ચૂંટણી પંચ, ન્યાયતંત્ર વગેરે જેવી ભારતીય બંધારણીય સંસ્થાઓ વૈશ્વિક સ્તરે સારી પ્રતિષ્ઠા ધરાવે છે, પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિગત પરિસ્થિતિઓને કારણે ઓછી છે, સ્વાભાવિક રીતે આપણે જાણીએ છીએ કે ભ્રષ્ટાચાર, રાજકીય હસ્તક્ષેપ, ન્યાયતંત્રમાં વિભાગોની મજબૂત મિલીભગત કાર્યવાહીને અસર કરે છે અને તેને નિષ્ફળતાના વર્તુળમાં લાવે છે. હું એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભાવનાઈ ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર છું, મારું માનવું છે કે જો પટવારી કે બાબુથી લઈને કોઈપણ અધિકારી સુધી કોઈ ભ્રષ્ટાચારના કેસમાં ફસાઈ જાય છે, તો મેં વ્યવહારિક રીતે જોયું છે કે ભ્રષ્ટાચારનો આરોપી થોડા સમય માટે સસ્પેન્ડ થયા પછી ફરજ પર પાછો જોડાય છે અને પછી લાંબી કાનૂની પ્રક્રિયા પછી નિર્દોષ છૂટી જાય છે. આમાં આખી ચેનલની મિલીભગત હોઈ શકે છે જે આપણને સીધી ખબર નથી. પરંતુ આમાં એક અપવાદ એ પણ છે કે કોઈ પણ હાઈપ્રોફાઈલ કેસમાં દખલ કરતું નથી, તેના બદલે બચાવ પક્ષ કેટલાક કાનૂની લીકેજનો લાભ લે છે અને પછી ફરિયાદને હરાવે છે. આજે આપણે આ વિષય પર ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ કારણ કે 21 જુલાઈ 2025 ના રોજ, માનનીય બોમ્બે હાઈકોર્ટે મુંબઈ લોકલ ટ્રેન વિસ્ફોટના ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા દોષિત ઠેરવવામાં આવેલા 12 લોકોને નિર્દોષ જાહેર કર્યા હતા. તેથી, આજે આપણે મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીની મદદથી આ લેખ દ્વારા ચર્ચા કરીશું. ભારતમાં ફરિયાદની સફળતાને પ્રભાવિત કરવામાં રાજકીય હસ્તક્ષેપ, ભ્રષ્ટાચાર, સાક્ષીઓને ડરાવવા વગેરે જેવા પરિબળો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.
મિત્રો, જો આપણે સોમવાર, 21 જુલાઈ 2025 ના રોજ બોમ્બે હાઈકોર્ટના નિર્ણયની વાત કરીએ, તો 2006 ના મુંબઈ લોકલ ટ્રેન બ્લાસ્ટ કેસમાં, બોમ્બે હાઈકોર્ટે આજે ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે અને તમામ આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કર્યા છે. હાઈકોર્ટે કહ્યું કે ફરિયાદ પક્ષ તેના આરોપો સાબિત કરવામાં સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ ગયો છે અને એ માનવું મુશ્કેલ છે કે આરોપીઓએ આ ગુનો કર્યો છે. આ કેસમાં, હાઈકોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા દોષિત ઠેરવવામાં આવેલા 12 આરોપીઓમાંથી 11 ને બધા આરોપોમાંથી મુક્ત કર્યા છે, જ્યારે એક આરોપીનું અપીલ પેન્ડિંગ રહેતી વખતે મૃત્યુ થયું હતું. 2006 મુંબઈ ટ્રેન બ્લાસ્ટ કેસ: – 11 જુલાઈ 2006: મુંબઈ લોકલ ટ્રેનોમાં 7 બોમ્બ વિસ્ફોટ થયા, 187 લોકો મૃત્યુ પામ્યા, 824 ઘાયલ થયા. જુલાઈ-ઓગસ્ટ 2006: 13 લોકોની ધરપકડ, 30 નવેમ્બર 2006: 13 પાકિસ્તાની નાગરિકો સહિત 30 લોકો સામે ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી. 2007: ટ્રાયલ શરૂ. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૫: ૧૨ લોકોને દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા, ૫ને મૃત્યુદંડની સજા, ૭ને આજીવન કેદની સજા, ૨૦૨૪: હાઈકોર્ટે કેસની સુનાવણી શરૂ કરી, ૨૧ જુલાઈ ૨૦૨૫: બધા ૧૧ આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કર્યા, હાઈકોર્ટે કહ્યું કે આરોપીઓએ ગુનો કર્યો છે તે માનવું મુશ્કેલ છે, તેથી તેમને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવે છે. જો તેઓ અન્ય કોઈ કેસમાં વોન્ટેડ ન હોય, તો તેમને તાત્કાલિક જેલમાંથી મુક્ત કરવા જોઈએ. કોર્ટના આદેશ બાદ, સોમવારે સાંજે ૧૨ આરોપીઓમાંથી બેને નાગપુર સેન્ટ્રલ જેલમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા. ૧૧ જુલાઈ ૨૦૦૬ના રોજ, મુંબઈની પશ્ચિમી ઉપનગરીય ટ્રેનોના સાત કોચમાં શ્રેણીબદ્ધ વિસ્ફોટ થયા હતા. ૧૮૯ મુસાફરો માર્યા ગયા હતા અને ૮૨૪ લોકો ઘાયલ થયા હતા. બધા વિસ્ફોટ ફર્સ્ટ ક્લાસ કોચમાં થયા હતા. આ નિર્ણય ઘટનાના ૧૯ વર્ષ પછી આવ્યો છે. હાઈકોર્ટના નિર્ણય પછી આગળ શું ૩ મુદ્દા:- (૧) સુપ્રીમ કોર્ટના વકીલ આશિષ પાંડે કહે છે, ‘બોમ્બે હાઈકોર્ટના નિર્ણયને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારી શકાય છે.’ (૨) ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૩૬ માં જોગવાઈ છે કે કોઈપણ હાઈકોર્ટ અથવા અન્ય કોર્ટના નિર્ણય સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ખાસ રજા અરજી દાખલ કરી શકાય છે. (૩) જો અરજી સ્વીકારવામાં આવે તો તેની સુનાવણી કરવામાં આવશે. બોમ્બે હાઈકોર્ટના નિર્ણયના આધારે તપાસ કરવામાં આવશે અને પછી ચુકાદો સંભળાવવામાં આવશે. આમાં ઘણો સમય લાગી શકે છે.
મિત્રો, જો આપણે સ્પેશિયલ મકોકા કોર્ટના નિર્ણયની વાત કરીએ તો, ૨૦૦૬ માં ૧૩ આરોપીઓ પકડાયા હતા, ૫ ને મૃત્યુદંડની સજા ફટકારવામાં આવી હતી, એકને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. લગભગ ૯ વર્ષ સુધી કેસ ચાલ્યા બાદ, સ્પેશિયલ મકોકા કોર્ટે ૧૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૫ ના રોજ ચુકાદો સંભળાવ્યો હતો.કોર્ટે ૧૩આરોપીઓમાંથી ૫ ને મૃત્યુદંડ, ૭ ને આજીવન કેદની સજા ફટકારી હતી અને એક આરોપીને નિર્દોષ જાહેર કર્યો હતો. ૨૦૧૬ માં, આરોપીઓએ બોમ્બે હાઈકોર્ટનો સંપર્ક કર્યો, કેસ ૯ વર્ષ સુધી ચાલ્યો. ૨૦૧૯ માં, બોમ્બે હાઈકોર્ટે અપીલની સુનાવણી શરૂ કરી. કોર્ટે કહ્યું કે આ કેસમાં વિગતવાર દલીલો અને રેકોર્ડની સમીક્ષા કરવામાં આવશે. આ કેસ 2023 થી 2024 સુધી હાઇકોર્ટમાં પેન્ડિંગ રહ્યો, સુનાવણી ટુકડાઓમાં ચાલુ રહી. 2025 માં, હાઇકોર્ટે તમામ 12 આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કર્યા.
મિત્રો, જો આપણે ભારતીય અદાલતોમાં કાર્યવાહીના પડકારો વિશે વાત કરીએ, તો ફરિયાદ પક્ષ દ્વારા ગુનેગારોને દોષિત ઠેરવવા એ એક જટિલ પ્રક્રિયા છે અને આ પ્રક્રિયાને અસર કરતા ઘણા પરિબળો છે. ઓછા દોષિત ઠેરવવાના દર માટે ઘણા કારણો હોઈ શકે છે, જેમાં પુરાવાનો અભાવ, સાક્ષીઓની અનિચ્છા અથવા કાનૂની પ્રક્રિયાઓમાં વિલંબનો સમાવેશ થાય છે. જો કે, એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે દોષિત ઠેરવવાનો દર એક જટિલ મુદ્દો છે અને તેને સુધારવા માટે ઘણા પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. ભારતીય અદાલતોમાં ગુનેગારોને દોષિત ઠેરવવા મુશ્કેલ બની શકે તેવા કેટલાક કારણો અહીં આપ્યા છે: (1) પુરાવાનો અભાવ: – ગુના સાબિત કરવા માટે પૂરતા અને નક્કર પુરાવાની જરૂર છે. જો ફરિયાદ પક્ષ પૂરતા પુરાવા રજૂ કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો ગુનેગારને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવી શકે છે. (2) સાક્ષીઓની અનિચ્છા: ઘણી વખત સાક્ષીઓ ડરથી અથવા અન્ય કોઈ કારણોસર જુબાની આપવામાં અચકાતા હોય છે. આનાથી ફરિયાદ પક્ષ માટે કેસ સાબિત કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે. (3) કાનૂની પ્રક્રિયાઓમાં વિલંબ: ભારતીય અદાલતોમાં મુકદ્દમામાં ઘણીવાર વિલંબ થાય છે. આ વિલંબ પુરાવાને નબળા બનાવી શકે છે અને સાક્ષીઓને પ્રભાવિત કરી શકે છે, જેનાથી ફરિયાદ પક્ષ માટે કેસ જીતવો મુશ્કેલ બને છે. (૪) અપૂરતી કાનૂની સહાય: કેટલાક કિસ્સાઓમાં, આરોપી પાસે એક મજબૂત કાનૂની ટીમ હોતી નથી જે તેનો અસરકારક રીતે બચાવ કરી શકે. આનાથી ફરિયાદ પક્ષ માટે કેસ જીતવાનું સરળ બને છે. આ પરિબળો ઉપરાંત, ભ્રષ્ટાચાર, રાજકીય હસ્તક્ષેપ અને અદાલતોમાં અપૂરતા સંસાધનો જેવા અન્ય પરિબળો પણ છે જે કાર્યવાહીની સફળતાને અસર કરી શકે છે.ભારતીય અદાલતોમાં દોષિત ઠેરવવાના દરને સુધારવા માટે સરકાર અને અન્ય હિસ્સેદારો દ્વારા ઘણા પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ પ્રયાસોમાં શામેલ છે (૧) કાયદાઓ અને પ્રક્રિયાઓમાં સુધારો: સરકાર ફરિયાદીઓને વધુ અસરકારક રીતે કામ કરવામાં મદદ કરવા માટે કાયદાઓ અને પ્રક્રિયાઓમાં સુધારો કરી રહી છે. (૨) અદાલતોમાં સંસાધનો વધારીને: અદાલતોને વધુ સંસાધનો ફાળવીને, સરકાર ખાતરી કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે કે મુકદ્દમામાં વિલંબ ઓછો થાય. (૩) જાગૃતિ વધારવી: સરકાર અને અન્ય હિસ્સેદારો કાનૂની પ્રક્રિયાઓ અને તેમના અધિકારો વિશે જનતાને જાગૃત કરવા માટે કામ કરી રહ્યા છે. આ પ્રયાસો છતાં, ભારતીય અદાલતોમાં દોષિત ઠેરવવાના દરમાં સુધારો કરવો એક પડકારજનક કાર્ય છે. ગુનેગારોને સજા મળે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે સતત પ્રયાસોની જરૂર છે. તો, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર વિગતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે મુંબઈ લોકલ ટ્રેન બ્લાસ્ટ કેસ 2006 – ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા દોષિત ઠેરવવામાં આવેલા તમામ 12 લોકોને હાઇકોર્ટ દ્વારા આરોપોમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા – તો પછી કોણ દોષિત છે? કાર્યવાહી પર પ્રશ્નો ઉભા થયા છે? ચિંતાનો વિષય છે કે ભારતમાં ભ્રષ્ટાચાર, આતંકવાદ, હત્યા વગેરે જેવા ગુનાઓમાં કાર્યવાહી દ્વારા સજાની ટકાવારી ખૂબ ઓછી છે. ભારતમાં કાર્યવાહીની સફળતાને પ્રભાવિત કરતા રાજકીય હસ્તક્ષેપ, ભ્રષ્ટાચાર, સાક્ષીઓનો ડર વગેરે જેવા પરિબળોને ધ્યાનમાં લેવું મહત્વપૂર્ણ છે.
એડવોકેટ કિશન સનમુખદાસ ભાવનાઈ ગોંદિયા મહારાષ્ટ્ર 9226229318
