જ્યારે સત્ય તેના જૂતાની દોરી બાંધે છે, ત્યાં સુધીમાં જૂઠાણા પહેલાથી જ વિશ્વભરમાં ફરતું હોય છે

જૂઠાણા અને સત્ય વચ્ચેનો યુદ્ધ વૈશ્વિક સ્તરે માનવ સંસ્કૃતિના ઇતિહાસમાં સૌથી જૂનો છે.જૂઠાણા હંમેશા આકર્ષક હોય છે,ઝડપથી ફેલાય છે અને સરળતાથી લોકોને આકર્ષે છે,જ્યારે સત્ય પોતાને સ્થાપિત કરવામાં સમય લે છે.આ જ કારણ છે કે “જ્યારે સત્ય તેના જૂતાની દોરી બાંધે છે,ત્યાં સુધીમાં જૂઠાણા પહેલાથી જ વિશ્વભરમાં ફરતું હોય છે.”આ વિધાન ફક્ત સાહિત્યિક વ્યંગ નથી પરંતુ સામાજિક, રાજકીય, આર્થિક અને તકનીકી વાસ્તવિકતાઓનો અરીસો છે.તેરાજકારણ, સમાજ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોની વાસ્તવિકતાઓને ઊંડાણપૂર્વક પ્રતિબિંબિત કરે છે.જુઠ્ઠાણાની ઝડપી ગતિ અને સત્યના ધીમા સ્વીકારની અસર આજે વૈશ્વિક રાજકારણથી લઈને સોશિયલ મીડિયા,પત્રકારત્વ, શિક્ષણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો સુધી ફેલાયેલી છે.એવું કહેવાય છે કે “સત્યનો હંમેશા વિજય થાય છે,”પરંતુ રાજકારણની વાસ્તવિકતા એ છે કે જુઠ્ઠાણું હંમેશા સત્ય કરતાં ઘણું ઝડપથી મુસાફરી કરે છે.જો આપણે ભારતીય રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણના સંદર્ભમાં આ વાત ધ્યાનમાં લઈએ,તો બંને આ કહેવતનું આબેહૂબ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.પછી ભલે તે સોશિયલ મીડિયા હોય, ચૂંટણી પ્રચાર હોય, યુદ્ધ સમયનો પ્રચાર હોય કે વૈશ્વિક રાજદ્વારી હોય,જુઠ્ઠાણું પહેલા લોકોના મનને કબજે કરે છે, જ્યારે સત્યને તેના પગપેસારો કરવામાં સમય લાગે છે. 21મી સદીમાં, ઇન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયાએ જુઠ્ઠાણાની ગતિને વધુ ઝડપી બનાવી દીધી છે.હવે, એક ખોટી સમાચાર વાર્તા થોડી મિનિટોમાં વિશ્વભરમાં ફરે છે. નકલી સમાચાર: ચૂંટણી દરમિયાન ખોટા સમાચાર લોકોના અભિપ્રાયને પ્રભાવિત કરે છે.રોકાણની દુનિયામાં, અફવાઓ શેરબજારને હચમચાવી શકે છે.ખોટા સમાચાર શેરના ભાવમાં વધારો અથવા ઘટાડો કરી શકે છે,જ્યારે સત્યને બહાર આવવામાં સમય લાગે છે.રાજકારણ એ જુઠ્ઠાણું અને સત્ય માટે અંતિમ પ્રયોગશાળા છે. રાજકારણીઓ ઘણીવાર એવા વચનો અને દાવાઓ કરે છે જેમાં સત્ય કરતાં વધુ જુઠ્ઠાણું હોય છે.જૂઠાણાની ગતિ એટલી ઝડપી હોય છે કે તેની અસર ચૂંટણી સુધી રહે છે, પરંતુ જ્યારે સત્ય બહાર આવે છે,ત્યારે જનતાનો ભ્રમ ભભૂકી જાય છે. આ જ કારણ છે કે ઘણા લોકશાહી દેશોમાં લોકપ્રિય નેતાઓ જૂઠાણાનો આશરો લઈને સત્તા પર આવે છે. મીડિયાની ભૂમિકા:પત્રકારત્વનો મૂળભૂત હેતુ સત્યને ઉજાગર કરવાનો છે, પરંતુ મીડિયા પણ જૂઠાણા માટે એક મુખ્ય વાહન બની શકે છે. આ જ કારણ છે કે “સત્ય પછીનો યુગ” શબ્દ અસ્તિત્વમાં આવ્યો. આજે, ઘણા મીડિયા આઉટલેટ્સ TRP માટે જૂઠાણાને પ્રોત્સાહન આપે છે. જો કે,તપાસ પત્રકારત્વ હજુ પણ સત્યનો બચાવ કરે છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, આ લેખમાં આ વિષય પર ત્રણ ભાગમાં ચર્ચા કરીશ. ભાગ 1: સત્યની તાકાત વિરુદ્ધ જૂઠાણાની ગતિ. ભાગ 2: ભારતીય રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં જૂઠાણા અને સત્યનું સમીકરણ. ભાગ 3: આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં જૂઠાણા અને સત્યનું સમીકરણ. હું સ્પષ્ટ કરવા માંગુ છું કે તેની ચોકસાઈનો કોઈ પુરાવો નથી. આ લેખ મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીનો અભ્યાસ કરીને તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. જેમ વડીલોએ કહ્યું છે, “જ્યારે સત્ય તેના જૂતાના દોરી બાંધે છે, ત્યાં સુધીમાં જૂઠાણા વિશ્વભરમાં ફરતા હોય છે.” તેથી, આજે, મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીની મદદથી, આપણે “જૂઠાણાની ગતિ અને સત્યની ધીમી ગતિ: રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં એક સંપૂર્ણ અને સચોટ વિશ્લેષણ” લેખની ચર્ચા કરીશું.

મિત્રો, જો આપણે પહેલા ભાગ 1: સત્યની તાકાત વિરુદ્ધ જુઠ્ઠાણાની ગતિની ચર્ચા કરીએ, તો(1) જૂઠાણું આટલી ઝડપથી કેમ ફેલાય છે?- ​જૂઠાણું હંમેશા સનસનાટીભર્યા અને ભાવનાત્મક હોય છે.તે જાહેર લાગણીઓ,ભય અને પૂર્વગ્રહોને ઉશ્કેરે છે. સત્ય તર્ક અને પુરાવા પર આધારિત છે, તેથી તેની ગતિ ધીમી છે.(2) સત્યની સ્થાયી શક્તિ – ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે ભલે જૂઠાણું ઝડપથી ફેલાય, સત્ય હંમેશા જીતે છે. ગાંધીજીનો સત્યાગ્રહ, મંડેલાનો રંગભેદ વિરોધી સંઘર્ષ અને આબોહવા પરિવર્તન વિશે વૈજ્ઞાનિક ચેતવણીઓ એ બધું દર્શાવે છે કે સત્ય, ભલે મોડું થાય, પણ જીતે છે.(3) ઉકેલો અને આગળનો માર્ગ – હકીકત-તપાસ સંસ્થાઓ:: ઓલ્ટ ન્યૂઝ (ભારત),સ્નોપ્સ (યુએસએ), અને બીબીસી ફેક્ટ ચેક જેવી સંસ્થાઓ જૂઠાણાને પડકારી રહી છે. (4) વિવિધ તકનીકી પાસાઓ -(1) ટેકનોલોજી: કૃત્રિમ બુદ્ધિ ડીપફેક અને નકલી સમાચાર શોધી શકે છે. (2) શિક્ષણ અને જાગૃતિ: જાહેર મીડિયા સાક્ષરતા શીખવવી મહત્વપૂર્ણ છે જેથી તેઓ સત્ય અને અસત્ય વચ્ચે તફાવત કરી શકે.

મિત્રો, જો આપણે ભાગ 2: ભારતના રાષ્ટ્રીયરાજકારણમાં સત્ય અને અસત્યના સમીકરણને સમજવું – ની ચર્ચા કરીએ,તો (1) ચૂંટણી રાજકારણ અને નકલી કથાઓ – ભારતનું લોકશાહી વિશ્વનું સૌથી મોટું લોકશાહી છે, જ્યાં દર પાંચ વર્ષે ચૂંટણીઓ યોજાય છે.અહીં, ચૂંટણી કથાને આકાર આપવામાં જુઠ્ઠાણું મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2024 ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન, સોશિયલ મીડિયા પર ઘણા વીડિયો વાયરલ થયા હતા જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે અમુક પક્ષો “કોઈ ચોક્કસ ધર્મ માટે અનામત આપશે” અથવા “કાશ્મીરમાં કલમ 370 રદ કરશે.” આમાંના મોટાભાગના દાવા ખોટા નીકળ્યા, પરંતુ આ સમાચારોએ ચૂંટણી વાતાવરણમાં લોકોના અભિપ્રાયને પ્રભાવિત કર્યો. જ્યારે ચૂંટણી પંચ અને તથ્ય-ચકાસણી સંસ્થાઓએ આ અહેવાલોની તપાસ કરી ત્યારે સત્ય પ્રકાશમાં આવ્યું, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં તેની અસર પહેલાથી જ અનુભવાઈ ચૂકી હતી. (2) ખેડૂતોના વિરોધ અને ખોટી માહિતી – 2020-21ના ખેડૂતોના વિરોધ ભારતીય રાજકારણમાં આ ઘટનાનું સૌથી તાજેતરનું ઉદાહરણ છે.વિરોધીઓને ઘણીવાર “ખાલિસ્તાની સમર્થકો” અથવા “વિદેશી ભંડોળથી પ્રેરિત” તરીકે વર્ણવવામાં આવતા હતા. આ અફવાઓ સોશિયલ મીડિયા અને ટીવી ચેનલો પર એટલી ઝડપથી ફેલાઈ કે તેમણે સામાન્ય લોકોમાં મૂંઝવણ ઉભી કરી. પાછળથી, સુપ્રીમ કોર્ટ અને સ્વતંત્ર અહેવાલોએ સ્પષ્ટતા કરી કે આ આંદોલન મુખ્યત્વે ખેડૂતોની વાસ્તવિક ચિંતાઓ પર આધારિત હતું. જોકે, સત્ય બહાર આવવામાં મહિનાઓ લાગ્યા.(૩) કોવિડ-૧૯ અને સરકારી દાવાઓ – ભારતમાં કોવિડ-૧૯ રોગચાળા દરમિયાન અસત્ય અને સત્ય વચ્ચેનો સંઘર્ષ સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહ્યો હતો. બીજી લહેર (૨૦૨૧) દરમિયાન, સરકારે કહ્યું હતું કે “ઓક્સિજન અને દવાઓની કોઈ અછત નથી.” જોકે, જમીની વાસ્તવિકતા એ હતી કે લોકો ઓક્સિજનના અભાવે હોસ્પિટલોમાં મૃત્યુ પામી રહ્યા હતા. સરકારની છબીને બચાવવા માટે મીડિયામાં ખોટી છબીઓ અને આંકડા ફેલાવવામાં આવ્યા હતા. પછીથી જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા અને અદાલતોએ પરિસ્થિતિનો પર્દાફાશ કર્યો ત્યારે સત્ય બહાર આવ્યું.(૪) રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને અફવાઓ – ભારતીય રાજકારણમાં “પાકિસ્તાન” અને “આતંકવાદ” સંબંધિત વાર્તાઓ ઘણીવાર જૂઠાણા પર આધારિત હોય છે. ૨૦૧૯ના પુલવામા હુમલા અને બાલાકોટ હવાઈ હુમલા અને તાજેતરમાં ૨૨ એપ્રિલ, ૨૦૨૫ના રોજ કાશ્મીરના પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા પછી, જેમાં ૨૮ નાગરિકો માર્યા ગયા હતા, ઘણી ખોટી માહિતી ફેલાવવામાં આવી હતી. આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો અને સેટેલાઇટ છબીઓએ સત્ય જાહેર કર્યા પછી જ લોકો સમજવા લાગ્યા.(૫) તાજેતરની ઘટનાઓ અને સોશિયલ મીડિયા ટ્રોલિંગ – ૨૦૨૫માં પણ, સોશિયલ મીડિયા ભારતીય રાજકારણમાં નકલી સમાચારનું સૌથી શક્તિશાળી હથિયાર રહ્યું છે.તાજેતરમાં, મણિપુર હિંસા સંબંધિત ઘણી ખોટી છબીઓ અને વીડિયો વાયરલ થયા હતા, જે કથિત રીતે બીજા દેશની હતી, પરંતુ ભારતમાં થયેલી ઘટનાઓ સાથે જોડાયેલા હતા. સત્ય બહાર આવ્યું ત્યાં સુધીમાં, સમાજમાં વ્યાપક તણાવ ફેલાઈ ગયો હતો.

મિત્રો, જો આપણે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં સત્ય અને અસત્યના સમીકરણના ભાગ 3 ની ચર્ચા કરીએ,(1) 2003 નું ઇરાક યુદ્ધ – સૌથી મોટું ઉદાહરણ -આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં અસત્યનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ 2003 નું ઇરાક યુદ્ધ છે. lઅમેરિકા અને બ્રિટને દાવો કર્યો હતો કે સદ્દામ હુસૈન પાસે સામૂહિક વિનાશના શસ્ત્રો છે. આ દાવો ઝડપથી સમગ્ર વિશ્વમાં ફેલાયો, અને યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું. લાખો લોકો માર્યા ગયા, પરંતુ સત્ય એ હતું કે ઇરાક પાસે આવા શસ્ત્રો નહોતા. આ સત્ય યુદ્ધ સમાપ્ત થયા પછી પ્રકાશમાં આવ્યું, અને ત્યાં સુધીમાં, સમગ્ર મધ્ય પૂર્વનું રાજકારણ બદલાઈ ગયું હતું. (2) રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ (2022-2025) – આજ સુધીનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ છે. રશિયાએ દાવો કર્યો હતો કે તે “યુક્રેનને નાઝી દળોથી મુક્ત કરવા” આવ્યું છે. બીજી બાજુ, પશ્ચિમી દેશોએ દાવો કર્યો હતો કે રશિયા વિસ્તરણવાદી નીતિ અપનાવી રહ્યું છે. બંને પક્ષો દ્વારા સોશિયલ મીડિયા પર ખોટી માહિતી ફેલાવવામાં આવી હતી, ક્યારેક નકલી વિડિઓઝનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો અને ક્યારેક જૂના ફોટાને નવા તરીકે પ્રમોટ કરવામાં આવ્યા હતા. સ્વતંત્ર પત્રકારો અને સેટેલાઇટ છબીઓ દ્વારા સત્ય ધીમે ધીમે બહાર આવી રહ્યું છે, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં લાખો લોકો પ્રભાવિત થઈ ચૂક્યા છે. (3) યુએસ ચૂંટણી રાજકારણ અને નકલી સમાચાર – 2016 અને 2020 ની યુએસ રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં “નકલી સમાચાર” એક નિર્ણાયક પરિબળ હતું. રશિયન ટ્રોલ ફેક્ટરીઓ અને અમેરિકન ઉગ્રવાદી સંગઠનો ખોટા સમાચાર ફેલાવતા હતા, જેમ કે “પોપ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પને ટેકો આપી રહ્યા છે” અથવા “જો બિડેન ભ્રષ્ટાચારમાં સામેલ છે.” આ વાર્તાઓ સોશિયલ મીડિયા પર લાખો લોકો સુધી પહોંચી. હકીકત તપાસતી સંસ્થાઓએ પાછળથી તેમને ખોટા સાબિત કર્યા, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં, મતદારો પહેલાથી જ પ્રભાવિત થઈ ચૂક્યા હતા. (4)કોવિડ-19 અને ચીન –

કોવિડ-19 ની શરૂઆતમાં, ચીને વાયરસની ગંભીરતાને દુનિયાથી છુપાવી હતી. વુહાનમાં શરૂઆતના કેસોને દબાવી દેવામાં આવ્યા હતા અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. આ જુઠ્ઠાણાએ સમગ્ર વિશ્વને ગેરમાર્ગે દોર્યું હતું. સત્ય બહાર આવ્યું ત્યાં સુધીમાં વાયરસ ઝડપથી ફેલાઈ રહ્યો હતો, રોગચાળો વૈશ્વિક કટોકટી બની ગયો હતો. (5) ઇઝરાયલ-પેલેસ્ટાઇન સંઘર્ષ – આ પ્રદેશમાં દરરોજ જુઠ્ઠાણા અને સત્ય વચ્ચેનો યુદ્ધ જોવા મળે છે. ઇઝરાયલ અને પેલેસ્ટાઇન બંને સોશિયલ મીડિયા પર તેમના પક્ષમાં વિડિઓઝ અને છબીઓ રજૂ કરે છે. ઘણીવાર, જૂના વીડિયો નવા હોવાનો દાવો કરીને અથવા ખોટા કેપ્શનનો ઉપયોગ કરીને વાયરલ કરવામાં આવે છે. સત્ય બહાર આવે ત્યાં સુધીમાં, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ગુસ્સો અને વિરોધ પહેલાથી જ વધી ગયો હોય છે. (6) ભારતની વિદેશ નીતિ અને નકલી વાર્તાઓ- ભારતની વિદેશ નીતિ પણ જૂઠાણા અને સત્યના આ યુદ્ધથી અસ્પૃશ્ય નથી. તાજેતરના G-20 સમિટ (2023, નવી દિલ્હી) દરમિયાન, પાકિસ્તાન અને ચીને દાવો કર્યો હતો કે ભારતે “કાશ્મીર મુદ્દાને આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્ડામાંથી દૂર કરવા દબાણ કર્યું.” આ ખોટા સમાચાર આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયામાં ફેલાયા.પાછળથી, સત્ય બહાર આવ્યું કે સમિટનું ધ્યાન આર્થિક સહયોગ અને વિકાસ પર હતું, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં વાર્તા બદલાઈ ગઈ હતી.

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર વાર્તાનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે આ કહેવત માત્ર સાહિત્યિક વ્યંગ નથી પરંતુ એક કઠોર રાજકીય વાસ્તવિકતા છે. ચૂંટણીના વચનો, ખેડૂતોના વિરોધ અને

કોવિડ-19 જેવા સંકટોએ ભારતીય રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં આ સાબિત કર્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, ઇરાક યુદ્ધ, રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષ, યુએસ ચૂંટણીઓ અને કોવિડ-19 રોગચાળો તેના વૈશ્વિક ઉદાહરણો છે.જૂઠાણું દુનિયાભરમાં ફરતું હોય શકે છે, પરંતુ સત્ય હંમેશા મોડું થાય છે, ભલે મોડું થાય. આજનો પડકાર એ છે કે લોકશાહી, મીડિયા અને ટેકનોલોજી સત્યની યાત્રાને ઝડપી બનાવવા અને જૂઠાણાની ગતિ ધીમી કરવા માટે સાથે મળીને કામ કરે.

 કિશન સનમુખદાસ ભવનાની, ગોંડિયા, મહારાષ્ટ્ર 9226229318