આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના વાસ્તવિક સિદ્ધાંત મુજબ, દરેક દેશનો અંતિમ ઉદ્દેશ્ય તેની સુરક્ષા,શક્તિ અને હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે

19 નવેમ્બર, 2025 ના રોજ સમગ્ર વિશ્વએ યુએસ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને સાઉદી અરેબિયાના ક્રાઉન પ્રિન્સ વચ્ચેના આલિંગનનો સાક્ષી બન્યો. યુએસ રાષ્ટ્રપતિએ સાઉદી અરેબિયાને એક મુખ્ય બિન-નાટો સાથી જાહેર કર્યો છે અને ફ-35 અને પરમાણુ કરારો સહિત અનેક સીમાચિહ્ન કરારો પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. મધ્ય પૂર્વીય રાજકારણમાં ખળભળાટ મચાવનારા આ બંને દેશોએ 1945 માં રાષ્ટ્રપતિ ફ્રેન્કલિન ડી. રૂઝવેલ્ટ અને આધુનિક સાઉદી રાજા અબ્દુલઅઝીઝ ઇબ્ન સઉદ એક યુદ્ધ જહાજ પર મળ્યા હતા ત્યારે એક સીમાચિહ્ન કરાર પણ કર્યો હતો. આ બેઠકે ક્વિન્સી કરારનો પાયો નાખ્યો હતો. સદીઓથી વૈશ્વિક રાજકારણ રાષ્ટ્રીય સ્વાર્થ અને વ્યૂહાત્મક લાભના સિદ્ધાંતો દ્વારા સંચાલિત રહ્યું છે. પછી ભલે તે સામ્રાજ્યવાદી યુગની વિસ્તરણવાદી નીતિઓ હોય, શીત યુદ્ધ યુગના દ્વિધ્રુવીય જોડાણો હોય, કે 21મી સદીની આર્થિક-વ્યૂહાત્મક રાજદ્વારી હોય, આ દરેક કરાર રાષ્ટ્રીય હિત અને વ્યૂહાત્મક લાભનો વિષય છે. આ યુગમાં,મહાસત્તાઓએ પોતાની પ્રાથમિકતાઓને પ્રાથમિકતા આપી છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને મોહમ્મદ બિન સલમાન વચ્ચે માત્ર એક દિવસ પહેલા થયેલા ઐતિહાસિક કરારો અને રોકાણના વચનોને આ પ્રકાશમાં જોઈ શકાય છે. બંને વચ્ચેનો આખો દિવસનો વ્હાઇટ હાઉસ વાર્તાલાપ એ સિદ્ધાંતને મજબૂત બનાવે છે કે રાજકારણમાં કંઈ પણ કાયમી નથી, ફક્ત રાષ્ટ્રીય હિત છે.આ લેખ આ બંને નેતાઓ વચ્ચેના તાજેતરના વ્હાઇટ હાઉસ સંવાદ, તેની સાથે સંકળાયેલા વ્યૂહાત્મક વેપાર અને લશ્કરી કરારો અને વૈશ્વિક શક્તિ ગતિશીલતા પરના પ્રભાવનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ પૂરું પાડે છે. હું, એડવોકેટ કિશન સનમુખદાસ

ભવનાની,ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે રાજકારણમાં સ્વાર્થનો ખ્યાલ નવો નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના વાસ્તવિકવાદી સિદ્ધાંત અનુસાર, દરેક દેશનો અંતિમ ઉદ્દેશ્ય તેની સુરક્ષા, શક્તિ અને હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે. આ સિદ્ધાંત જણાવે છે કે કોઈપણ રાષ્ટ્ર, પછી ભલે તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હોય, સાઉદી અરેબિયા હોય કે ભારત, વૈશ્વિક મંચ પર એવા નિર્ણયોને પ્રાથમિકતા આપે છે જે તેના વ્યૂહાત્મક, આર્થિક અથવા રાજકીય હિતોનું રક્ષણ કરે છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું અમેરિકા ફર્સ્ટ અને એમબીએસનું વિઝન 2030 આ સ્વાર્થ-સંચાલિત વ્યૂહરચનાના બે ઉદાહરણો છે. બંને નેતાઓ એવી માન્યતાનું પાલન કરે છે કે મુખ્ય નિર્ણયો લાગણીઓ અથવા સામૂહિક નૈતિકતાના આધારે નહીં, પરંતુ કાચી વાસ્તવિકતાઓ પર લેવામાં આવે છે: પૈસા, સુરક્ષા, રોકાણ, તેલ, શસ્ત્રો અને વૈશ્વિક પ્રભાવ.

મિત્રો, જો આપણે બે આક્રમક નેતાઓ, ટ્રમ્પ અને એમબીએસની સમાન નીતિ શૈલીઓ ધ્યાનમાં લઈએ તો: ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વૈશ્વિક રાજકારણમાં તેમની વ્યવહારિક રાજદ્વારી માટે જાણીતા છે. તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, વૈશ્વિક કરારો નફા અને નુકસાનના સખત મૂલ્યાંકન પર આધારિત હતા. તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય જોડાણો પર પુનર્વિચાર કરવામાં, નાટો દેશો પાસેથી વધુ ભંડોળની માંગ કરવામાં, ચીન પર ટેરિફ લાદવામાં અને જૂના કરારોને રદ કરવામાં અચકાયા નહીં. તેવી જ રીતે, મોહમ્મદ બિન સલમાન તેમના દેશને આધુનિક આર્થિક મહાસત્તામાં પરિવર્તિત કરવા માટે એક આમૂલ સુધારાવાદી નીતિ અપનાવે છે. તેમણે સાઉદી અરેબિયાના તેલ-આધારિત અર્થતંત્રને વૈવિધ્યીકરણ કરવા, મોટા પાયે વિદેશી રોકાણ આકર્ષવા અને મધ્ય પૂર્વના સત્તા સંતુલનમાં પ્રભુત્વ જાળવી રાખવા માટે સાહસિક પગલાં લીધાં છે. તેમના શાસન હેઠળ, સાઉદી અરેબિયાએ આક્રમક લશ્કરી અને આર્થિક હસ્તક્ષેપો દ્વારા પ્રાદેશિક રાજકારણમાં પોતાને નિર્ણાયક શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કરી છે. બંને નેતાઓ વચ્ચે ત્રણ મુખ્ય સમાનતાઓ સ્પષ્ટ છે: (1) રાષ્ટ્ર-પ્રથમ સિદ્ધાંત; (2) આક્રમક રાજદ્વારી; અને (3) મોટા આર્થિક અને સંરક્ષણ સોદાઓ પર ભાર.

મિત્રો, જો આપણે ટ્રમ્પ-એમબીએસ વ્હાઇટ હાઉસ મીટિંગને ધ્યાનમાં લઈએ: ભૂ-રાજકીય ઉથલપાથલનું કેન્દ્ર, 2018 પછી પહેલી વાર યુએસમાં એમબીએસનું આગમન અને વ્હાઇટ હાઉસમાં ટ્રમ્પનું ઐતિહાસિક સ્વાગત વૈશ્વિક મીડિયાના ધ્યાનનું કેન્દ્ર બન્યું. આ માત્ર રાજદ્વારી મીટિંગ નહોતી, પરંતુ એક એવી ક્ષણ હતી જેણે વૈશ્વિક શક્તિ ગતિશીલતાને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરી. આ મીટિંગના અનેક પરિણામો હતા:(1) સાઉદી અરેબિયા અને યુએસ વચ્ચેના સંબંધોમાં પીગળવું હવે સમાપ્ત થઈ રહ્યું છે. (2) બિડેન વહીવટ હેઠળ અસ્તિત્વમાં રહેલા તણાવ અને અવિશ્વાસ ઇતિહાસ બની ગયા હોય તેવું લાગે છે. (3) યુએસ મધ્ય પૂર્વમાં તેની સુસંગતતા ફરીથી સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.(૪) ટ્રમ્પે એમબીએસની આંતરરાષ્ટ્રીય છબીને ફરીથી કાયદેસર બનાવી છે, જે ખાશોગી પ્રકરણથી કલંકિત થઈ ગઈ હતી. વિશ્લેષકો ટ્રમ્પના આ પગલાને એક મહત્વપૂર્ણ પગલું માને છે. આને વ્યવહારિક રાજદ્વારી કહેવામાં આવે છે, જ્યાં માનવ અધિકારોના મુદ્દાઓને પૃષ્ઠભૂમિમાં છોડી દેવામાં આવે છે અને વેપાર, શસ્ત્રોના સોદા અને વ્યૂહાત્મક પ્રભાવ પ્રાથમિકતા બની જાય છે.

મિત્રો, જો આપણે સાઉદી અરેબિયાના મુખ્ય નોન-નાટો સાથી દરજ્જા અને અભૂતપૂર્વ સંરક્ષણ સોદાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આ બેઠકનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક નિર્ણય સાઉદી અરેબિયાને મુખ્ય નોન-નાટો સાથી દરજ્જો આપવાનો હતો. આ દરજ્જો સામાન્ય રીતે એવા દેશોને આપવામાં આવે છે જે લાંબા ગાળાના યુએસ સંરક્ષણ સાથી છે. આનાથી સાઉદી અરેબિયાને યુએસ ટેકનોલોજી, શસ્ત્રો, સંરક્ષણ સહયોગ, ગુપ્તચર અને સુરક્ષા ભાગીદારીમાં વિશેષ પ્રવેશ મળશે. આ પગલાથી મધ્ય પૂર્વમાં શક્તિનું સંતુલન સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જશે. આ સાથે, બે મુખ્ય સંરક્ષણ કરારોની જાહેરાત કરવામાં આવી: (1)48 ફ-35 સ્ટીલ્થ ફાઇટર જેટનું વેચાણ -ફ-35 વિશ્વનું સૌથી ઘાતક અને અત્યાધુનિક સ્ટીલ્થ વિમાન છે. આ સાઉદી અરેબિયા માટે “ગેમ-ચેન્જર” સાબિત થશે. તે ઇઝરાયલ, ઈરાન અને તુર્કી જેવા દેશોની લશ્કરી ગતિશીલતા પર ઊંડી અસર કરશે. (2) 300 અબ્રામ્સ ટેન્કનું વેચાણ – અબ્રામ્સ M1A2 ટેન્કને વિશ્વના સૌથી અદ્યતન ભૂમિ યુદ્ધ મશીનોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. આનાથી સાઉદી આર્મીના વ્યૂહાત્મક શક્તિ સંતુલનમાં નોંધપાત્ર વધારો થશે. આ બંને સોદા પાછળ ટ્રમ્પનો સ્પષ્ટ સંદેશ છે: “વ્યવસાય એ વ્યવસાય છે, અને અમેરિકાના હિતો સર્વોપરી છે.”

મિત્રો, જો આપણે સાઉદી અરેબિયાના અમેરિકામાં ઐતિહાસિક રોકાણ, તેના એક ટ્રિલિયન ડોલરના લક્ષ્યને ધ્યાનમાં લઈએ, તો એમબીએસે અમેરિકામાં સાઉદી અરેબિયાના રોકાણમાં $1 ટ્રિલિયનનો વધારો કરવાની જાહેરાત કરીને વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં હલચલ મચાવી દીધી. આ રકમ અગાઉ જાહેર કરાયેલ $600 બિલિયનના રોકાણ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ છે. તેમણે અમેરિકાને વિશ્વનું સૌથી આકર્ષક રોકાણ સ્થળ ગણાવ્યું, જે સ્પષ્ટપણે સાઉદી અરેબિયાના અમેરિકામાં વધતા આર્થિક વિશ્વાસને દર્શાવે છે.આ રોકાણ માત્ર આર્થિક જ નહીં પરંતુ ત્રણ મુખ્ય વ્યૂહાત્મક ઉદ્દેશ્યો પણ પૂરા કરે છે: (1) સાઉદી અરેબિયાની યુએસ અર્થતંત્રમાં નિર્ણાયક ભાગીદારી; (2) નાણાકીય ધોરણે દ્વિપક્ષીય સંબંધોને મજબૂત બનાવવું; અને (3) ટ્રમ્પ વહીવટ માટે સમર્થન અને સુરક્ષા ગેરંટી મેળવવી. F-35 અને 300 અબ્રામ્સ ટેન્ક ઉપરાંત, સાઉદી અરેબિયાનો $88 ટ્રિલિયન ડોલરનો સોદો અમેરિકન ઉદ્યોગ માટે એક મોટો આર્થિક પ્રોત્સાહન છે. ટ્રમ્પ માટે, આ મુલાકાત માત્ર રાજદ્વારી સફળતા જ નહીં પણ આર્થિક સિદ્ધિ પણ હતી, જે રાષ્ટ્રીય સમૃદ્ધિ સમિટ અને આગામી ચૂંટણીઓમાં તેમની છબીને મજબૂત બનાવશે.

મિત્રો, જો આપણે જમાલ ખાશોગી હત્યા કેસનો વિચાર કરીએ: ટ્રમ્પની ‘ક્લીન ચીટ’ અને વિશ્વ રાજકારણમાં નૈતિકતા વિરુદ્ધ હિતોના સંઘર્ષ, 2018 માં તુર્કીમાં પત્રકાર જમાલ ખાશોગીની હત્યાએ વિશ્વ સમુદાયમાં સાઉદી અરેબિયાની છબીને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું. CIA એ તેના તારણોમાં સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે સાઉદી શાસન અને MBS પર હત્યાને મંજૂરી આપવામાં આવી હોવાની શંકા હતી. આ આધારે બિડેન વહીવટીતંત્રે MBS થી અંતર જાળવી રાખ્યું હતું. જોકે, ટ્રમ્પે આ બેઠકમાં MBS ને “ક્લીન ચીટ” આપી અને કહ્યું કે તેમને આ બાબતની કોઈ જાણકારી નથી. આ નિવેદન રાજકીય નૈતિકતા પર નહીં, પરંતુ વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક હિતો પર આધારિત હતું. આ પગલું સાબિત કરે છે કે (1) રાષ્ટ્રીય હિત રાજકારણમાં માનવ અધિકારો પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે; (2) શસ્ત્રો, રોકાણો અને ભૂ-વ્યૂહાત્મક સહયોગ નૈતિકતા કરતાં વધુ શક્તિશાળી છે; (3) યુએસ-સાઉદી સંબંધો વ્યવહારવાદ પર આધારિત છે, આદર્શવાદ પર નહીં. ટ્રમ્પનો આ નિર્ણય ટીકાકારોની નજરમાં વિવાદાસ્પદ છે, પરંતુ સમર્થકોના મતે, તે “રાષ્ટ્રીય હિત પર આધારિત વાસ્તવિક રાજદ્વારી” રજૂ કરે છે.

મિત્રો, જો આપણે તેના આંતરરાષ્ટ્રીય પરિણામો પર વિચાર કરીએ: આ ભાગીદારી વૈશ્વિક ભૂરાજનીતિને કેવી રીતે બદલશે? આ સમજવા માટે, ટ્રમ્પ-એમબીએસ બેઠકનો વૈશ્વિક પરિદૃશ્ય પર પ્રભાવ ઊંડો છે. (1) મધ્ય પૂર્વમાં શક્તિનું સંતુલન બદલાશે – F-35s અને અબ્રામ્સ ટેન્ક સાઉદી અરેબિયાને પ્રાદેશિક મહાસત્તા બનાવશે. આ ઈરાન માટે ગંભીર પડકાર ઉભો કરશે. (2) ચીન અને રશિયા પર પરોક્ષ દબાણ વધશે – સાઉદી અરેબિયાનું અમેરિકા તરફનું વલણ ઊર્જા અને રોકાણ ઉદ્યોગોમાં બંને દેશો માટે એક આંચકો છે. (3) ઇઝરાયલ-સાઉદી સંબંધોમાં નવી શક્યતાઓ – યુએસ મધ્યસ્થી અબ્રાહમ કરાર 2.0 માટે માર્ગ મોકળો કરી શકે છે. (4) ભારત સહિત એશિયામાં ક્રૂડ ઓઇલ રાજકારણ પ્રભાવિત થશે – સાઉદી-યુએસ જોડાણ તેલના ભાવ અને ઊર્જા પુરવઠાને અસર કરશે. (5) યુએસ મધ્ય પૂર્વમાં તેની લશ્કરી હાજરીને ફરીથી મજબૂત બનાવશે, જેનાથી ચીનની બેલ્ટ એન્ડ રોડ વ્યૂહરચના પર અસર પડશે.

તેથી, જો આપણે સમગ્ર વાર્તાનું પરીક્ષણ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળશે કે ટ્રમ્પ અને મોહમ્મદ બિન સલમાન વચ્ચેની મુલાકાત ફક્ત એક રાજદ્વારી ઘટના નહોતી, પરંતુ 21મી સદીના નવા ભૂરાજનીતિનો સ્પષ્ટ સંદેશ હતો: સ્વાર્થ, વ્યૂહરચના અને શક્તિ. રાષ્ટ્રીય હિત સર્વોપરી છે. આ ભાગીદારીમાં અર્થશાસ્ત્ર, શસ્ત્રો, રોકાણ, વ્યૂહાત્મક દબાણ, પ્રાદેશિક વર્ચસ્વ અને સૌથી અગત્યનું, એક જોડાણ શામેલ છે જે આગામી દાયકામાં વૈશ્વિક સત્તા માળખાને ફરીથી આકાર આપી શકે છે. નૈતિકતા, માનવ અધિકારો અને લોકશાહી જેવા આદર્શો ફરી એકવાર વાસ્તવિક શક્તિ રાજકારણ દ્વારા બદલવામાં આવ્યા છે. સ્વાર્થ-સંચાલિત રાજકારણ એ જ રહ્યું છે; ફક્ત તેનું સ્વરૂપ અને માધ્યમો બદલાયા છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને એમબીએસ આ નવા વિશ્વ વ્યવસ્થાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જ્યાં રાજદ્વારી હવે ફક્ત સંવાદ નથી, પરંતુ સત્તા, સંપત્તિ અને રાષ્ટ્રીય હિતો માટેની સ્પર્ધા છે.

 કિશન સંમુખદાસ ભવાની ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર 9226229318