વૈશ્વિક સ્તરે, ભારત આર્થિક શક્તિ, તકનીકી નેતૃત્વ અને વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ પર રાજદ્વારી પ્રભાવનો ગર્વ કરે છે, લાખો પરિવારો એક સામાન્ય ચિંતાનો સામનો કરે છે: બાળકોનું શિક્ષણ કેટલું મોંઘું થશે, જો તેઓ બીમાર પડે તો તેમની સારવાર કેવી રીતે કરવામાં આવશે, અને કેન્સર જેવા ભયાનક રોગનો સામનો કેવી રીતે કરવામાં આવશે? આ ત્રણ પ્રશ્નો આજે ભારતની સામાજિક વાસ્તવિકતા અને નીતિ-નિર્માણનો પાયો બની ગયા છે. એકવીસમી સદીના ત્રીજા દાયકામાં ભારત જે ઐતિહાસિક વળાંક પર ઊભું છે,ત્યાં આર્થિક વિકાસ, ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ અને વૈશ્વિક પ્રભાવની સાથે, એક મોટો પ્રશ્ન સતત ઉભરી રહ્યો છે કે શું આ વિકાસ ખરેખર સામાન્ય નાગરિકના જીવનને સુરક્ષિત, સુલભ અને પ્રતિષ્ઠિત બનાવી રહ્યો છે? હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે કોઈપણ રાષ્ટ્રની વાસ્તવિક પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન તેના જીડીપી અથવા વૈશ્વિક રેન્કિંગ દ્વારા નહીં, પરંતુ ત્યાંના એક સામાન્ય પરિવાર શિક્ષણ અને આરોગ્ય જેવી મૂળભૂત જરૂરિયાતો કેટલી સરળતાથી મેળવી શકે છે તેના દ્વારા થવું જોઈએ. ભારતમાં આજે, પોષણક્ષમ શિક્ષણ અને પોષણક્ષમ સારવાર ફક્ત નીતિગત મુદ્દાઓ નથી, પરંતુ લાખો પરિવારોના અસ્તિત્વ, ભવિષ્ય અને સામાજિક સ્થિરતા સાથે જોડાયેલા જીવન-મરણના પ્રશ્નો બની ગયા છે. બે દિવસ પહેલા જ, RSS વડાએ એક કાર્યક્રમમાં જણાવ્યું હતું કે પોષણક્ષમ શિક્ષણ અને સારવાર દરેક વ્યક્તિની જરૂરિયાતો છે. કેન્સર ફક્ત દર્દી માટે જ નહીં પરંતુ તેના પરિવાર માટે પણ ભયંકર દુર્ઘટના લાવે છે. સભ્ય સમાજનો પાયો – સંયુક્ત રાષ્ટ્ર, વિશ્વ બેંક અને વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો વારંવાર સ્વીકારે છે કે શિક્ષણ અને આરોગ્ય કોઈપણ દેશની માનવ મૂડીના મૂળભૂત આધારસ્તંભ છે. શિક્ષણ વ્યક્તિઓને વિચારવા, નિર્ણયો લેવા અને સમાજમાં યોગદાન આપવા માટે સક્ષમ બનાવે છે, જ્યારે આરોગ્ય તેમને તે ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરવા સક્ષમ બનાવે છે. જો આમાંથી એક પણ નબળું હોય, તો સમગ્ર વિકાસ માળખું અસંતુલિત થઈ જાય છે. ભારતમાં સમસ્યા એ નથી કે શિક્ષણ અને આરોગ્ય નીતિઓ નથી, પરંતુ તેમના ખર્ચ સરેરાશ નાગરિકની આવક કરતા વધુ ઝડપથી વધ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય અનુભવ અને ભારતની પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે ફિનલેન્ડ, જર્મની અને નોર્વે જેવા દેશોમાં શિક્ષણને જાહેર રોકાણ તરીકે જોવામાં આવે છે, જ્યાં ઉચ્ચ શિક્ષણની ઍક્સેસ વર્ચ્યુઅલ રીતે મફત છે. તેનાથી વિપરીત, ભારતમાં જાહેર શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની ગુણવત્તા અને સંખ્યા માંગ કરતાં ઓછી છે, જેના કારણે ખાનગી ક્ષેત્ર ઝડપથી વિસ્તરણ કરી શકે છે. આ પરિસ્થિતિ સામાજિક અસમાનતાને વધુ ઊંડી બનાવે છે, કારણ કે પ્રતિભાને બદલે આર્થિક ક્ષમતા શૈક્ષણિક તકો નક્કી કરે છે. આ માહિતી મીડિયા અહેવાલો પર આધારિત છે.
મિત્રો, જો આપણે શિક્ષણ અને આરોગ્યને વિકાસ નહીં, પણ જીવનનો વિષય ગણીએ. કોઈપણ દેશમાં, શિક્ષણ અને આરોગ્ય ફક્ત સેવાઓ નથી; તે નાગરિકના ગૌરવ, તક અને ભવિષ્યની ખાતરી આપે છે. ભારતમાં, પોષણક્ષમ શિક્ષણ અને પોષણક્ષમ સારવાર હવે ફક્ત મધ્યમ વર્ગની માંગ નથી રહી, પરંતુ ગરીબ, નીચલા-મધ્યમ આવક ધરાવતા અને નિશ્ચિત આવક ધરાવતા પરિવારો માટે પણ પ્રાથમિક જરૂરિયાત બની ગઈ છે. જો કોઈ બાળક અભ્યાસ કરી શકતું નથી, તો તેનું ભવિષ્ય મર્યાદિત હોય છે. અને જો કોઈ બીમાર પડે છે, તો આખું પરિવાર આર્થિક અને માનસિક તકલીફમાં ડૂબી જાય છે. મોંઘુ શિક્ષણ: ભારે ફી સપનાઓને ઢાંકી દે છે – ભારતમાં શિક્ષણને બંધારણ દ્વારા મૂળભૂત અધિકાર માનવામાં આવે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ હવે ક્ષમતા કરતાં વધુ ખર્ચ માંગી રહ્યું છે. ખાનગી શાળાની ફી, પુસ્તકો, કોચિંગ, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ, આ બધાએ મળીને શિક્ષણને લાંબા ગાળાના નાણાકીય દબાણમાં ફેરવી દીધું છે. આજે, એક સરેરાશ પરિવારને તેમના બાળકના શિક્ષણ માટે લોન લેવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે. આ પરિસ્થિતિ માત્ર કૌટુંબિક બચતને જ નહીં પરંતુ સમાજની સમાનતાને પણ નબળી પાડે છે.
મિત્રો, જો આપણે આરોગ્યસંભાળના વિષય પર વિચાર કરીએ: સારવાર કે આર્થિક આપત્તિ? ભારતમાં, બીમારી ફક્ત આરોગ્ય સંકટ જ નહીં પણ આર્થિક આપત્તિ પણ બની ગઈ છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન અનુસાર, મોટાભાગના તબીબી ખર્ચ સીધા પરિવારના ખિસ્સામાંથી આવે છે. આનો અર્થ એ છે કે ગંભીર બીમારી આખા પરિવારને વર્ષો પાછળ ધકેલી શકે છે. સરકારી યોજનાઓ અસ્તિત્વમાં છે, પરંતુ તેમની પહોંચ, કાર્યક્ષમતા અને વિશ્વસનીયતા વિશે મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો રહે છે. કેન્સર: ફક્ત એક વ્યક્તિની લડાઈ જ નહીં, પરંતુ એક પરિવારની લડાઈ. ભારતમાં કેન્સર ઝડપથી વધતો રોગ બની ગયો છે. બદલાતી જીવનશૈલી, પ્રદૂષણ, તમાકુ, તણાવ અને મોડું નિદાન આ બધાએ મળીને કેન્સરને રાષ્ટ્રીય પડકાર બનાવ્યો છે. કેન્સરની સારવાર લાંબી, ખર્ચાળ અને માનસિક રીતે થકવી નાખનારી છે. ઘણી વખત, પરિવારનો કમાઉ સભ્ય બીમાર પડે છે, અને બીજો સભ્ય તેમની સંભાળ રાખવા માટે નોકરી છોડી દે છે. આ રીતે, કેન્સર ફક્ત એક વ્યક્તિનો રોગ નથી, પરંતુ સમગ્ર પરિવાર માટે સંઘર્ષ બની જાય છે. નિવારણ એ સૌથી સસ્તો ઈલાજ છે – આંતરરાષ્ટ્રીય અનુભવ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે કેન્સર નિવારણ અને સમયસર તપાસ સારવાર કરતાં વધુ અસરકારક અને સસ્તું છે. નિયમિત તપાસ, જનજાગૃતિ, પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોને મજબૂત બનાવવા અને જીવનશૈલીમાં સુધારો કરવાથી કેન્સરનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે. ભારતે હવે સારવાર-કેન્દ્રિત અભિગમથી આગળ વધીને નિવારણ-કેન્દ્રિત આરોગ્ય નીતિ અપનાવવી પડશે. ભારતમાં આરોગ્ય ખર્ચ વિશ્વભરના ઘણા દેશો કરતા વધારે છે. ગંભીર બીમારી ઘણીવાર માત્ર દર્દીને જ નહીં પરંતુ સમગ્ર પરિવારને આર્થિક રીતે થાકી જાય છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન અનુસાર, દર વર્ષે ભારતમાં લાખો લોકો ફક્ત તબીબી ખર્ચને કારણે ગરીબી રેખા નીચે આવે છે. આ હકીકત પોતે જ દર્શાવે છે કે સસ્તી સારવાર ફક્ત આરોગ્ય નીતિનો વિષય નથી, પરંતુ ગરીબી નિવારણ અને સામાજિક સુરક્ષાનો એક આવશ્યક ઘટક છે. કેન્સર માત્ર એક રોગ નથી, પરંતુ એક સામાજિક કટોકટી છે. તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતમાં કેન્સરના કેસોમાં તીવ્ર વધારો જોવા મળ્યો છે. શહેરીકરણ, પ્રદૂષણ, ખરાબ આહાર, તમાકુનો ઉપયોગ, તણાવપૂર્ણ જીવનશૈલી અને મોડું નિદાન આ બધા કેન્સરને રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય કટોકટી બનવામાં ફાળો આપી રહ્યા છે. કેન્સરની અસર ફક્ત શારીરિક જ નહીં; તે પરિવારની માનસિક શાંતિ, આર્થિક સ્થિરતા અને સામાજિક માળખા પર ઊંડી અસર કરે છે. કેન્સરની સારવારનો ખર્ચ અને પરિવારો પર તેની અસર: ભારતમાં કેન્સરની સારવાર અત્યંત ખર્ચાળ છે. કીમોથેરાપી, રેડિયોથેરાપી અને સર્જરીનો ખર્ચ ઘણા પરિવારો માટે વર્ષોની આવક સમાન થઈ શકે છે. સારવાર દરમિયાન, પરિવારના સભ્યને ઘણીવાર કામ છોડી દેવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે, જેનાથી આવકમાં વધુ ઘટાડો થાય છે. આમ, કેન્સર એક ભયંકર સામૂહિક દુર્ઘટના બની જાય છે, જે ફક્ત એક વ્યક્તિની બીમારીને બદલે સમગ્ર પરિવારને અસર કરે છે.
મિત્રો, જો આપણે શિક્ષણ અને આરોગ્ય વચ્ચેના સીધા સંબંધને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આનો વિચાર કરો: ભારતમાં પોષણક્ષમ શિક્ષણ: એક સ્વપ્ન કે સુલભ અધિકાર? સ્વતંત્રતા સમયે, ભારત શિક્ષણને સામાજિક ન્યાયનું સાધન માનતું હતું. બંધારણના અનુચ્છેદ 21A એ શિક્ષણને મૂળભૂત અધિકારનો દરજ્જો આપ્યો હતો, પરંતુ વ્યવહારમાં, ઉચ્ચ શિક્ષણ અને વ્યાવસાયિક શિક્ષણ વધુને વધુ ખર્ચાળ બન્યું છે. ખાનગી શાળાઓ અને કોલેજોમાં વધતી ફી, કોચિંગ સંસ્કૃતિ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓના ખર્ચે શિક્ષણને નાણાકીય બોજમાં ફેરવી દીધું છે. આજે, મધ્યમ વર્ગના પરિવાર માટે, તેમના બાળકને સારું શિક્ષણ પૂરું પાડવા માટે ઘણીવાર તેમના આખા જીવનની બચત અને લોન ખર્ચવાની જરૂર પડે છે. શિક્ષિત સમાજ વધુ સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે સભાન છે. સ્વસ્થ નાગરિકો વધુ સારા શિક્ષણ અને ઉત્પાદકતામાં ફાળો આપે છે. અને જ્યારે રોગનો બોજ ઓછો થાય છે, ત્યારે પરિવારો શિક્ષણ, નવીનતા અને ભવિષ્યમાં રોકાણ કરી શકે છે. પોષણક્ષમ શિક્ષણ અને પોષણક્ષમ સારવાર એકસાથે એક મજબૂત રાષ્ટ્રનો પાયો નાખે છે. પરિવારો પર ત્રિવિધ અસર – જ્યારે શિક્ષણ મોંઘું હોય છે, સારવાર મોંઘી હોય છે, અને કેન્સર જેવો રોગ ત્રાટકે છે – તે ફક્ત એક વ્યક્તિ સુધી મર્યાદિત નથી. (૧) કૌટુંબિક બચત ખતમ થઈ ગઈ છે (૨) બાળકોના શિક્ષણ પર અસર પડી રહી છે (૩) માનસિક તણાવ પેઢીઓને અસર કરે છે, જેના કારણે આ મુદ્દાઓ માત્ર સામાજિક જ નહીં પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વિકાસના પ્રશ્નો પણ બની જાય છે.
મિત્રો, જો આપણે નીતિ નિર્માતાઓને સ્પષ્ટ સંદેશ આપવો હોય, તો સમય આવી ગયો છે: (૧) શિક્ષણને ખર્ચ નહીં, રાષ્ટ્રીય રોકાણ ગણવું જોઈએ. (૨) સ્વાસ્થ્યને દયા નહીં, અધિકાર ગણવો જોઈએ. (૩) કેન્સરને રોગ નહીં, પરંતુ કડક નીતિગત કટોકટી તરીકે જોવું જોઈએ. ભારતની સાચી તાકાત તેના પરિવારોમાં રહેલી છે, અને જ્યારે શિક્ષણ સુલભ હશે અને સારવાર સસ્તી હશે ત્યારે જ પરિવારો મજબૂત બનશે. ભારતની વૈશ્વિક છબી અને આંતરિક સત્ય: ભારત વિશ્વ નેતા બનવાનું વચન આપે છે. પરંતુ કોઈ પણ દેશ નૈતિક નેતૃત્વ પૂરું પાડી શકતો નથી જ્યાં સુધી તેના નાગરિકો શિક્ષણ અને આરોગ્ય માટે સંઘર્ષ ન કરે. પોષણક્ષમ શિક્ષણ, પોષણક્ષમ સારવાર અને કેન્સર પર નક્કર વ્યૂહરચના ભારતને માત્ર આર્થિક મહાસત્તા જ નહીં, પણ માનવતાવાદી મહાસત્તા પણ બનાવશે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વિધાનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીશું, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે વિલંબ માટે કોઈ અવકાશ નથી. પોષણક્ષમ શિક્ષણ, પોષણક્ષમ સારવાર અને અસરકારક કેન્સર નિવારણ, એકસાથે, ભારતને તેની માનવ-કેન્દ્રિત વિકાસ યાત્રાને યોગ્ય દિશા આપી શકે છે. આ તે માર્ગ છે જે ભારતને માત્ર આર્થિક મહાસત્તામાં જ નહીં, પરંતુ એક સ્વસ્થ, શિક્ષિત અને સંવેદનશીલ રાષ્ટ્રમાં પરિવર્તિત કરી શકે છે. જો હવે કોઈ નક્કર, વૈજ્ઞાનિક અને માનવીય વ્યૂહરચના અપનાવવામાં નહીં આવે, તો આવનારા વર્ષોમાં તેની કિંમત માત્ર સંખ્યામાં જ નહીં, પરંતુ તૂટેલા પરિવારો અને તૂટેલા સપનાઓમાં પણ ચૂકવવી પડશે. પોષણક્ષમ શિક્ષણ, પોષણક્ષમ સારવાર અને અસરકારક કેન્સર નિવારણ માટેની વ્યૂહરચના બજેટ 2026 માં જ પ્રતિબિંબિત થવાની જરૂર છે. આ ભારતના આગામી મોટા છલાંગનો પાયો છે. અમે આની અપેક્ષા રાખીએ છીએ.
કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર 9284141425
