની આર્થિક રાષ્ટ્રવાદની નીતિથી વિપરીત. આમ, ન્યૂ યોર્ક ચૂંટણી પરિણામો વૈશ્વિક વૈચારિક અરીસો બની ગયા છે.
મિત્રો, જો આપણે ડેમોક્રેટિક પાર્ટીમાં નવી વિચારધારાના પવનને સમજવા માંગીએ, તો મામદાનીનો ઉદય ડેમોક્રેટિક પાર્ટીમાં પણ એક નવી દિશાનો સંકેત આપે છે. એલેક્ઝાન્ડ્રિયા ઓકાસિયો-કોર્ટેઝ અને બર્ની સેન્ડર્સ જેવા નેતાઓની વિચારધારા પર નિર્માણ કરીને, તેમણે “શહેરી સમાજવાદ” નું એક નવું સ્વરૂપ રજૂ કર્યું.તેમની નીતિઓ ભારતીય મૂળના સમાજવાદી વિચારસરણીના પ્રભાવને સ્પષ્ટપણે પ્રતિબિંબિત કરે છે, જ્યાં સરકારી કલ્યાણ અને જનભાગીદારીને સમાન મહત્વ આપવામાં આવે છે. તેઓ કહે છે, “ગરીબી એ વ્યક્તિની નિષ્ફળતા નથી, પરંતુ નીતિની નિષ્ફળતા છે.” આ નિવેદન ભારતીય બંધારણની “સમાજવાદી” મૂળ ભાવના સાથે પડઘો પાડે છે. તેથી, એમ કહી શકાય કે મામદાનીએ અમેરિકન રાજકીય સંદર્ભમાં ભારતીય સમાજવાદને પુનર્જીવિત કર્યો છે.
મિત્રો, જો આપણે ભારતીય મીડિયા અને જનતાની પ્રતિક્રિયા પર વિચાર કરીએ, તો ભારતમાં મામદાનીની જીત પર બે પ્રકારની પ્રતિક્રિયાઓ હતી. એક તરફ, તેમને ભારતની “નરમ શક્તિ” અને “બૌદ્ધિક નેતૃત્વ” ના પ્રતીક તરીકે બિરદાવવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે ટીકાકારોએ કહ્યું હતું કે તેમણે ભારતીય રાજકારણની “રેવડી સંસ્કૃતિ” યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં નિકાસ કરી હતી. ભારતીય સોશિયલ મીડિયા પર મીમ્સ અને ચર્ચાઓએ જાહેર કર્યું કે “ન્યૂ યોર્ક હવે દિલ્હી બની ગયું છે.” કેટલાક ઉદાર વિચારકોએ તેને “સમાનતાના વૈશ્વિકરણ” ના પ્રતીક તરીકે બિરદાવવામાં આવ્યા હતા. આ વિભાજન ભારતના પોતાના વૈચારિક વિભાજનને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જ્યાં સમાજવાદી કલ્યાણ અને આર્થિક વ્યવહારવાદ વચ્ચેનું સંતુલન એક જટિલ પ્રશ્ન રહે છે.
મિત્રો, જો આપણે વૈશ્વિક રાજકારણમાં ભારતીય વિચારધારાના પ્રસારને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આ વિજય, વ્યાપક સંદર્ભમાં જોવામાં આવે તો, ભારતીય રાજકીય વિચારધારાના વૈશ્વિક પ્રસારનો સૂચક છે. ભારતે છેલ્લા દાયકામાં લોકશાહી રીતે “કલ્યાણકારી રાજકારણ” ને કાયદેસર બનાવ્યું છે. જ્યારે અમેરિકા જેવા મૂડીવાદી દેશમાં સમાન મોડેલ સ્વીકારવામાં આવે છે, ત્યારે તે દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને સમાજ બંને એક સંક્રમણ તબક્કામાં છે, જ્યાં બજાર-આધારિત શાસનથી માનવ કલ્યાણ-આધારિત શાસન તરફ વધતી જતી ગતિવિધિઓ થઈ રહી છે. મામદાનીની જીત એ પણ પુષ્ટિ કરે છે કે “ભારતીય લોકશાહી ફક્ત તેની સરહદોની અંદર જ નહીં, પણ એક વૈચારિક નિકાસ બની ગઈ છે.”
મિત્રો, જો આપણે ભારત-અમેરિકાના સંબંધો પર સંભવિત અસરને ધ્યાનમાં લઈએ, તો મમદાનીના વિચારો ક્યારેક યુએસ વિદેશ નીતિના પરંપરાગત માળખા સાથે વિરોધાભાસી હોઈ શકે છે. તેમના ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન તેમણે ગાઝા, પેલેસ્ટાઇન અને શરણાર્થીઓના અધિકારો પર મજબૂત વલણ અપનાવ્યું. આ ભારતની મધ્ય પૂર્વ નીતિ સાથે સુસંગત છે, પરંતુ યુએસ સ્થાપના સાથે નહીં. જો તેઓ ન્યૂ યોર્ક જેવા વૈશ્વિક નાણાકીય કેન્દ્રમાં અસરકારક નીતિઓ લાગુ કરે છે, તો તે યુએસ સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓને પણ અસર કરશે. આ પરિસ્થિતિ ભારત માટે તક અને પડકાર બંને રજૂ કરે છે – એક તક કારણ કે ભારતીય મૂળના નેતા વિશ્વ મંચ પર ભારતના બૌદ્ધિક વારસાનો વિસ્તાર કરી રહ્યા છે, અને એક પડકાર કારણ કે તેઓ યુએસ સ્થાપનામાં એક વૈચારિક પ્રવાહનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જે ભારતની વર્તમાન રાજકીય વિચારધારાથી અલગ છે.
મિત્રો, જો આપણે બે દ્રષ્ટિકોણ વચ્ચેના સંઘર્ષને ધ્યાનમાં લઈએ: “રેવાડી અથવા ક્રાંતિ,” તો મમદાનીના વચનોની આસપાસનો વિવાદ ફક્ત “મુક્ત ભેટ” નથી, પરંતુ “લોકશાહી પુનઃસંતુલન” વિશેની ચર્ચા છે. તેમના સમર્થકો કહે છે કે આ “મુક્ત તક” નથી, પરંતુ “સમાન તક” નું વિસ્તરણ છે. ઉદાહરણ તરીકે, તેઓ મફત પરિવહન યોજનાને “સમાન ગતિશીલતાનો અધિકાર” કહે છે; જ્યારે વિરોધીઓ તેને “કરદાતાઓ પરનો બોજ” કહે છે.ભારતમાં પણ આવી જ ચર્ચા ચાલી રહી છે: શું સરકારી યોજનાઓ ગરીબોને સશક્ત બનાવે છે કે તેમને આશ્રિત બનાવે છે? આ પ્રશ્નનો કોઈ સાર્વત્રિક જવાબ નથી, પરંતુ મામદાનીની જીતે તેને વૈશ્વિક વિષય બનાવી દીધો છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર અહેવાલનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળશે કે મામદાનીની જીત ગૌરવ, પડકાર અને પ્રયોગનો સંગમ છે. મામદાનીની જીત માત્ર એક ચૂંટણી ઘટના નથી, પરંતુ ભારતીય વિચારધારા, સમાજવાદી ચેતના અને રાજકીય વ્યવહારવાદના વૈશ્વિક પ્રભાવનો દસ્તાવેજ છે. ભારત માટે ગર્વની વાત છે કે તેના બાળકોએ લોકશાહીના સૌથી વિકસિત પ્લેટફોર્મ પર પણ પોતાની છાપ છોડી છે. પરંતુ તે એક ચેતવણી પણ છે કે જો લોકશાહી ફક્ત મફત યોજનાઓ પર આધારિત રહેશે, તો તે આર્થિક સ્થિરતાને બદલે ભાવનાત્મક નિર્ભરતામાં ફેરવાઈ શકે છે. મામદાનીની એક “લોકશાહી સમાજવાદી” છે જેમણે ઘણીવાર યુએસ વિદેશ નીતિની ખુલ્લેઆમ ટીકા કરી છે. તેમણે પેલેસ્ટાઇન, કાશ્મીર અને લઘુમતી અધિકારો પર ભારતની નીતિઓની વારંવાર ટીકા કરી છે. તેથી, એમ કહેવું ખોટું નહીં હોય કે મમદાનીની જીત ભારત માટે માત્ર ગર્વની વાત નથી પણ એક પડકાર પણ છે.
કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંડિયા, મહારાષ્ટ્ર 9226229318
