છેલ્લી ત્રણ બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણીઓમાં, એવું લાગે છે કે તમામ પક્ષોએ ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા ઉમેદવારો પર વિશ્વાસ મૂક્યો છે. રાજકારણના ગુનાહિતકરણનો અર્થ ફક્ત રાજકીય નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં ગુનેગારોની સંડોવણી છે. બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણીના પ્રથમ તબક્કા મુજબ, કુલ ઉમેદવારોમાંથી ૩૫ ટકા ઉમેદવારો સામે ગુનાહિત કેસ છે. મોકામા વિધાનસભા મતવિસ્તારમાં જન સૂરજ ઉમેદવારના સમર્થક દુલારચંદ યાદવની તાજેતરમાં થયેલી હત્યાએ ફરી એકવાર રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયાનું ધ્યાન રાજકારણના ગુનાહિતકરણ તરફ ખેંચ્યું છે. આ પ્રશ્ન ઉભો કરે છેઃ તાજેતરના દાયકાઓમાં ભારતમાં ગુના અને રાજકારણ વચ્ચેનો જાણીતો સંબંધ કેમ વિકસ્યો છે? આ સંબંધને મજબૂત બનાવવામાં રાજકીય પક્ષો મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે તેના કારણો શું છે? કારણ કે, મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, તેઓ ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા ઉમેદવારોને નામાંકિત કરવા માટે જવાબદાર સંસ્થાઓ છે. આ પ્રશ્નો ઉપરાંત, આ લેખ રાજકારણના ગુનાહિતકરણ સાથે સંબંધિત બે અન્ય મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નોને સંબોધવાનો પ્રયાસ કરે છેઃ શું બધા રાજકીય પક્ષો આ માટે જવાબદાર છે? શું ભારતીય લોકશાહીમાં રાજકારણનું ગુનાહિતકરણ બિહાર સિવાયના રાજ્યોમાં પ્રચલિત છે? છેલ્લે, રાજકારણમાં ગુના તરફ દોરી જતા ચોક્કસ માર્ગો કયા છે?
ભારતીય લોકશાહી પ્રક્રિયાનું માળખું એવું રહ્યું છે કે રાજકીય પક્ષો ચૂંટણી રાજકારણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આનું કારણ એ છે કે સ્વતંત્રતા પછી પક્ષીય રાજકારણે લોકોના માનસ પર ઊંડી અસર છોડી છે. ભારતના અગ્રણી રાજકીય વિશ્લેષક મિલન વૈષ્ણવ માને છે કે સ્વતંત્રતા પછી, ભારતમાં ગરીબી અને નિરક્ષરતા વ્યાપક હતી. વિવિધ રાજકીય પક્ષો વચ્ચે તફાવત કરવા માટે, વિવિધ ચૂંટણી પ્રતીકો આપવામાં આવ્યા હતા. પરિણામે, રાજકીય પક્ષો ભારતીય લોકશાહીમાં બ્રાન્ડ બની ગયા. તેમની છબી લોકોના મન અને હૃદયમાં સ્થાપિત થઈ ગઈ. ધીમે ધીમે, આ રાજકીય પક્ષો વ્યક્તિત્વ-કેન્દ્રિત બન્યા, જ્યાં ન તો વિચારધારા કે ન તો આંતરિક લોકશાહી મહત્વની રહી. ઉદાહરણ તરીકે, સમાજવાદી પાર્ટી, રાષ્ટ્રીય જનતા દળ, જનતા દળ યુનાઇટેડ, તૃણમૂલ કોંગ્રેસ અને તેલુગુ દેશમ પાર્ટી, અન્યો, ફક્ત ચૂંટણી ભંડોળ જ નહીં પરંતુ ચોક્કસ પ્રદેશમાં પ્રભાવ ધરાવતા વ્યક્તિઓ પણ શોધે છે. ટૂંકમાં, પક્ષો સર્વવ્યાપી હોય છે પરંતુ આંતરિક રીતે લોકશાહી નથી. ઉમેદવારોની પસંદગી સામાન્ય રીતે ભદ્ર-સંચાલિત હોય છે. વિચારધારા ભાગ્યે જ લિટમસ ટેસ્ટ તરીકે કામ કરે છે. તેથી, રાજકીય પક્ષો ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા ઉમેદવારોની તરફેણ કરે તેવી શક્યતા વધુ હોય છે.
બીજી બાજુ, આ રાજકીય પક્ષો ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા લોકોને ચોક્કસ પ્રદેશ અને સમુદાયના તારણહાર તરીકે બ્રાન્ડ કરે છે. મતદારો ઘણીવાર ગુનાહિત ઉમેદવારોને ટેકો આપે છે કારણ કે તેમની ગુનાહિતતા તેમના સમુદાયના હિતોનું રક્ષણ કરવાની તેમની ઇચ્છા અને ક્ષમતા દર્શાવે છે. સમુદાય અને જાતિ-આધારિત હિતો જાણીતા “ગૌરવ રાજકારણ”નો લાભ લે છે જે ભારતમાં સમકાલીન રાજકીય સ્પર્ધાની ઓળખ છે. ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા ઉમેદવારો સમગ્ર મતવિસ્તારના હિતોની સેવા કરવાને બદલે તેમના સમુદાયના શ્રેષ્ઠ હિતોનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાના આધારે પ્રચાર કરે છે. તેઓ તેમના સમર્થકોને લક્ષ્ય બનાવતી વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા આ પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છેઃ સ્થાનિક વિવાદોનું સમાધાન કરવું, ભૌતિક સુરક્ષા પૂરી પાડવી, કલ્યાણકારી લાભોના વહીવટમાં દખલ કરવી, અને ઘણીવાર તેમના પોતાના ખજાનામાંથી સામાજિક વીમો પૂરો પાડવો. તેમની સંપત્તિ અને હિંસા પર દબાણ કરવાની, અથવા ફક્ત ધમકી આપવાની ક્ષમતા એ ધારણાને પ્રોત્સાહન આપે છે કે તેઓ કામ પૂર્ણ કરવા માટે ગમે તે કરશે. રાજકીય સંદર્ભમાં જ્યાં સામાજિક વિભાજન વ્યાપક છે અને રાજ્યને તેના મુખ્ય સાર્વભૌમ કાર્યોના ન્યાયી અથવા અસરકારક બચાવકર્તા તરીકે જોવામાં આવતું નથી, ઉમેદવારો તેમના મતદારો વતી “કામ પૂર્ણ કરવા” માટે તેમની વિશ્વસનીયતાના સંકેત તરીકે તેમની ગુનાહિત પ્રતિષ્ઠાનો ઉપયોગ કરીને કાયદેસરતા મેળવે છે.જોકે, ભારતમાં મતદારો ઉદાસીનતાથી દૂર દેખાય છે, અને ભારતીય ઇતિહાસમાં પહેલી વાર, મહિલાઓ – જે તાજેતરના પ્રયોગમૂલક અભ્યાસો અનુસાર, સુશાસનને પ્રાથમિકતા આપવાની શક્યતા વધુ છે – ચૂંટણીના દિવસે પુરુષો કરતાં વધુ મતદાન કરે છે.
