New Delhi,તા.૨૧
યુએસ પ્રમુખ Donald Trump નિઃશંકપણે બ્રિકસ વિશેના તાજેતરના અહેવાલથી પરેશાન થશે, જેમાં જણાવાયું છે કે ભારતની કુલ નિકાસમાં બ્રિકસ દેશોનો હિસ્સો લગભગ ૧૦% સુધી પહોંચી ગયો છે. આ વાત ત્યારે સામે આવી છે જ્યારે ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ ૨૩ થી ૨૫ સપ્ટેમ્બર દરમિયાન યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના આમંત્રણ પર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની મુલાકાત લેશે. આ મુલાકાત દરમિયાન, શી જિનપિંગ ચીન-અમેરિકા સંબંધો તેમજ વિશ્વ શાંતિ અને વિકાસને લગતા મુખ્ય મુદ્દાઓ પર રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ સાથે વ્યાપક ચર્ચા કરશે. આ જાહેરાત પછી તરત જ ચીનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તાએ નિયમિત પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં આ જાહેરાત કરી હતી.
આ પહેલા, ચાલો ૨૨ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૧ ના રોજ ફરીએ, લગભગ ૨૫ વર્ષ પહેલાં, જ્યારે અમેરિકા રાષ્ટ્રપતિ જ્યોર્જ ડબલ્યુ. બુશના શાસન હેઠળ હતું. તે સમયે, ૧૯૯૮ માં પોખરણ પરીક્ષણો પછી અમેરિકાએ ભારત પર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધો હટાવ્યા હતા. તે સમયે, દેશ અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકાર હેઠળ હતો. ઓપરેશન પોખરણ-૨ દ્વારા ભારત સંપૂર્ણ પરમાણુ શક્તિ બન્યા પછી આ પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા હતા. પ્રતિબંધો હટાવ્યાના લગભગ ૨૫ વર્ષ પછી, અમેરિકા હવે રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવા બદલ ભારત પર કડક પ્રતિબંધો ફરીથી લાદવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. કારણ સ્પષ્ટ છેઃ ટ્રમ્પે તેમના રાષ્ટ્રપતિ પ્રચાર દરમિયાન “મેક અમેરિકા ગ્રેટ અગેઇન” સૂત્ર આપ્યું હતું, જેનો અર્થ “મેક અમેરિકા ગ્રેટ અગેઇન” થાય છે. સ્પષ્ટપણે, ટ્રમ્પ હજુ સુધી પોતાના દેશને મહાન બનાવી શક્યા નથી; તેના બદલે, અમેરિકાના વૈશ્વિક સંબંધો બગડી રહ્યા છે.
ભારતના વાણિજ્ય મંત્રાલયના ડેટા અનુસાર, ૨૦૨૬-૨૭ ના પ્રથમ પાંચ મહિનામાં ભારતની ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકા, બ્રાઝિલ અને રશિયામાં નિકાસ ૩૪ ટકા વધીને ઇં૧૯.૯ બિલિયન થઈ ગઈ. આ મુખ્યત્વે ચીનમાં મોકલવામાં આવેલા માલમાં નોંધપાત્ર વધારાને કારણે હતું.એપ્રિલ-ઓગસ્ટ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન આ ચાર બ્રિકસ સ્થાપક દેશોમાં નિકાસ ઇં૧૪.૯ બિલિયન થઈ. ભારતની કુલ નિકાસમાં તેમનો હિસ્સો ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળામાં ૮.૧ ટકાથી વધીને આ વર્ષે ૯.૨ ટકા થયો. આ આંકડા ટ્રમ્પ માટે સમજી શકાય તેવા રીતે ચિંતાજનક છે.
આ ચારમાંથી, ચીન સૌથી મોટું બજાર હતું, ભારતની નિકાસ ૩૯ ટકા વધીને ૯.૬ બિલિયન થઈ. દક્ષિણ આફ્રિકાએ સૌથી ઝડપી વૃદ્ધિ અનુભવી, શિપમેન્ટમાં ૫૮ ટકાનો વધારો થયો. બ્રાઝિલ અને રશિયામાં નિકાસમાં અનુક્રમે ૧૩ ટકા અને ૧૧ ટકાનો વધારો થયો.
બ્રિક્સમાં શરૂઆતમાં બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન અને દક્ષિણ આફ્રિકાનો સમાવેશ થતો હતો. ૨૦૨૪ માં, તેમાં ઇજિપ્ત, ઇથોપિયા, ઈરાન, સંયુક્ત આરબ અમીરાત અને સાઉદી અરેબિયાનો સમાવેશ થયો, જ્યારે ૨૦૨૫ માં ઇન્ડોનેશિયા જોડાયું. આ ત્રણ મુખ્ય શક્તિઓ રશિયા, ચીન અને ભારત છે.બેલારુસ, બોલિવિયા, કઝાકિસ્તાન, ક્યુબા, મલેશિયા, નાઇજીરીયા, થાઇલેન્ડ, યુગાન્ડા, ઉઝબેકિસ્તાન અને વિયેતનામ આ જૂથના સાથી દેશો છે.
હકીકતમાં, ગયા ગુરુવારે, યુએસ કોંગ્રેસના નીચલા ગૃહ, હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સે ’લિન્ડસે ઓ. ગ્રેહામ સેન્ક્શનિંગ રશિયા એન્ડ ઈરાન એક્ટ ઓફ ૨૦૨૬’ પસાર કર્યો. તેને યુએસ સેનેટ (ઉપલા ગૃહ) દ્વારા પહેલાથી જ મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. ૧૯ સપ્ટેમ્બરના રોજ, રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ બિલ પર હસ્તાક્ષર કર્યા, જેમાં ભારત સહિત ઘણા દેશોને ૧૦૦% ટેરિફની ધમકી આપવામાં આવી.
જ્યારે આ પ્રતિબંધ બિલ, ઓછામાં ઓછું કાગળ પર, રાષ્ટ્રપતિને રશિયા પાસેથી તેલ અને ગેસ ખરીદવાનું ચાલુ રાખતા દેશો પર ૧૦૦% સુધીના ટેરિફ લાદવાનો અધિકાર આપે છે, તે સ્પષ્ટ છે કે ધ્યાન મુખ્યત્વે બે દેશો પર છેઃ ચીન અને ભારત, જે રશિયા પાસેથી ઊર્જાના સૌથી મોટા આયાતકાર છે. ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે સંબંધો પર અસર પડી શકે છે. જ્યારે હજુ સુધી એ ચોક્કસ નથી કે આ ટેરિફ ભારત રશિયાથી ક્રૂડ ઓઇલની આયાત ઘટાડશે કે નહીં, તે વોશિંગ્ટન અને ભારત વચ્ચેના સંબંધોમાં તણાવ પેદા કરે છે. બિલ પસાર થયા પછી, ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે એક નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું કે તાજેતરના મહિનાઓમાં આ મુદ્દા પર ઉચ્ચ સ્તરે ચર્ચા થઈ છે અને બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો પર “સંભવિત અસર” પડી શકે છે. છેલ્લા એક વર્ષમાં અમેરિકા-ભારત સંબંધોને ઘણા મોટા આંચકાઓનો સામનો કરવો પડ્યો છે, પરંતુ રશિયા પર નવા પ્રતિબંધો લાદવાનું બિલ અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું હોઈ શકે છે.
અમેરિકા ભારતને કેમ નિશાન બનાવી રહ્યું છે?
૧૯૯૮ માં, પરમાણુ શક્તિ બનવાની મહત્વાકાંક્ષાને કારણે ભારત પર ચોક્કસ પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ ૨૦૨૬ માં, તે વધુ સામાન્ય પરિસ્થિતિનો સામનો કરી શકે છેઃ રશિયાથી તેની ઉર્જા જરૂરિયાતોના નોંધપાત્ર ભાગ, ખાસ કરીને ક્રૂડ તેલની આયાત પર પૂર્ણ-સ્તરીય ટેરિફ.
નિષ્ણાતોના મતે, આનું એક મુખ્ય કારણ એ હોઈ શકે છે કે અમેરિકા ભારતને બીજું ચીન બનતા અટકાવવા માંગે છે, એટલે કે, એક એશિયન સુપરપાવર જે વૈશ્વિક મંચ પર અમેરિકાને ટક્કર આપી શકે. એ કોઈ રહસ્ય નથી કે અમેરિકા એવી નીતિ અપનાવી રહ્યું છે જે ભારતને બીજું ચીન બનતા અટકાવે છે. માર્ચમાં ભારતની તેમની મુલાકાત દરમિયાન, યુએસ ડેપ્યુટી સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ ક્રિસ્ટોફર લેન્ડાઉએ કહ્યું હતું કે, “ભારતે સમજવું જોઈએ કે આપણે ભારત સાથે એ જ ભૂલો નહીં કરીએ જે આપણે ૨૦ વર્ષ પહેલાં ચીન સાથે કરી હતી.”અમે તમને આ બધા બજારો વિકસાવવા દઈશું અને પછી અચાનક ખબર પડશે કે તમે ઘણા વ્યાપારી ક્ષેત્રોમાં અમને પાછળ છોડી દીધા છે.અમેરિકા એ ચીન સાથે કઈ ભૂલ કરી?
૧૯૭૦ ના દાયકાથી, જ્યારે વોશિંગ્ટન અને બેઇજિંગ વચ્ચેના સંબંધો સુધરવા લાગ્યા, ત્યારથી રિચાર્ડ નિક્સનથી લઈને ત્યારથી, એક પછી એક સરકારોએ ચીનને વિવિધ રીતે પ્રોત્સાહન આપ્યું છે – જેમ કે ખાસ બજાર ઍક્સેસ, રોકાણ, શૈક્ષણિક વિનિમય અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર. અને ૧૯૯૦ ના દાયકાથી, અમેરિકન કંપનીઓએ તેમના મોટા ભાગના ઉત્પાદનને ચીનમાં સ્થાનાંતરિત કરવાનું શરૂ કર્યું છે.
આંકડા દર્શાવે છે કે વોશિંગ્ટનના દાવથી ચીન કેવી રીતે બદલાઈ ગયું છે. ૧૯૮૦ માં, ચીનનું કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન ૧૯૧ બિલિયન હતું, જે યુએસ અર્થતંત્રના માત્ર ૭% (તે સમયે ૨.૮૬ ટ્રિલિયન) હતું. વિશ્વ બેંકના ડેટા અનુસાર, ૨૦૨૫ સુધીમાં ચીનનો જીડીપી ૧૯.૫ ટ્રિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે, જ્યારે યુએસ જીડીપી ૩૦.૮ ટ્રિલિયન છે.
