આજકાલ વૈશ્વિક રાજકીય વર્તુળોમાં સૌથી વધુ ચર્ચિત મુદ્દો એ છે કે ૩૩ વર્ષ પછી અમેરિકાનો પરમાણુ પરીક્ષણ ફરી શરૂ કરવાનો આદેશ. દાયકાઓ સુધી વિશ્વને પરમાણુ શસ્ત્રોથી દૂર રહેવાની સલાહ આપતો દેશ હવે ફરીથી પરમાણુ બોમ્બનો પડઘો સાંભળવા માંગે છે. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના અમેરિકન સૈન્યને તાત્કાલિક પરમાણુ પરીક્ષણ ફરી શરૂ કરવાના આદેશથી વૈશ્વિક સમુદાયમાં ખળભળાટ મચી ગયો છે. હું, એડવોકેટ કિશન સંમુખદાસ ભવનાની,ગોંડિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે રશિયાથી ચીન, ઉત્તર કોરિયાથી ઈરાન સુધી દરેક દેશ હવે વોશિંગ્ટન તરફ જોઈ રહ્યો છે. પ્રશ્ન એ છે કે શું આ પગલું ફરી એકવાર વિશ્વને પરમાણુ સ્પર્ધામાં ધકેલી દેશે? દુનિયા એ જોવાની રાહ જોઈ રહી છે કે અમેરિકાના બેવડા ધોરણો, “બીજાઓને રોકો, જાતે કરો” ના શું પરિણામો આવશે. દાયકાઓથી, અમેરિકા વૈશ્વિક રાજકારણમાં પરમાણુ નૈતિકતાનું ચેમ્પિયન રહ્યું છે. તેણે સતત અન્ય દેશો પર પરમાણુ શસ્ત્રો ન વિકસાવવા માટે દબાણ કર્યું છે. પછી ભલે તે ઈરાન હોય, ઉત્તર કોરિયા હોય કે ભારત પણ, અમેરિકાની નીતિઓએ સતત કહ્યું છે કે પરમાણુ શસ્ત્રો માનવતા માટે ખતરો છે. પરંતુ હવે, એ જ અમેરિકા, જે પોતાને “ગ્લોબલ પીસકીપર” કહે છે, તેણે નવા પરીક્ષણોનો આદેશ આપ્યો છે. આ પગલું માત્ર તેની વિદેશ નીતિની વિશ્વસનીયતા પર જ પ્રશ્ન ઉઠાવતું નથી, પરંતુ તેના આંતરિક “બેવડા ધોરણો” ને પણ ઉજાગર કરે છે.યુએસની આ નીતિ ઇતિહાસમાં ઘણી વખત જોવા મળી છે, જ્યારે તે આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓમાંથી ખસી જાય છે અને અન્ય લોકો પર પાલન લાદે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે 2018 માં ઈરાન પરમાણુ કરારમાંથી ખસીને વૈશ્વિક સ્થિરતાને મોટો ફટકો આપ્યો હતો. આજે, 2025 માં, તે જ નીતિ નવા સ્વરૂપમાં પાછી આવી છે. તેથી, આ લેખમાં, આપણે મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે ચર્ચા કરીશું, “૩૩ વર્ષ પછી, અમેરિકાના પરમાણુ પરીક્ષણના આદેશથી દુનિયા હચમચી ગઈ – શું એક નવી “પરમાણુ સ્પર્ધા” શરૂ થશે?”
મિત્રો, જો આપણે વિચારીએ કે ૩૩ વર્ષ પછી શા માટે? ટ્રમ્પની વ્યૂહાત્મક વ્યૂહરચનાના પરિણામોને સમજવા માટે, સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન એ છે કે અમેરિકાએ હવે આવું પગલું કેમ ભર્યું. અમેરિકાએ છેલ્લે ૧૯૯૨માં નેવાડા પરીક્ષણ સ્થળ પર પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યું હતું. તે પછી, તેણે આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ અને “વ્યાપક પરમાણુ પરીક્ષણ પ્રતિબંધ સંધિ” હેઠળ પરીક્ષણ બંધ કરી દીધું. જોકે,ટ્રમ્પનો આદેશ હવે વોશિંગ્ટનના વૈશ્વિક લશ્કરી પ્રભુત્વને ફરીથી સ્થાપિત કરવાના ઇરાદાને દર્શાવે છે. યુએસ ગુપ્તચર એજન્સીઓ અને સંરક્ષણ નિષ્ણાતોના મતે, ચીન અને રશિયાની ઝડપથી વધતી પરમાણુ ક્ષમતાઓએ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રને આ પગલું ભરવા માટે પ્રેરિત કર્યું. રશિયાએ તેની હાઇપરસોનિક પરમાણુ મિસાઇલો “અવંગાર્ડ” અને “સરમત” ની જાહેરાત કરી છે, જ્યારે ચીને “ડોંગફેંગ-૪૧” જેવી લાંબા અંતરની મિસાઇલોનું પણ પરીક્ષણ કર્યું છે. ટ્રમ્પ કદાચ એ દર્શાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હશે કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ લશ્કરી ટેકનોલોજીમાં શ્રેષ્ઠ રહે છે.
મિત્રો, જો આપણે વૈશ્વિક પ્રતિક્રિયા, રશિયાના પ્રતિભાવ અને વિશ્વની ચિંતાઓને ધ્યાનમાં લઈએ તો, યુએસ પરમાણુ પરીક્ષણના આદેશના સમાચાર ફેલાતાની સાથે જ, રશિયાએ સૌથી પહેલા મજબૂત પ્રતિક્રિયા આપી. રશિયન વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે જો યુએસ પરીક્ષણ શરૂ કરશે, તો રશિયા પણ “તાત્કાલિક બદલો લેવા માટે પરમાણુ પરીક્ષણ” કરશે. આ નિવેદન સીધું સંકેત આપે છે કે વિશ્વ “શીત યુદ્ધ” યુગ તરફ પાછું ફરી શકે છે. રશિયાના પ્રતિભાવ બાદ, ચીને પણ “સુરક્ષા અને ક્ષમતા વૃદ્ધિ” ના નામે તેની લશ્કરી પ્રયોગશાળાઓમાં તૈયારીઓ શરૂ કરી દીધી છે.દરમિયાન,યુરોપિયન દેશો, ખાસ કરીને ફ્રાન્સ, જર્મની અને બ્રિટને સંયુક્ત નિવેદન બહાર પાડ્યું. યુએન સેક્રેટરી-જનરલએ પણ ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરતા કહ્યું કે આ નિર્ણય “વૈશ્વિક સ્થિરતા માટે ઘાતક” સાબિત થઈ શકે છે. યુએન સેક્રેટરી-જનરલએ પણ ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરતા કહ્યું કે “33 વર્ષની શાંતિને તોડનાર આ પગલું વિશ્વને બીજી શસ્ત્ર સ્પર્ધામાં ધકેલી શકે છે.”
મિત્રો, જો આપણે પરમાણુ સ્પર્ધા વિશે વાત કરીએ, તો શું ઇતિહાસ પોતાને પુનરાવર્તિત કરી રહ્યો છે? આ સમજવા માટે, જો આપણે ઇતિહાસ પર નજર કરીએ, તો એ જોવું મુશ્કેલ નથી કે જ્યારે પણ કોઈ શક્તિએ તેના શસ્ત્રોની શક્તિ દર્શાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, ત્યારે તેનું પરિણામ “વૈશ્વિક અસ્થિરતા” આવ્યું છે. 1945 માં હિરોશિમા અને નાગાસાકી પર અમેરિકા દ્વારા કરવામાં આવેલા બે બોમ્બ ધડાકાએ માનવ સંસ્કૃતિનો માર્ગ બદલી નાખ્યો. ત્યારથી, વિશ્વભરમાં 2,000 થી વધુ પરમાણુ પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા છે. આમાંથી અડધાથી વધુ પરીક્ષણો એકલા અમેરિકા દ્વારા કરવામાં આવ્યા હતા. આંકડા દર્શાવે છે કે અમેરિકાએ આશરે 1,030 પરમાણુ પરીક્ષણો કર્યા હતા, રશિયા (ભૂતપૂર્વ સોવિયેત સંઘ) 715, ફ્રાન્સ 210, ચીન 45, બ્રિટન 45, ભારત 6, પાકિસ્તાન 6 અને ઉત્તર કોરિયા 6. આ યાદી દર્શાવે છે કે પરમાણુ શક્તિ ફક્ત “બચાવ” નું સાધન નથી, પરંતુ દેશોના “રાજકીય દબાણ” અને “વૈશ્વિક ઓળખ” માટેનું સાધન બની ગયું છે.
મિત્રો, જો આપણે ભારતની સ્થિતિ, તેની સંયમિત શક્તિ અને તેની જવાબદાર નીતિ વિશે વાત કરીએ, તો જ્યારે પણ ભારતનો ઉલ્લેખ પરમાણુ શક્તિઓમાં થાય છે, ત્યારે તેને ઘણીવાર “જવાબદાર શક્તિ” તરીકે ટાંકવામાં આવે છે. ભારતે ક્યારેય “પહેલા ઉપયોગ નહીં” નીતિ અપનાવી નથી. તે “પહેલા ઉપયોગ નહીં” નીતિના સિદ્ધાંતનું પાલન કરે છે, જેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે પરમાણુ શસ્ત્રો ફક્ત “બચાવ માટે” છે, “ગુના માટે નહીં.” ભારતે અત્યાર સુધીમાં ફક્ત બે પરમાણુ પરીક્ષણો કર્યા છે: (1) 1974 માં “સ્માઇલિંગ બુદ્ધ”, જ્યારે ઇન્દિરા ગાંધી સરકારે વિશ્વ સમક્ષ ભારતની ક્ષમતાઓ દર્શાવી હતી; (2) 1998 માં “પોખરણ-II”, જ્યારે ભારતે સત્તાવાર રીતે પોતાને પરમાણુ શક્તિ જાહેર કરી હતી. ત્યારથી, ભારતે કોઈ નવા પરીક્ષણો કર્યા નથી. હકીકતમાં, તે સીટીબીટી પર હસ્તાક્ષર ન કરવા છતાં “સ્વૈચ્છિક રીતે પાલન” કરવાનું ચાલુ રાખ્યું છે. 2017 થી, જ્યારે ઉત્તર કોરિયાએ તેનું છેલ્લું પરીક્ષણ કર્યું, ત્યારે કોઈ પણ દેશે નવું પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યું નથી. આ દ્રષ્ટિકોણથી, ભારતની નીતિને અત્યંત સંતુલિત માનવામાં આવે છે.
મિત્રો, જો આપણે આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો અને તેમના ભવિષ્યનો વિચાર કરીએ, તો અમેરિકાનું આ પગલું માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણને જ હચમચાવી નાખતું નથી, પરંતુ દાયકાઓ જૂના પરમાણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ કરારો પર પણ પ્રશ્ન ઉઠાવે છે. (1) વ્યાપક પરમાણુ પરીક્ષણ પ્રતિબંધ સંધિ (સીટીબીટી) – આ સંધિ 1996 માં તૈયાર કરવામાં આવી હતી, જેનો ઉદ્દેશ્ય વિશ્વભરમાં તમામ પ્રકારના પરમાણુ પરીક્ષણોને રોકવાનો હતો. અમેરિકાએ તેના પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા પરંતુ તેને ક્યારેય બહાલી આપી ન હતી. (2) અપ્રસાર સંધિ (એનપીટી) – 1970 માં અમલમાં આવેલી આ સંધિએ દેશોને પરમાણુ શસ્ત્રો ન ફેલાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. અમેરિકા આનું મજબૂત સમર્થક રહ્યું છે, પરંતુ હવે તે નિયમોનો ભંગ કરી રહ્યું છે. (3) એસટીએઆરટી (વ્યૂહાત્મક શસ્ત્ર ઘટાડો સંધિ) – અમેરિકા અને રશિયા વચ્ચેનો આ કરાર શસ્ત્રોની સંખ્યા ઘટાડવા માટે હતો. જો કે, હવે બંને દેશોએ આ સંધિને વર્ચ્યુઅલ રીતે નિષ્ક્રિય કરી દીધી છે. અમેરિકાનો તાજેતરનો નિર્ણય આ સંધિઓ માટે “મૃત્યુની ઘંટડી” સાબિત થઈ શકે છે.
મિત્રો, જો આપણે શાંતિથી યુદ્ધ સુધી વિશ્વ માટે સંભવિત ખતરાને ધ્યાનમાં લઈએ તો? જો અમેરિકા ખરેખર તેના પરમાણુ પરીક્ષણો ફરી શરૂ કરશે, તો તે ડોમિનો ઇફેક્ટ જેવું કાર્ય કરશે. રશિયા, ચીન, ઉત્તર કોરિયા અને કદાચ ઇરાન પણ તેમની ક્ષમતાઓ વધારવાનું શરૂ કરશે. આનાથી માત્ર શસ્ત્રોની સ્પર્ધા જ નહીં પરંતુ “પરમાણુ અકસ્માતો,” “રેડિયેશન લિકેજ” અને “આર્થિક દબાણ” જેવી સમસ્યાઓ પણ ઊભી થશે. આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ જાળવવા માટે કામ કરતી સંસ્થાઓ, જેમ કે આઈ એ ઈ એ (આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી) ની ભૂમિકા પણ પડકારજનક બનશે.
મિત્રો, જો આપણે આ નિર્ણયને ટ્રમ્પના રાજકારણ અથવા વૈશ્વિક વ્યૂહરચનાના સંદર્ભમાં ધ્યાનમાં લઈએ તો? વિશ્લેષકો માને છે કે ટ્રમ્પનો નિર્ણય માત્ર લશ્કરી વિચારણાઓથી જ નહીં પરંતુ રાજકીય હેતુઓથી પણ પ્રેરિત છે. 2025 ના અમેરિકન રાજકારણમાં, ટ્રમ્પ “મજબૂત રાષ્ટ્રવાદ” અને “અમેરિકા ફર્સ્ટ” ના નારાને પુનર્જીવિત કરી રહ્યા છે. પરમાણુ પરીક્ષણ આદેશ તે એજન્ડાનો ભાગ હોઈ શકે છે, જેનાથી તે ફરી એકવાર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને “અજેય શક્તિ” તરીકે રજૂ કરી શકશે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે: શું આ “અજેયતા” ખરેખર શાંતિ તરફ દોરી જશે કે વિશ્વને એક નવા સંકટમાં ડૂબાડી દેશે?
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર ઘટનાનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે આ સમય શાંતિની કસોટીનો છે. ૩૩ વર્ષ પછી પરમાણુ પરીક્ષણ ફરી શરૂ કરવાનો અમેરિકાનો આદેશ એક “ઐતિહાસિક વળાંક” છે, એક વળાંક જે વિશ્વને શાંતિના નવા માર્ગ પર લઈ જશે અથવા તેને ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધના અંધારામાં ડૂબકી લગાવશે. આ ભારત જેવા દેશો માટે તેમની “જવાબદાર પરમાણુ નીતિ” જાળવી રાખીને વિશ્વ શાંતિ તરફ દોરી જવા માટે એક ગંભીર પડકાર ઉભો કરે છે. આજે, વિશ્વ સમુદાયે નક્કી કરવું જોઈએ કે શસ્ત્ર સ્પર્ધામાં જોડાવું કે સમજદારી અને સંવાદનો માર્ગ પસંદ કરવો. કારણ કે એકવાર આ “પરમાણુ સ્પર્ધા” શરૂ થઈ જાય, પછી માનવ સંસ્કૃતિ તેના દ્વારા બનાવેલા શસ્ત્રો દ્વારા નાશ પામશે તેમાં વધુ સમય લાગશે નહીં. અર્થ, “જ્યારે શક્તિ સમજદારી વિના કાર્ય કરે છે, ત્યારે વિનાશ નિશ્ચિત છે. અમેરિકાનું આ પગલું ફક્ત શક્તિનું પ્રદર્શન નથી, પરંતુ માનવતાની કસોટી છે.”
કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની,ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર 9229229318
