તમિલનાડુના શ્રીપેરુમ્બુદુરની બહાર આવેલી એક નાની ફાર્માસ્યુટિકલ ફેક્ટરીના દરવાજા હવે બંધ છે. તમિલનાડુ ડ્રગ્સ કંટ્રોલ ડિપાર્ટમેન્ટે આ કંપની, શ્રીસન ફાર્માસ્યુટિકલ્સ સામે ડ્રગ્સ અને કોસ્મેટિક્સ એક્ટ હેઠળ ૩૬૪ ઉલ્લંઘનો શોધી કાઢ્યા. અહીં ઉત્પાદિત કફ સિરપ, કોલ્ડરિફે મધ્યપ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં ૨૫ બાળકોના જીવ લીધા. આ સિરપમાં ડાયથિલિન ગ્લાયકોલ નામનો ઝેરી પદાર્થ હતો.
તે કિડની અને લીવરને નુકસાન પહોંચાડે છે. ઉત્પાદન ઉપરાંત, કંપનીના સ્તરે પણ બેદરકારી જોવા મળી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, પેકેજિંગમાં ચાર વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો દ્વારા ન ખાવાની ફરજિયાત ચેતવણીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હતો. આ કોઈ અલગ ઘટના નથી. ગામ્બિયા અને ઉઝબેકિસ્તાનથી લઈને મધ્યપ્રદેશના છિંદવાડા સુધી, આ જ વાર્તા પ્રગટ થાય છે. નાના પાયે ઉત્પાદકો નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે, દેખરેખ નબળી હોય છે અને પરિસ્થિતિ વણસે ત્યારે પ્રતિભાવ ધીમો હોય છે.
આ કિસ્સો દર્શાવે છે કે ભારતની વિકેન્દ્રિત અને બિનકાર્યક્ષમ દવા નિયમનકારી પ્રણાલી ખતરનાક રીતે જૂની છે. આવા કિસ્સાઓ “વિશ્વની ફાર્મસી” તરીકે ભારતની પ્રતિષ્ઠાને પણ ખરાબ કરે છે. ભારત વૈશ્વિક જેનેરિક દવા બજારમાં અગ્રણી ખેલાડી છે, જે ૨૦૦ થી વધુ દેશોમાં સસ્તી દવાઓ પૂરી પાડે છે. પીએમ જન ઔષધિ યોજનાની સફળતામાં જેનેરિક દવાઓ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે, જેના હેઠળ ૫,૬૦૦ કરોડની દવાઓ વેચાઈ છે.
છેલ્લા દાયકામાં, આ યોજનાએ લોકોને આશરે ૩૦,૦૦૦ કરોડ બચાવ્યા છે. જેનેરિક દવાઓ એક મહત્વપૂર્ણ જરૂરિયાત છે. જો કે, ગુણવત્તા ખાતરી વિના, આવી સસ્તી દવાઓ વધુ ખતરનાક બની શકે છે, જે લોકોને મદદ કરવાનો હેતુ ધરાવતા લોકો માટે આપત્તિ બની શકે છે. કફ સિરપથી બાળકોના મૃત્યુ એ કઠોર વાસ્તવિકતા પર ભાર મૂકે છે કે ભારતમાં સસ્તી દવાઓ ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ તેમની ગુણવત્તા સુનિશ્ચિત કરવા માટે પૂરતું ધ્યાન આપવામાં આવતું નથી.
વારંવાર પ્રશ્ન ઊભો થાય છેઃ બ્રાન્ડેડ અથવા પેટન્ટ કરાયેલી દવાઓ જેવા જ ઘટકો ધરાવતી જેનેરિક દવાઓ ક્યારેક બિનઅસરકારક કેમ સાબિત થાય છે? જવાબ દવા ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં રહેલો છે. મૂળભૂત ઘટકો, અથવા એપીઆઇ, દવાનો માત્ર એક ઘટક છે. બાકીના ફોર્મ્યુલેશનમાં ફિલર્સ, બાઈન્ડર અને કોટિંગ જેવા તત્વોનો સમાવેશ થાય છે. આ નક્કી કરે છે કે દવા કેટલી ઝડપથી ઓગળી જાય છે અને શરીર કેટલું શોષી લે છે. આ પરિબળોમાં થોડો ફેરફાર પણ દવાની અસરકારકતા અને અસરકારકતાને અસર કરી શકે છે.
ચંદીગઢ સ્થિત પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચના ડોકટરોએ ૨૦૨૪ના અભ્યાસમાં આ સ્પષ્ટ કર્યું હતું. એન્ટિફંગલ દવા ઇટ્રાકોનાઝોલના ૨૨ જેનેરિક સંસ્કરણોની તુલના કરતા, તેઓએ શોધી કાઢ્યું કે પેટન્ટ કરાયેલી દવાઓ માટે ૭૩ ટકાની સરખામણીમાં, ફક્ત ૨૯ ટકા જેનેરિક દવાઓએ બે અઠવાડિયામાં ઇચ્છિત સ્તરની અસરકારકતા પ્રાપ્ત કરી છે. જેનેરિક દવાઓમાં નાના, અસમાન કદના ગોળીઓ જોવા મળ્યા, જે શોષણ અને અસરકારકતાને અસર કરે છે. આ વિસંગતતા ઇરાદાપૂર્વકની નથી; તેના બદલે, તે દર્શાવે છે કે અસમાન ઉત્પાદન ધોરણો અને નબળા દેખરેખ પરિણામોને કેવી રીતે અસર કરે છે.આ મોરચે સમસ્યા ઊંડાણપૂર્વકની અને સંસ્થાકીય છે. ભારતનું સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશન વ્યાપકપણે દવા ઉત્પાદન માટે નિયમો નક્કી કરે છે, પરંતુ મોટાભાગની સત્તાઓ, જેમ કે લાઇસન્સિંગ ફેક્ટરીઓ, સુવિધાઓનું નિરીક્ષણ અને નમૂનાઓનું પરીક્ષણ, રાજ્ય ડ્રગ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટીઝ પાસે રહે છે. દેખરેખ ક્ષમતાઓ રાજ્યોમાં અલગ અલગ હોય છે.
