વિશ્વભરમાં તે જાણીતું છે કે દૂધ અને દૂધના ઉત્પાદનો ભારતમાં માત્ર પોષણનો સ્ત્રોત નથી, પરંતુ સંસ્કૃતિ, પરંપરા અને આર્થિક જીવનનો એક અભિન્ન ભાગ પણ છે. વિશ્વનો સૌથી મોટો દૂધ ઉત્પાદક દેશ હોવા છતાં, ભારત આજે એક ગંભીર વિડંબનાનો સામનો કરી રહ્યો છે: ભેળસેળયુક્ત દૂધ, નકલી ચીઝ અને ભેળસેળયુક્ત ખોયાનો ઝડપથી વધતો વેપાર. આ સમસ્યા હવે સ્વાસ્થ્ય સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ખાદ્ય પ્રણાલી, ગ્રાહક અધિકારો અને રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષાની વિશ્વસનીયતા માટે એક મોટો ખતરો બની ગઈ છે.
ભેળસેળની સમસ્યા: સ્થાનિક ભૂલોથી રાષ્ટ્રીય કટોકટી સુધી – છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, દેશના વિવિધ ભાગોમાંથી ભેળસેળયુક્ત દૂધ, ચીઝ અને ખોયાની ફરિયાદો નોંધાઈ છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, ચીઝમાં સ્ટાર્ચ ઉમેરવામાં આવી રહ્યો છે, જ્યારે અન્ય કિસ્સાઓમાં, દૂધમાં ડિટર્જન્ટ, યુરિયા અને કૃત્રિમ રસાયણો ઉમેરવામાં આવી રહ્યા છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે આ ભેળસેળ એક સંગઠિત ગુનો બની ગયો છે, જેમાં ગેરકાયદેસર ડેરી એકમોનો સ્પષ્ટ દુરુપયોગ, નકલી બ્રાન્ડિંગ અને નબળી દેખરેખ પ્રણાલીનો સમાવેશ થાય છે. પરિણામે, સામાન્ય ગ્રાહકો અજાણતાં ઝેરનું સેવન કરવા મજબૂર થાય છે. આરોગ્ય પર સીધી અસર: એક અદ્રશ્ય પરંતુ જીવલેણ ખતરો – ભેળસેળયુક્ત દૂધ અને ચીઝનું સેવન બાળકો, વૃદ્ધો અને સગર્ભા સ્ત્રીઓ માટે સૌથી ગંભીર છે. આવા ઉત્પાદનોના લાંબા ગાળાના સેવનથી પેટની બીમારીઓ, કિડની અને લીવરને નુકસાન, હોર્મોનલ અસંતુલન અને કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીઓ થઈ શકે છે. આ પરિસ્થિતિ જાહેર આરોગ્ય પ્રણાલી પર વધારાનો બોજ મૂકે છે અને દેશની માનવ મૂડીને નબળી પાડે છે.
મિત્રો, જો આપણે ડિસેમ્બર 2025 માં શરૂ થયેલા
એફએસએસએઆઈના નિર્ણાયક હસ્તક્ષેપ અને ખાસ ઝુંબેશને ધ્યાનમાં લઈએ, તો વધતી જતી ગ્રાહકોની ચિંતાઓ અને સંસદમાં રજૂ કરાયેલા ચોંકાવનારા ડેટાને પગલે, ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (એફએસએસએઆઈ) એ ડિસેમ્બર 2025 માં એક મોટી અને કડક કાર્યવાહી કરી. એફએસએસએઆઈ એ દેશભરમાં ભેળસેળયુક્ત દૂધ, ચીઝ અને ખોયા સામે ખાસ અમલીકરણ ઝુંબેશ શરૂ કરવાનો આદેશ જારી કર્યો, જે અત્યાર સુધીની સૌથી વ્યાપક ડેરી દેખરેખ ઝુંબેશ માનવામાં આવે છે. આ ખાસ ઝુંબેશ હેઠળ હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ, કેટરિંગ યુનિટ, મીઠાઈની દુકાનો અને ડેરી પ્રોસેસિંગ યુનિટને લક્ષ્ય બનાવતા રાષ્ટ્રવ્યાપી અમલીકરણ ઝુંબેશ – હોટલથી ડેરી યુનિટ સુધી – અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે. ફૂડ બિઝનેસ ઓપરેટરોના પરિસરમાંથી દૂધ, ચીઝ અને ખોયાના નમૂના લેવામાં આવશે અને પરીક્ષણ માટે માન્યતા પ્રાપ્ત પ્રયોગશાળાઓમાં મોકલવામાં આવશે. ધોરણોને પૂર્ણ ન કરતા ઉત્પાદનો સામે તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
મિત્રો, જો આપણે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને સ્પષ્ટ સૂચનાઓ આપવાનું મહત્વ સમજીએ, તો એફએસએસ એઆઈ એ બધા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને દૂધ અને દૂધના ઉત્પાદનોમાં ભેળસેળ ઓળખવા માટે એક વ્યાપક, સમયસર અને લક્ષિત ઝુંબેશ શરૂ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. આ નિર્દેશ ફક્ત ઔપચારિકતા નથી, પરંતુ જવાબદારીનો વિષય છે. રાજ્યોએ નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં કાર્યવાહી અહેવાલો સબમિટ કરવા આવશ્યક છે.ખાદ્ય સુરક્ષા અધિકારીઓની ભૂમિકા, જમીન પર કાર્યવાહી. આ અભિયાનમાં ખાદ્ય સુરક્ષા અધિકારીઓ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. તેમને નિયમિતપણે દૂધ, ચીઝ અને ખોયાના નમૂના એકત્રિત કરવા, શંકાસ્પદ એકમો પર દરોડા પાડવા અને પ્રયોગશાળા પરીક્ષણ સુનિશ્ચિત કરવા સૂચના આપવામાં આવી છે. પ્રથમ વખત, ખાતરી કરવામાં આવી છે કે નિરીક્ષણો ફક્ત કાગળ પર નહીં, પરંતુ નક્કર અને પરિણામો પર આધારિત હોય. (1) કડક શિક્ષાત્મક જોગવાઈઓ – લાઇસન્સ રદ કરવાથી લઈને યુનિટ બંધ કરવા સુધી. જ્યાં ભેળસેળ મળી આવે છે, ત્યાં દંડ ફક્ત દંડ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ લાઇસન્સ સસ્પેન્શન અથવા રદ કરવા, માલ જપ્ત કરવા, ગેરકાયદેસર એકમોને સીલ કરવા અને ભેળસેળયુક્ત ઉત્પાદનોનો નાશ કરવા સુધી મર્યાદિત છે. આ સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે ભેળસેળને હવે ગંભીર આર્થિક ગુનો ગણવામાં આવશે. (2) ટ્રેસેબિલિટી પરીક્ષણ, સમગ્ર સપ્લાય ચેઇનનું નિરીક્ષણ – પ્રથમ વખત,એફએસએસએઆઈ એ દૂધ અને ચીઝની સમગ્ર સપ્લાય ચેઇનનું ટ્રેસેબિલિટી પરીક્ષણ ફરજિયાત કર્યું છે. જો કોઈ વિસ્તારમાં શંકાસ્પદ પેટર્ન અથવા વારંવાર ભેળસેળની જાણ થાય છે, તો કાચા દૂધથી લઈને અંતિમ ઉત્પાદન સુધી પરીક્ષણ હાથ ધરવામાં આવશે. આનાથી મોટા નેટવર્ક અને સંગઠિત ભેળસેળ માફિયાઓને ઓળખવામાં મદદ મળશે. (3) રીઅલ-ટાઇમ રિપોર્ટિંગ – પારદર્શિતાની નવી સિસ્ટમ – ઝુંબેશનું નિરીક્ષણ કરવા માટે દર 15 દિવસે રીઅલ-ટાઇમ રિપોર્ટિંગ ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે. તમામ નિરીક્ષણો અને નમૂના પરીક્ષણોનો ડેટા તાત્કાલિક FSSAI પોર્ટલ પર અપલોડ કરવામાં આવશે. આ રાષ્ટ્રીય સ્તરે દેખરેખ, વિશ્લેષણ અને નીતિનિર્માણને મજબૂત બનાવશે. (4) ફૂડ સેફ્ટી ઓન વ્હીલ્સ – મોબાઇલ લેબ્સનું વિસ્તરણ – ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં ઝડપી પરીક્ષણ માટે, બજારો અને ભીડવાળા વિસ્તારોમાં ફૂડ સેફ્ટી ઓન વ્હીલ્સ, અથવા મોબાઇલ લેબ્સ તૈનાત કરવામાં આવી રહી છે. આનાથી સ્થળ પર પ્રારંભિક પરીક્ષણ શક્ય બનશે અને ગ્રાહક જાગૃતિ વધશે.
મિત્રો, ચાલો હોટલ અને ફૂડ સર્વિસ સેક્ટર અને સંસદમાં રજૂ કરાયેલા પંજાબના ડેટાની જવાબદારી સમજીએ.
એફએસએસએઆઈ એ હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ અને કેટરિંગ સેક્ટરને ફક્ત પ્રમાણિત અને શુદ્ધ ડેરી ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ કરવાનો કડક સંદેશ આપ્યો છે. જો કોઈ ફૂડ સર્વિસ યુનિટ દૂધ કે ચીઝમાં ભેળસેળ કરતું જોવા મળશે, તો તેને પણ એટલી જ જવાબદાર ગણવામાં આવશે. સંસદમાં રજૂ કરાયેલા કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલયના ડેટા આ કટોકટીની ગંભીરતા દર્શાવે છે. 2024-25માં, પંજાબમાં પરીક્ષણ કરાયેલા લગભગ 47 ટકા દૂધ ઉત્પાદનો ધોરણોને પૂર્ણ કરતા નહોતા. ચીઝમાં સ્ટાર્ચ અને સુક્રોઝ જેવી ભેળસેળ સ્પષ્ટ કરે છે કે આ સમસ્યા ફક્ત નાના પાયે જ નહીં, પરંતુ ઔદ્યોગિક સ્તરે પણ થઈ રહી છે. ખોટી બ્રાન્ડિંગ અને ગ્રાહક છેતરપિંડી ભેળસેળની સાથે, ખોટી બ્રાન્ડિંગ પણ એક મોટી સમસ્યા બની ગઈ છે. નકલી લેબલ્સ, નકલી પ્રમાણપત્રો અને ભ્રામક દાવા ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરે છે. એફએસએસએઆઈ એ સ્પષ્ટતા કરી છે કે ખોટી બ્રાન્ડિંગ પણ ખાદ્ય સુરક્ષા ઉલ્લંઘન છે અને તેના પર કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
મિત્રો, જો આપણે આંતરરાષ્ટ્રીય સંદર્ભ અને વૈશ્વિક ખાદ્ય સુરક્ષા ધોરણો સાથે સુસંગતતાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ઘણા દેશોમાં દૂધ અને ડેરી ઉત્પાદનો માટે ટ્રેસેબિલિટી, રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ અને કડક દંડ પહેલાથી જ અમલમાં છે. આ એફએસએસએઆઈ ઝુંબેશ ભારતને વૈશ્વિક ખાદ્ય સુરક્ષા ધોરણો સાથે સુસંગત બનાવવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવે છે. ગ્રાહક જાગૃતિ: નીતિગત સફળતાની ચાવી, ગ્રાહક જાગૃતિ સરકારી કાર્યવાહી જેટલી જ આવશ્યક છે. જ્યાં સુધી ગ્રાહકો શુદ્ધ ઉત્પાદનોની માંગ નહીં કરે અને શંકાસ્પદ ઉત્પાદનોની જાણ નહીં કરે, ત્યાં સુધી ભેળસેળને સંપૂર્ણપણે કાબુમાં લેવી મુશ્કેલ બનશે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વિગતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળશે કે ખાદ્ય સુરક્ષાથી લઈને રાષ્ટ્રીય ટ્રસ્ટ સુધી, ભેળસેળયુક્ત દૂધ, ચીઝ અને ખોયા સામે એફએસએસએઆઈ નું ખાસ અભિયાન ફક્ત વહીવટી કાર્યવાહી નથી, પરંતુ જાહેર આરોગ્ય, ગ્રાહક અધિકારો અને રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય ટ્રસ્ટનું રક્ષણ કરવાનો પ્રયાસ છે. જો પ્રામાણિકતા, પારદર્શિતા અને સુસંગતતા સાથે અમલમાં મૂકવામાં આવે તો, તે માત્ર ભેળસેળ કરનારાઓને જ નહીં પરંતુ ભારતની ખાદ્ય પ્રણાલીને વધુ સુરક્ષિત, વધુ વિશ્વસનીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ આદરણીય બનાવશે.
કિશન સંમુખદાસ ભવાની ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર 9284141425
