વર્તમાન આધુનિક અને ડિજિટલ યુગમાં, વૈશ્વિક સ્તરે ગુનાનું સ્વરૂપ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. ખિસ્સા કાપવા, મોબાઇલ ચોરી અને ડિજિટલ વોલેટમાંથી પૈસા ચોરવા જેવી ઘટનાઓ હવે ફક્ત સ્થાનિક સમસ્યાઓ નથી રહી પરંતુ વૈશ્વિક પડકાર બની ગઈ છે.આજના કુશળ ચોરો એટલી કાળજીપૂર્વક કામ કરે છે કે પીડિતોને ખબર નથી હોતી કે તેમના ખિસ્સામાંથી પૈસા કે મોબાઇલ ફોન ક્યારે અને કેવી રીતે ગાયબ થઈ ગયા. આ ગુનો માત્ર આર્થિક નુકસાન જ નહીં પરંતુ સામાજિક અસુરક્ષા, માનસિક દબાણ પણ પેદા કરે છે અને કાયદા અને વ્યવસ્થા પર પણ ઊંડી અસર કરે છે.પીડિતો ઘણીવાર રિપોર્ટ ફાઇલ કરતા નથી-મારો અંદાજ છે કે ફક્ત 25% રિપોર્ટ ફાઇલ થાય છે. રિપોર્ટિંગનો આ અભાવ ગુનેગારોને શોધવા અને ટ્રેક કરવાનું મુશ્કેલ બનાવે છે.હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની,ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે આધુનિક શહેરી ભીડ, ડિજિટલ ચુકવણીનો ફેલાવો અને તહેવારોમાં વધતી ભીડના મિશ્રણથી એક એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ છે જ્યાં પરંપરાગત ખિસ્સાકાતરૂકી હવે ફક્ત શોખનો ગુનો નથી પરંતુ સંગઠિત ગુનેગારો માટે નફાનું વ્યવસ્થિત માધ્યમ છે. મોબાઇલ ચોરીની કળા ફક્ત “ક્ષમતા” થી ડિજિટલ નાણાકીય ચોરીમાં વિકસિત થઈ છે, જેમ કે મોબાઇલ વોલેટ ખાલી કરવા અને વ્યવહારો કરવા માટે ઓટીપી ચોરી કરવી.વિશ્વભરના ઘણા મોટા શહેરોમાં, એવું જોવા મળ્યું છે કે ભીડવાળા જાહેર વિસ્તારો અને ઉત્સવના કાર્યક્રમો ગુનેગારોનું લક્ષ્ય બને છે. ભારતમાં, આવા ગુનાઓ ઝડપથી વધ્યા છે, જે અલગ વ્યક્તિગત ગુનાઓથી રેકેટ-આધારિત સંગઠનો તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. કુશળ ચોરો તેમની ચાતુર્ય, ટીમવર્ક અને ભીડના મૂળભૂત ઉપયોગ દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.તેઓ શોષણની એવી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે જે પીડિતોને ખૂબ મોડું થયા પછી જ ઘટનાથી અજાણ રાખે છે. મોબાઇલ ચોરી સાથે ડિજિટલ નાણાંના દુરુપયોગની તકનીકો પણ જોડાઈ છે, જેમ કે સિમ સ્વેપિંગ,ઓટીપી ઇન્ટરસેપ્શન, અને ફોન ચોરી કરીને બેંકિંગ એપ્લિકેશન્સમાં લોગ ઇન કરવા માટે તેનો ઉપયોગ. પરિણામ:પીડિતો માત્ર મૂલ્યવાન વસ્તુ ગુમાવતા નથી,પરંતુ તેમની નાણાકીય સુરક્ષા, વ્યક્તિગત ડેટા અને ભાવનાત્મક સ્થિરતા સાથે પણ ચેડા થાય છે. આની સમાજ પર નોંધપાત્ર અસર પડે છે, જેના કારણે જાહેર સ્થળોએ અસુરક્ષાની ભાવના, તહેવારો દરમિયાન ગભરાટ અને નાના વ્યવસાયો માટે ગ્રાહકોનો ટ્રાફિક ઓછો થાય છે.
મિત્રો, જો આપણે કુશળ ચોરોની કાર્યપદ્ધતિ અને ઓળખને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આધુનિક જમાનાના ખિસ્સાકાતરુઓ અને મોબાઇલ ચોરો પરંપરાગત ચોરોથી સંપૂર્ણપણે અલગ છે. આ ગુનેગારો માત્ર શારીરિક રીતે ચાલાક જ નથી પણ માનસિક રીતે પણ સતર્ક છે. આ ગુનેગારો બસ સ્ટેન્ડ, રેલ્વે સ્ટેશન, બજાર, ધાર્મિક મેળા, તહેવારોના કાર્યક્રમો અને મોલ જેવા ભીડભાડવાળા સ્થળોએ તેમની “કલા” દર્શાવે છે. તેઓ ભીડનો લાભ લઈને મોબાઇલ ફોન અને પાકીટ ચોરી કરે છે.ઘણીવાર, તેઓ બે કે ત્રણ લોકોની ટોળકીમાં કામ કરે છે: એક ધ્યાન ભટકાવે છે, બીજો ચોરી કરે છે, અને ત્રીજો તરત જ ચોરાયેલો માલ લઈને ભાગી જાય છે. ચોરી પછી તરત જ, તેઓ સિમ કાર્ડ કાઢી નાખે છે અથવા તેને બંધ કરીને કાળા બજારમાં વેચી દે છે. આ સ્થિતિમાં, પોલીસ અને જનતા બંને માટે સૌથી મોટો પડકાર ચહેરા ઓળખવાનો અને ગુનેગારોને જાહેરમાં ખુલ્લા પાડવાનો છે. જો આ ગુનાઓ જાહેર ક્ષેત્રમાં ખુલ્લા પાડવામાં આવે છે, તો જનતા સતર્ક રહેશે અને ગુનેગારો પર દબાણ લાવશે. નવરાત્રિ, દશેરા અને દિવાળી જેવા તહેવારો દરમિયાન લોકો ઉત્સવો, ખરીદી અને ઉત્તેજનામાં ડૂબેલા હોય છે. આ સમય દરમિયાન ગુનેગારો સક્રિય હોય છે કારણ કે સુરક્ષા ઘણીવાર સામાન્ય કરતા ઓછી હોય છે, અને ભીડનું ભૌતિક વાતાવરણ ગુનેગારોની સફળતાને સરળ બનાવે છે. ધાર્મિક સ્થળો, મોલ, મેટ્રો સ્ટેશન, લોકલ ટ્રેનો અને મેળાઓ બધા ઉચ્ચ જોખમી સ્થળો બની જાય છે. તેથી, તહેવારો દરમિયાન, ફક્ત વધારાના પોલીસ દળોની જ નહીં, પરંતુ ચોક્કસ તકનીકી અને સામુદાયિક પગલાંની પણ જરૂર પડે છે. ભીડનો લાભ લઈને, ખિસ્સું કાપવા અને મોબાઇલ ચોરીઓ વધે છે. લોકો ઉત્સવના વાતાવરણમાં બેદરકાર બની જાય છે અને તકેદારી ગુમાવે છે. ચોરો ઘણીવાર ધાર્મિક સ્થળો, પંડાલો અને રથયાત્રાઓને નિશાન બનાવે છે. તેથી, પોલીસે ખાસ કરીને તહેવારો દરમિયાન ક્રાઇમ કંટ્રોલ બ્રાન્ચ અને મોબાઇલ સ્ક્વોડ જેવા વિશિષ્ટ એકમોની રચના કરવી જોઈએ. આ પડકારનો સામનો ફક્ત ડ્રોન સર્વેલન્સ, સીસીટીવી અને ગુપ્તચર નેટવર્કને મજબૂત કરીને જ કરી શકાય છે.
મિત્રો, જો આપણે મોબાઇલ ચોરો અને ખિસ્સું કાપનારાઓ માટે કડક સજાની માંગને ધ્યાનમાં લઈએ: તેમને હત્યા અને બળાત્કાર જેવા ગુનાઓની સમકક્ષ લાવવા માટે, તો ચોરીના કેસોમાં લાગુ પડતી કલમો માટે ભારતીય દંડ સંહિતા, 2023 માં ચોરી માટે મહત્તમ સજા 3 થી 7 વર્ષ સુધીની છે. પરંતુ મોબાઇલ ફોન અને ડિજિટલ પૈસાની ચોરી હવે ફક્ત નાની ચોરી નથી. આ ગુનો (૧) સેંકડો લોકોને ગરીબ બનાવે છે, (૨) પીડિતોના માનસિક સંતુલનને ખલેલ પહોંચાડે છે, અને (૩) ડિજિટલ ફાઇનાન્સની વિશ્વસનીયતાને નબળી પાડે છે. તેથી, ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે આવા ગુનાઓને ફક્ત “મિલકતના ગુનાઓ” તરીકે નહીં, પણ ગંભીર સામાજિક ગુનાઓ તરીકે વર્ગીકૃત કરવા જોઈએ. જો હત્યા અને બળાત્કાર જેવા કડક આરોપો અને કડક સજાઓ લાદવામાં આવે તો ગુનેગારોમાં ભય પેદા થશે અને ઘટનાઓમાં ઘટાડો થશે.
મિત્રો, જો આપણે આવા ગુનાઓ માટે જામીન, અને કાયદાની ખામીઓ અને સુધારાની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં લઈએ, તો વર્તમાન ભારતીય દંડ સંહિતા 2023 હેઠળ, ચોરી અને મોબાઇલ ફોન ચોરી સંબંધિત ગુનાઓના આરોપીઓને ઘણીવાર જામીન આપવામાં આવે છે. આ સૌથી મોટી સમસ્યા છે: (૧) આરોપી વ્યક્તિઓ જેલમાંથી મુક્ત થતાં જ ગુનામાં પાછા ફરે છે. (૨) તેઓ નવી જગ્યાએ મુસાફરી કરે છે અને સેંકડો લોકોને નુકસાન પહોંચાડે છે. (૩) પીડિતોને ન્યાય મેળવવામાં વર્ષો લાગે છે. આ સ્થિતિમાં, કાયદામાં સુધારો કરવો અને આવા ગુનાઓને બિન-જામીનપાત્ર શ્રેણીમાં મૂકવા જરૂરી છે. ઉપરાંત, ગુનેગારો માટે “પુનરાવર્તિત ગુનાઓ” માટે કડક કલમો લાગુ કરવી જોઈએ. જો કોઈ વ્યક્તિ આવા ગુનાઓમાં બે કે ત્રણ વખત દોષિત ઠરે છે, તો તેને આજીવન કેદ અથવા 20 વર્ષથી વધુની કેદની સજા થવી જોઈએ.
મિત્રો, જો આપણે હાલની કાનૂની ખામીઓ અને સુધારાની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં લઈએ, તો વર્તમાન ફોજદારી કાયદાના ઘણા પાસાઓ છે જે આધુનિક ડિજિટલ યુગના પડકારોનો સામનો કરી શકતા નથી. મારું માનવું છે કે મુખ્ય સમસ્યાઓ અને હું જે સુધારા સૂચવું છું તે છે: (1) જમીન નીતિમાં કડકતાનો અભાવ. ઘણીવાર, આવા આરોપીઓને જામીન આપવામાં આવે છે અને તેઓ ફરીથી સક્રિય થઈ જાય છે. ઉકેલ: ડિજિટલ- આધારિત અને તહેવાર-લક્ષિત ગુનાઓ માટે વારંવાર ગુનેગારો માટે દંડ કડક બનાવવો જોઈએ અને બિન-જામીનપાત્ર કલમો પ્રસ્તાવિત કરવી જોઈએ. (2) બંધારણીય સુધારો અને બંધારણીય સમીક્ષા: જ્યારે ચોરીને સામાજિક વિનાશના માપદંડ સામે માપવામાં આવે છે, ત્યારે આવા ગુનાઓને “સામાજિક ગુનાઓ” તરીકે ગણવામાં આવે છે અને કડક સજા અને સુધારાત્મક પગલાં માટે પાત્ર બને છે. જા. જો કે, તે સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે કોઈપણ સુધારા બંધારણીય અને માનવ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરતા નથી, અને કાનૂની પ્રક્રિયા પારદર્શક અને ન્યાયી હોવી જોઈએ. (3) રેકેટ અને સંગઠિત ગુનાઓ પર કેન્દ્રિત વિભાગો – સંગઠનાત્મક સ્તરે નાના ગુનાઓ પર કડક કાર્યવાહી કરવા ગેંગ-રેકેટ ગુનાઓ (સંગઠિત ગુના, ગુનાહિત કાવતરું, ગેંગ વિરોધી ગુનાઓ) ને અસરકારક બનાવવા માટે; રાજકારણીઓના નાણાકીય આધારને કાપી નાખવા માટે મની લોન્ડરિંગ અને સંપત્તિ જપ્તીના કાયદાઓને વધુ સઘન બનાવવા જોઈએ. (૪) ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટ અને સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટિગેશન ટાસ્ક ફોર્સ – ડિજિટલ મની સંબંધિત કેસોમાં પુરાવાઓનો ઝડપી સંગ્રહ. તેથી, આવા કેસ માટે ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટ અને સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટિગેશન ટીમોની સ્થાપના કરવી જોઈએ. (૫) (એ) પોલીસિંગ મોડેલ – ખાસ શાખાઓ, ડેટાબેઝ અને સમુદાય ભાગીદારી – બહુપક્ષીય પોલીસિંગ સુધારાઓ; તે ફક્ત તાકાત વધારવાની વાત નથી. કેટલાક વ્યવહારુ પગલાં: મોબાઇલ/ખાસ પિકપોકેટ સ્ક્વોડ: શહેરો અને મોટા શહેરોમાં ખાસ એકમો જે ભીડવાળા વિસ્તારોમાં અને તહેવારો દરમિયાન સ્પોટ ઇન્ટેલિજન્સ અને રેકેટ-ટ્રેકિંગ કરે છે. તૈનાત કરવા જોઈએ. (બી) દૈનિક હાજરી અને બ્લાઇન્ડ મોનિટરિંગ: હું સૂચન કરું છું કે આવા ગુનેગારોની પોલીસ દ્વારા દરરોજ હાજરી આપવી જોઈએ. સ્ટેશનમાં રિપોર્ટ કરવાની આવશ્યકતા હોવી જોઈએ. આ બંધારણીય અને અસરકારક રહેશે જો તે પોલીસ રેકોર્ડ અને દેખરેખ સાથે જોડાયેલ હોય. દૈનિક હાજરી નીતિઓ ઉપયોગી થશે જો તે કોર્ટના આદેશો અને પુનર્વસન કાર્યક્રમો સાથે જોડાયેલ હોય.
મિત્રો, ચાલો નાગરિકો માટે કાર્યવાહી કરવા માટેનું આહ્વાન સમજીએ, 10 તાત્કાલિક ટિપ્સ:(1) ભીડમાં હોય ત્યારે તમારા મોબાઇલ અને પાકીટને અંદરની રોકડ બેગમાં રાખો. (2)તહેવારો દરમિયાન બિનજરૂરી ખલેલ પહોંચાડ તા લોકોથી અંતર જાળવો. (3) તમારા મોબાઇલમાં મોબાઇલ લોક, બેકઅપ અને રિમોટ શટડાઉન સુવિધાઓ સક્રિય રાખો. (4) જો તમને કોઈ શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિ દેખાય, તો તાત્કાલિક નજીકની પોલીસ અથવા હેલ્પલાઇનને જાણ કરો. (5) કોઈપણ ચોરીની ઘટનાની જાણ કરો, તેને રોકવા માટે રિપોર્ટિંગ એ પ્રથમ પગલું છે. (6) તમે જે બેંકો/એપ્સનો ઉપયોગ કરો છો તેમાં ચેતવણીઓ અને 2FA સક્ષમ રાખો. (7) અજાણ્યાઓને તમારા ફોનની સ્ક્રીન ન બતાવો; સિમ/બેંક વિગતો શેર કરશો નહીં. (8) જો તમે વારંવાર ભીડમાં કોઈને શંકાસ્પદ વર્તન કરતા જુઓ છો, તો ફોટોગ્રાફ્સ લો (કાનૂની મર્યાદામાં) અને તેને પોલીસને સોંપવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. (9) બાળકોને જાહેર સલામતીમાં તાલીમ આપો જેથી તેઓ ક્યારેય ભીડમાં અલગ ન દેખાય. (10) પડોશ અને સમુદાય સ્તરે “વોચ ગ્રુપ” બનાવો અને પોલીસ સાથે સંપર્ક જાળવી રાખો.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વિગતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીશું, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે રાષ્ટ્રીય સ્તરે, મોબાઇલ ચોરો અને કુશળ ચોરોને હત્યા અને બળાત્કારની કલમો હેઠળ લાવવાની સખત જરૂર છે. ખિસ્સામાંથી મોબાઇલ ફોન અને પૈસા ચોરનારાઓ સામે કાર્યવાહી કરવી અને તેમને આજીવન કેદની સજા આપવી. ભારતીય દંડ સંહિતા,2023 માં સુધારો કરીને તેને સજાના દાયરામાં લાવવાની જરૂર છે.
કિશન સન્મુખદાસ ભાવનાની ગોંદિયા મહારાષ્ટ્ર 9226229318
