વૈશ્વિક સ્તરે, ભારતમાં લગ્નને ફક્ત બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે જ નહીં, પરંતુ બે પરિવારો, બે સંસ્કૃતિઓ અને બે જીવન દ્રષ્ટિકોણ વચ્ચે એક પવિત્ર જોડાણ માનવામાં આવે છે. તેને ધાર્મિક વિધિઓ અને ધર્મ સાથે જોડાયેલા સાત જીવનકાળના બંધન તરીકે જોવામાં આવે છે. આ કારણોસર, છૂટાછેડા શબ્દને હજુ પણ ભારતીય સામાજિક માનસમાં દુ:ખ,નિષ્ફળતા અને વિઘટનનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.જો કે, હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ
ભવનાની,ગોંડિયા,મહારાષ્ટ્ર,માનું છું કે આધુનિક જીવનની જટિલતાઓ, બદલાતી સામાજિક રચના અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાની વધતી જતી જાગૃતિએ આ પવિત્ર સંસ્થાની વ્યાખ્યાને પડકાર ફેંક્યો છે.આજે,છૂટાછેડા ફક્ત વ્યક્તિગત સંબંધોનો અંત જ નથી લાવતા, પરંતુ તે એક લાંબી, કંટાળાજનક અને માનસિક રીતે પીડાદાયક કાનૂની પ્રક્રિયા પણ બની ગઈ છે, ખાસ કરીને જ્યારે કેસ કૌટુંબિક અદાલતોના લાંબા ચક્રવ્યૂહમાં ફસાઈ જાય છે.
મિત્રો, જો આપણે ભારતીય પરિવાર, સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટનો વિચાર કરીએ, જ્યાં સંબંધો ફાઇલો સુધી મર્યાદિત થઈ જાય છે, તો ભારતમાં કૌટુંબિક અદાલતોની સ્થાપનાનો હેતુ વૈવાહિક વિવાદોનો ઝડપી, સંવેદનશીલ અને સમાધાનકારી ઉકેલ પૂરો પાડવાનો હતો. પરંતુ વ્યવહારુ વાસ્તવિકતા એ છે કે હજારો યુગલો વર્ષો સુધી કોર્ટના ચક્કર લગાવતા રહે છે. કાનૂની તારીખો, વકીલોની ફી અને સામાજિક દબાણને કારણે સંબંધોની ભાવનાત્મક પીડા વધુ તીવ્ર બને છે. છૂટાછેડાની પ્રક્રિયા ઘણીવાર તે પીડાને વધારે છે જે પક્ષકારો કોર્ટમાંથી છટકી જવા માંગે છે. આવી સ્થિતિમાં, એ પ્રશ્ન થવો સ્વાભાવિક છે કે શું કાયદો ખરેખર તૂટેલા સંબંધોને સુધારવાનું સાધન બની રહ્યો છે કે ફક્ત ઔપચારિકતા તરીકે સેવા આપી રહ્યો છે. ન્યાયિક અભિગમમાં પરિવર્તન -સુપ્રીમ કોર્ટથી હાઈકોર્ટ સુધી, ભારતીય ન્યાયતંત્રએ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વૈવાહિક વિવાદો પ્રત્યેના તેના અભિગમમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન કર્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્વીકાર્યું છે કે દરેક લગ્નને બચાવવા શક્ય નથી અને જરૂરી પણ નથી. જો કોઈ લગ્ન ભાવનાત્મક, માનસિક અથવા સામાજિક રીતે સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયા હોય, તો તેને કૃત્રિમ રીતે જીવંત રાખવું એ બંને પક્ષો માટે અન્યાયી હોઈ શકે છે. આ સંદર્ભમાં, 17 ડિસેમ્બરે શિક્ષા કુમારી વિરુદ્ધ સંતોષ કુમાર કેસમાં દિલ્હી હાઈકોર્ટનો નિર્ણય એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ બનીને ઉભરી આવ્યો છે.દિલ્હી હાઈકોર્ટ દ્વારા ઐતિહાસિક સ્પષ્ટતા-દિલ્હી હાઈકોર્ટે પોતાના નિર્ણયમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ,1955 હેઠળ પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા માટે એક વર્ષ માટે અલગ રહેવાની શરત ફરજિયાત નથી,જો બંને પક્ષો સંપૂર્ણ સંમતિમાં હોય. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે આ શરત કાયદાની ભાવના નથી, પરંતુ પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે, જેને યોગ્ય કેસોમાં માફ કરી શકાય છે. આ નિર્ણય ફક્ત કાનૂની તકનીકી સ્પષ્ટતા નથી, પરંતુ વૈવાહિક સ્વતંત્રતા અને વ્યક્તિગત ગૌરવ તરફ એક મોટું પગલું છે.
મિત્રો, જો આપણે તાત્કાલિક છૂટાછેડાની વિભાવનાને ધ્યાનમાં લઈએ?-રાહત કે ઉતાવળ? તાત્કાલિક છૂટાછેડા શબ્દનો ઉલ્લેખ જ સમાજમાં મિશ્ર પ્રતિક્રિયાઓ ઉભો કરે છે. કેટલાક તેને લગ્ન સંસ્થાના ભંગાણ તરીકે જુએ છે, જ્યારે અન્ય લોકો માટે, તે નવી શરૂઆત માટે એક તક છે. ખાસ કરીને ઝેરી, હિંસક અથવા માનસિક રીતે દમનકારી સંબંધોમાં ફસાયેલા લોકો માટે, લાંબી કાનૂની રાહ જોવી એ વધારાની સજાથી ઓછી નથી. આવા કિસ્સાઓમાં, ફરજિયાત એક વર્ષનો અલગતા અને ત્યારબાદ છ મહિનાનો કૂલિંગ-ઓફ સમયગાળો પીડિતો માટે રાહત નહીં, પરંતુ દુઃખને લંબાવવાનું સાધન બની જાય છે.
મિત્રો, જો આપણે બાળકોના દ્રષ્ટિકોણથી છૂટાછેડા પ્રક્રિયાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો જ્યારે બાળકો દંપતી વચ્ચેના વિવાદમાં સામેલ હોય છે, ત્યારે મામલો વધુ સંવેદનશીલ બની જાય છે. લાંબી કોર્ટ કાર્યવાહી તેમના માનસિક વિકાસ પર ઊંડી અસર કરે છે. ઘરેલું તણાવ, માતાપિતા વચ્ચેના સંઘર્ષો અને અનિશ્ચિત ભવિષ્ય બાળકોમાં અસુરક્ષાની ભાવના પેદા કરે છે. આવી સ્થિતિમાં, પરસ્પર સંમતિથી ઝડપી અને આદરપૂર્ણ છૂટાછેડા બાળકોને સંઘર્ષથી બચાવી શકે છે. આ સંદર્ભમાં, ઘણા પરિવારો માટે ઝડપી છૂટાછેડા એક વ્યવહારુ ઉકેલ બની જાય છે.
મિત્રો, જો આપણે પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા વિશે વાત કરીએ, તો કાયદો હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 ની કલમ 13B હેઠળ પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડાની જોગવાઈ કરે છે. આ હેઠળ, જો બંને જીવનસાથી સંમત થાય કે તેઓ સાથે રહી શકતા નથી, તો તેઓ પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા લઈ શકે છે. કલમ13B(2) એક વર્ષ માટે અલગ રહેવાની શરત નક્કી કરે છે, ત્યારબાદ છ મહિનાનો કૂલિંગ -ઓફ સમયગાળો આવે છે. આનો હેતુ ઉતાવળમાં લેવાયેલા નિર્ણયોને ભવિષ્યમાં પસ્તાવાનું કારણ બનતા અટકાવવા અને પક્ષકારોને પુનર્વિચાર કરવાની તક આપવાનો હતો. કૂલિંગ-ઓફ સમયગાળો: હેતુ અને વાસ્તવિકતાસૈદ્ધાંતિક રીતે, કૂલિંગ-ઓફ સમયગાળો એક સકારાત્મક ખ્યાલ છે. એવું માનવામાં આવતું હતું કે સમય આપવામાં આવે તો, પતિ-પત્ની તેમના ગુસ્સા અને ભાવનાત્મક ઉથલપાથલને દૂર કરી શકે છે અને સમાધાન કરી શકે છે. જો કે, વ્યવહારમાં, ઘણા કિસ્સાઓમાં આ સમયગાળો ફક્ત ઔપચારિકતા બની ગયો છે. વર્ષોથી સંઘર્ષ સહન કરનારા યુગલો માટે, વધારાના છ મહિના રાહ જોવી એ ઉકેલને બદલે માનસિક બોજ બની જાય છે. આ જ કારણ છે કે અદાલતોએ આ સમયગાળાની ફરજિયાત પ્રકૃતિ પર પુનર્વિચાર કરવાનું શરૂ કર્યું છે.૨૦૧૭ના સુપ્રીમ કોર્ટના ઐતિહાસિક નિર્ણય, અમરદીપ સિંહ વિરુદ્ધ હરવીન કૌર (૨૦૧૭) માં, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કલમ ૧૩બી(૨) હેઠળ છ મહિનાનો કૂલિંગ-ઓફ સમયગાળો ફરજિયાત નથી, પરંતુ ડિરેક્ટરી છે. જો કોર્ટ નક્કી કરે કે લગ્ન અવિશ્વસનીય રીતે તૂટી ગયા છે, તો સમાધાનની કોઈ શક્યતા નથી, અને બંને પક્ષો ભરણપોષણ અને બાળકની કસ્ટડી જેવા તમામ મુદ્દાઓ પર સંમત થાય છે, તો આ સમયગાળો માફ કરી શકાય છે. આ નિર્ણય ન્યાયતંત્રના માનવતાવાદી અભિગમ અને વ્યવહારુ સમજણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
મિત્રો, જો આપણે કલમ ૧૪૨ અને ન્યાયિક વિવેકબુદ્ધિને ધ્યાનમાં લઈએ, તો સુપ્રીમ કોર્ટે કલમ ૧૪૨ હેઠળ આ સત્તાનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જે તેને સંપૂર્ણ ન્યાય આપવા માટે સશક્ત બનાવે છે. આ કલમ દ્વારા, કોર્ટ કાયદાની કઠોરતાને પાર કરે છે અને ન્યાયની ભાવનાને પ્રાથમિકતા આપે છે. છૂટાછેડાના કેસોમાં તેનો ઉપયોગ દર્શાવે છે કે કોર્ટ હવે લગ્નને ફક્ત કાનૂની કરાર તરીકે જ નહીં, પરંતુ એક જીવંત માનવ સંબંધ તરીકે જોઈ રહી છે, જેના અંતને આદર અને સંવેદનશીલતા સાથે સ્વીકારવો જોઈએ.
મિત્રો, જો આપણે દિલ્હી હાઈકોર્ટના નિર્ણયને સુપ્રીમ કોર્ટના વિચારના વિસ્તરણ તરીકે ગણીએ, તો દિલ્હી હાઈકોર્ટનો 17 ડિસેમ્બરનો નિર્ણય સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયિક વિચારનું વિસ્તરણ છે. હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો બંને પક્ષો પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા માંગે છે, તો એક વર્ષની અલગતાની જરૂરિયાત માફ કરી શકાય છે. આ નિર્ણય કાયદાના અર્થઘટનને સ્પષ્ટ કરે છે એટલું જ નહીં પરંતુ કૌટુંબિક અદાલતો માટે માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત પણ પૂરો પાડે છે.
મિત્રો, જો આપણે આ સમગ્ર મુદ્દાને વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણથી ધ્યાનમાં લઈએ, તો સમજવા માટે કે દુનિયા છૂટાછેડાને કેવી રીતે જુએ છે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, ઘણા વિકસિત દેશોમાં નો-ફોલ્ટ છૂટાછેડાનો ખ્યાલ પ્રવર્તે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને ઘણા યુરોપિયન દેશોમાં, જો બંને પક્ષો સંમત થાય તો છૂટાછેડાની પ્રક્રિયા પ્રમાણમાં સરળ અને ઝડપી છે. ત્યાં, અદાલતોનું માનવું છે કે જો બે પુખ્ત વ્યક્તિઓ સાથે રહેવા માંગતા ન હોય, તો રાજ્યને તેમને બળજબરીથી બાંધવાનો કોઈ અધિકાર નથી. ભારતમાં તાજેતરના ન્યાયિક વલણો આ વૈશ્વિક વિચારસરણી સાથે સુસંગત હોય તેવું લાગે છે. બંધારણ, વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને લગ્ન: ભારતીય બંધારણની કલમ 21 જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકારની ખાતરી આપે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સમયાંતરે આ જોગવાઈનું અર્થઘટન કરીને ગૌરવ સાથે જીવવાના અધિકારનો સમાવેશ કર્યો છે. જો લગ્ન વ્યક્તિના ગૌરવ, માનસિક શાંતિ અને આત્મસન્માનને નષ્ટ કરે તો તે લગ્ન છોડી દેવાનો અધિકાર પણ આ લેખની ભાવનામાં સહજ છે. પરસ્પર છૂટાછેડાને સરળ બનાવવા એ આ બંધારણીય અભિગમનું વ્યવહારુ અભિવ્યક્તિ છે. શું તાત્કાલિક છૂટાછેડા લગ્નની સંસ્થાને નબળી પાડશે?આ એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન છે. ટીકાકારો દલીલ કરે છે કે છૂટાછેડાને સરળ બનાવવાથી લોકો લગ્નને હળવાશથી લેશે. જો કે, વિરુદ્ધ દલીલ એ છે કે બળજબરીથી સંબંધો લગ્નની સંસ્થાને મજબૂત બનાવતા નથી, પરંતુ તેને નબળા પાડે છે. ગૌરવપૂર્ણ અલગ થવાની સુવિધા લગ્નને ડર નહીં, પણ પસંદગીનો સંબંધ બનાવે છે.
આમ, જો આપણે ઉપરોક્ત વાર્તાનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જોવા મળશે કે ભારત માનવીય કાયદા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. દિલ્હી હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના નિર્ણયો સૂચવે છે કે ભારતીય ન્યાયતંત્ર હવે વૈવાહિક વિવાદોને ફક્ત કાનૂની તકનીકી દ્રષ્ટિકોણથી જ નહીં, પરંતુ માનવીય સંવેદનશીલતા અને બંધારણીય મૂલ્યો સાથે જોઈ રહ્યું છે. તાત્કાલિક છૂટાછેડાનો અર્થ લગ્ન પ્રત્યે ઉદાસીનતા નથી, પરંતુ તૂટેલા સંબંધોને ગૌરવપૂર્ણ અંત આપવાનો પ્રયાસ છે. જો આ વલણ સંતુલન અને વિવેક સાથે ચાલુ રહેશે, તો તે પીડિતોને રાહત આપશે જ નહીં પરંતુ ન્યાય વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા પણ મજબૂત કરશે.
કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની,ગોંડિયા, મહારાષ્ટ્ર 9284141425
