ભારત વિશ્વની સૌથી જૂની સંસ્કૃતિઓમાંની એક છે. તેના મૂળ હજારો વર્ષ જૂની પરંપરાઓ,જ્ઞાન અને સંસ્કૃતિ સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલા છે.વેદ,ઉપનિષદ, પુરાણો, મહાભારત,રામાયણ,યોગ,આયુર્વેદ, વાસ્તુશાસ્ત્ર, ખગોળશાસ્ત્ર અને ગણિત જેવા મહાન વારસા અહીં વિકસિત થયા છે.હું,એડવોકેટ કિશન સન્મુખ દાસ ભાવનાઈ ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર,માનું છું કે આ પરંપરાએ જ ભારતને ‘વિશ્વગુરુ’નો દરજ્જો આપ્યો હતો.પરંતુ કમનસીબે, વસાહતી સમયગાળા દરમિયાન, અંગ્રેજોએ આપણી શિક્ષણ પ્રણાલી, સંસ્કૃતિ અને ઇતિહાસને એવી રીતે રજૂ કર્યો કે ભારતીયો તેમના પોતાના મૂળથી કપાતા રહ્યા. આઝાદીના આટલા વર્ષો પછી પણ આપણે આપણા યુવાનોને આપણી વાસ્તવિક ઓળખ આપી શક્યા નથી. જ્યાં સુધી આ પરિસ્થિતિ ચાલુ રહેશે,ત્યાં સુધી આપણે એ જ માનસિક ગુલામીમાં જીવતા રહીશું જે અંગ્રેજોએ આપણા પર લાદી હતી.ભારતનો જ્ઞાનનો મહાસાગર અનંત છે. વૈદિક સાહિત્ય ફક્ત ધાર્મિક ગ્રંથો નહોતા, પરંતુ તેમાં જીવનના દરેક પાસાને લગતું વિજ્ઞાન હતું. ઉપનિષદોએ આત્મા,બ્રહ્મ અને જીવનના ઊંડા રહસ્યો શોધી કાઢ્યા. આયુર્વેદે દવાને પ્રકૃતિ સાથે જોડી,જ્યાં રોગ નિવારણની સાથે, જીવન જીવવાની કળા પણ શીખવવામાં આવતી. સુશ્રુતને શસ્ત્રક્રિયાના પિતા કહેવામાં આવતા, જ્યારે ચરકે સમગ્ર તબીબી વિજ્ઞાનનું આયોજન કર્યું. ગણિતના ક્ષેત્રમાં,આર્યભટ્ટ, વરાહમિહિર અને ભાસ્કરાચાર્યએ શૂન્ય, દશાંશ, ગ્રહ ગતિ અને ખગોળશાસ્ત્ર પર અનોખું કાર્ય કર્યું.યોગની પરંપરાએ શરીર,મન અને આત્માને સંતુલિત કરવાનો માર્ગ બતાવ્યો. જો આપણે આપણા યુવાનોને આ બધું શીખવીશું, તો તેઓ ફક્ત પશ્ચિમી વિજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિના અનુયાયી નહીં બને, પરંતુ તેમના મૂળ સાથે જોડાયેલા આત્મનિર્ભર વ્યક્તિત્વ બનશે.
મિત્રો,જો આપણે ભારતીય સંસ્કૃતિની લાક્ષણિકતાઓ વિશે વાત કરીએ, તો ભારતીય સંસ્કૃતિની સૌથી મોટી લાક્ષણિકતા તેની વિવિધતા અને સમન્વય છે. અહીં વિવિધ ધર્મો, જાતિઓ, ભાષાઓ અને પરંપરાઓ છે, છતાં આ વિવિધતા”એકતા”ના તાંતણે બંધાયેલી છે. ગંગા-જમુની તહઝીબથી લઈને બૌદ્ધ,જૈન, શીખ અને સંત પરંપરા સુધી,દરેક યુગે ભારતીય સંસ્કૃતિને વધુ સમૃદ્ધ બનાવી છે. કુટુંબ વ્યવસ્થા, ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા અને સામૂહિક જીવનની વિભાવનાએ સમાજને એક રાખ્યો છે. કલા, સંગીત, નૃત્ય અને સાહિત્ય ફક્ત મનોરંજનનું સાધન નથી, પરંતુ જીવન જીવવા માટે પ્રેરણા છે. જો યુવાનોને કહેવામાં આવે કે તેમની સંસ્કૃતિ કેટલી વિશાળ અને ગહન છે, તો તેમનામાં આત્મગૌરવની ભાવના ઉત્પન્ન થશે અને તેઓ કોઈપણ વિદેશી સંસ્કૃતિથી સરળતાથી પ્રભાવિત થશે નહીં.
મિત્રો, જો આપણે અંગ્રેજો દ્વારા લાદવામાં આવેલી માનસિકતા વિશે વાત કરીએ, તો અંગ્રેજોએ ભારતને રાજકીય રીતે ગુલામ બનાવ્યું જ નહીં, પરંતુ માનસિક અને સાંસ્કૃતિક ગુલામી પણ લાદી. “મકાઉલેની શિક્ષણ પ્રણાલી” નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ હતો કે ભારતીયો એવા લોકો બને, જે દેખાવમાં ભારતીય હોય પણ વિચાર અને માનસિકતામાં અંગ્રેજી હોય. આ માટે, તેમણે પરંપરાગત શિક્ષણ પ્રણાલીને તોડી પાડી અને અંગ્રેજી માધ્યમને શ્રેષ્ઠ તરીકે રજૂ કર્યું. ભારતીય ભાષાઓ, સાહિત્ય અને ફિલસૂફીને પછાત અને અવૈજ્ઞાનિક કહીને ધિક્કારવામાં આવ્યા. ઇતિહાસ એવી રીતે લખાયો હતો કે વિદેશી આક્રમણકારોનો મહિમા કરવામાં આવ્યો અને ભારતીય સિદ્ધિઓને કાં તો ઓછી આંકવામાં આવી અથવા નકારી કાઢવામાં આવી. આ કારણે, પેઢી દર પેઢી, ભારતીય યુવાનોનો તેમની પરંપરામાં વિશ્વાસ નબળો પડતો ગયો.
મિત્રો, જો આપણે યુવાનો પર પશ્ચિમી પ્રભાવ વિશે વાત કરીએ, તો આજના યુવાનો તકનીકી રીતે આધુનિક છે, પરંતુ ઘણીવાર માનસિક સ્તરે પશ્ચિમી સંસ્કૃતિથી પ્રભાવિત છે. પશ્ચિમી ફેશન, ખોરાક, સંગીત, સિનેમા અને જીવનશૈલી તેમને આકર્ષે છે. અંગ્રેજો દ્વારા લાદવામાં આવેલી માનસિકતા હજુ પણ તેની અસર ધરાવે છે, જ્યાં ઘણા યુવાનો ભારતીય પરંપરાને પછાત માને છે, તેમને કહેવામાં આવ્યું નથી કે આપણી સંસ્કૃતિ કેટલી મહાન અને વૈજ્ઞાનિક છે.જો કોઈ યુવાન જાણતો નથી કે યોગ માત્ર કસરત નથી પરંતુ માનસિક શાંતિ અને સ્વ-વિકાસનું સાધન છે, તો તે તેની તુલના પશ્ચિમી જીમ સંસ્કૃતિ સાથે કરશે. તેવી જ રીતે, જો તેને આયુર્વેદની શક્તિ વિશે કહેવામાં ન આવે, તો તે ફક્ત આધુનિક દવાઓ પર આધાર રાખશે.
મિત્રો, જો આપણે પરંપરાથી અલગ થવાની ખરાબઅસરો વિશે વાત કરીએ, તો જ્યારે યુવાનો તેમની પરંપરા અને સંસ્કૃતિથી અલગ થઈ જાય છે, ત્યારે સૌથી મોટું નુકસાન તેમની ઓળખને થાય છે. તેઓ આત્મસન્માન ગુમાવે છે અને વિદેશી સંસ્કૃતિનું આંધળું અનુકરણ કરવાનું શરૂ કરે છે. સમાજમાં નૈતિક મૂલ્યોનું ધોવાણ થાય છે અને કુટુંબ વ્યવસ્થા નબળી પડે છે. ઉપભોક્તાવાદ અને ભૌતિકવાદ જીવનનું અંતિમ લક્ષ્ય બની જાય છે. આવી સ્થિતિમાં, રાષ્ટ્રની સામૂહિક ચેતના પણ નબળી પડે છે. જો આપણે યુવાનોને તેમના મૂળ સાથે જોડી શકતા નથી, તો ભવિષ્યની પેઢીઓ ભારતીય હોવાનો ગર્વ કરવાનું ભૂલી જશે અને ફક્ત તે જ છબી જોશે જે અંગ્રેજોએ તેમને બતાવી હતી.
મિત્રો, જો આપણે યુવાનો સુધી પરંપરા પહોંચાડવાની જરૂરિયાત વિશે વાત કરીએ, તો યુવાનો સુધી પરંપરા અને સંસ્કૃતિ પહોંચાડવાનું કાર્ય ફક્ત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓનું જ નહીં, પરંતુ પરિવાર, સમાજ અને મીડિયાનું પણ છે. ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાને શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓમાં આધુનિક સંદર્ભો સાથે શીખવવી જોઈએ. પરિવારમાં, બાળકોને વાર્તાઓ, તહેવારો અને ધાર્મિક વિધિઓ દ્વારા સંસ્કૃતિનો અનુભવ કરાવવો જોઈએ. ભારતીય કલા, સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓને રજૂ કરવા માટે મીડિયા અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ થવો જોઈએ. જો આ કાર્ય વ્યવસ્થિત રીતે કરવામાં આવે, તો યુવાનો તેમની સંસ્કૃતિ સાથે જોડાશે અને તેના આધારે તેમના ભવિષ્યને ઘડશે.
મિત્રો, જો આપણે પરંપરા અને આધુનિકતા વચ્ચેના સંતુલનની વાત કરીએ, તો યુવાનોને સમજવું પડશે કે પરંપરાનો અર્થ જૂની રીતોમાં અટવાઈ જવું નથી. આધુનિકતા અને પરંપરા વચ્ચે કોઈ સંઘર્ષ નથી, પરંતુ સંતુલન જરૂરી છે. આપણે આધુનિક વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી અપનાવવી જોઈએ, પરંતુ તે જ સમયે આપણે આપણા સાંસ્કૃતિક મૂળને પણ મજબૂતીથી પકડી રાખવું જોઈએ. યોગ અને આયુર્વેદને આધુનિક તબીબી પ્રણાલી સાથે જોડવું, ભારતીય ભાષાઓને ટેકનોલોજી સાથે વિકસાવવી અને પ્રાચીન ફિલસૂફીને આધુનિક સમસ્યાઓના ઉકેલ સાથે જોડવી એ આ સંતુલનના ઉદાહરણો છે. યુવાનોને આ સંદેશ આપવો પડશે કે તેમણે આધુનિક બનવું જોઈએ, પરંતુ પોતાની ઓળખ અને સંસ્કૃતિને ભૂલવી ન જોઈએ.
મિત્રો, જો આપણે ભવિષ્યના માર્ગની વાત કરીએ, તો ભારતનું ભવિષ્ય તેના યુવાનો પર નિર્ભર છે. જો યુવાનો પોતાની પરંપરા અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડાશે, તો તેઓ આત્મસન્માન અને આત્મનિર્ભરતા સાથે રાષ્ટ્રનું નિર્માણ કરશે. જો તેઓ ફક્ત પશ્ચિમી માળખાને અનુરૂપ બનશે, તો તેમની વિચારસરણી પણ આધીન રહેશે. તેથી, હવે સમય આવી ગયો છે કે આપણે યુવાનોને આપણા ભવ્ય ભૂતકાળનો પરિચય કરાવવો જોઈએ. ભારતીય ઇતિહાસ અને પરંપરાને શાળાઓમાં યોગ્ય સ્વરૂપમાં શીખવવામાં આવવી જોઈએ, યુનિવર્સિટીઓમાં ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા પર સંશોધન થવું જોઈએ અને સમાજમાં સાંસ્કૃતિક જાગૃતિ વધારવી જોઈએ.ત્યારે જ ભારત ફરીથી વિશ્વ નેતા બનવા તરફ આગળ વધી શકશે. તેથી, “જ્યાં સુધી આપણે યુવાનોને આપણી હજારો વર્ષ જૂની પરંપરા, જ્ઞાન અને સંસ્કૃતિ વિશે નહીં કહીએ, ત્યાં સુધી આપણે અંગ્રેજોએ આપણને જે રીતે બતાવ્યું છે તે જ રહીશું”, આ નિવેદન ફક્ત ચેતવણી નથી, પરંતુ આપણા માટે માર્ગદર્શક છે. જો યુવાનો પોતાની ઓળખ નહીં જાણે, તો તેઓ ક્યારેય આત્મસન્માન અનુભવશે નહીં. આજે આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થા, સામાજિક માળખા અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓમાં આ ચેતના જાગૃત કરવાની જરૂર છે. જ્યારે યુવાનો પોતાના મૂળ સાથે જોડાયેલા હશે, ત્યારે જ ભારત ખરા અર્થમાં સ્વતંત્ર અને આત્મનિર્ભર બનશે. ત્યારે જ આપણે અંગ્રેજો દ્વારા બનાવેલી છબીમાંથી બહાર નીકળી શકીશું અને આપણી વાસ્તવિક ઓળખ શોધી શકીશું.
તો જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીશું, તો આપણને ખબર પડશે કે આજનો યુવા ટેકનિકલી આધુનિક છે,પરંતુ માનસિક સ્તરે ઘણીવાર પશ્ચિમી સંસ્કૃતિથી પ્રભાવિત છે.ભારતનો જ્ઞાનનો મહાસાગર અનંત છે, વૈદિક સાહિત્ય ફક્ત ધાર્મિક ગ્રંથો જ નહોતું, પરંતુ તેમાં જીવનના દરેક પાસાને લગતું વિજ્ઞાન હતું, જ્યાં સુધી આપણે યુવાનોને આપણી હજારો વર્ષ જૂની પરંપરા, જ્ઞાન અને સંસ્કૃતિ વિશે નહીં કહીએ, ત્યાં સુધી આપણે અંગ્રેજોએ આપણને જે બતાવ્યું છે તે જ રહીશું.
કિશન સન્મુખદાસ ભાવનાઈ ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર 9226229318
