ભારતમાં શાળામાં બાળકોની સલામતી શિક્ષણ ઉપરાંત, જીવનનું રક્ષણ કરવાની રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક જવાબદારી.

વૈશ્વિક સ્તરે, ભારત ૧.૪૨ અબજથી વધુ વસ્તી ધરાવતો વિશ્વનો સૌથી મોટો લોકશાહી રાષ્ટ્ર છે. આ વિશાળ વસ્તી સાથે, લાખો બાળકો દરરોજ શાળાએ જાય છે. શાળાઓ ફક્ત જ્ઞાનના કેન્દ્રો નથી, પરંતુ બાળકોના વ્યક્તિત્વ વિકાસ, સામાજિક વિકાસ અને તેમના ભવિષ્યનો પાયો પણ છે. તેથી, શાળાઓમાં બાળકોની સલામતી ટોચની પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ. તાજેતરના વર્ષોમાં દેશના વિવિધ ભાગોમાં બનેલી ઘટનાઓ – પછી ભલે તે છત્તીસગઢના ધમતરીમાં બનેલી દુ:ખદ ઘટના હોય કે અન્ય રાજ્યોમાં શાળા કેમ્પસમાં બનેલી અકસ્માતો – સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે હવે ફક્ત શિક્ષણની ગુણવત્તા માટે જ નહીં, પરંતુ એકંદર સલામતી વ્યવસ્થા માટે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોની જરૂર છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે કોઈપણ સભ્ય સમાજમાં પ્રગતિનું સાચું માપ તેની શાળાઓની સ્થિતિ અને ત્યાં ભણતા બાળકોની સલામતી દ્વારા નક્કી થાય છે. શાળાઓ ફક્ત જ્ઞાન સંપાદનના કેન્દ્રો નથી, પરંતુ ભવિષ્યના નિર્માણ માટે પ્રયોગશાળાઓ છે. જો આ પ્રયોગશાળાઓ અસુરક્ષિત બની જાય છે, તો રાષ્ટ્રનો પાયો નબળો પડે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતના વિવિધ રાજ્યોમાંથી જે ઘટનાઓ બહાર આવી છે, પછી ભલે તે છત્તીસગઢના ધમતરી જિલ્લામાં બનેલી આઘાતજનક ઘટના હોય, કે પછી અનેક રાજ્યોમાં જર્જરિત શાળા ઇમારતો ધરાશાયી થવાના અહેવાલો હોય, તે સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે શાળા સલામતીને શિક્ષણ નીતિના પૂરક તત્વ તરીકે નહીં, પરંતુ તેના મુખ્ય સ્તંભ તરીકે સ્થાપિત કરવાનો સમય આવી ગયો છે. શિક્ષણની ગુણવત્તા, ડિજિટલ નવીનતા અને વૈશ્વિક સ્પર્ધા વિશેની ચર્ચાઓ બાળકોના જીવન અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને સુરક્ષિત કર્યા વિના અધૂરી છે.

મિત્રો, જો આપણે છત્તીસગઢની એક શાળામાં તાજેતરમાં બનેલી ઘટનાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ધમત્રી જિલ્લાના કુરુડમાં એક સરકારી શાળામાં ધોરણ 7 અને 8 ના 35 બાળકોએ બ્લેડથી પોતાના કાંડા કાપી નાખવાની ઘટનાએ સમગ્ર દેશને આઘાત પહોંચાડ્યો. આ ઘટના ફક્ત શિસ્ત અથવા વહીવટી બેદરકારીનો મામલો નથી, પરંતુ બાળકોની માનસિક સ્થિતિ, શાળાના વાતાવરણ અને સામાજિક ક્રિયાપ્રતિક્રિયાના અભાવ વિશે ગંભીર ચેતવણી છે. જ્યારે કાઉન્સેલિંગમાં બહાર આવ્યું કે બાળકોએ અનુકરણ કરીને આ પગલું ભર્યું છે, ત્યારે સ્પષ્ટ થયું કે કિશોરાવસ્થા દરમિયાન જૂથ પ્રભાવ અને આકર્ષણનું વલણ કેટલું તીવ્ર હોઈ શકે છે. આ ઘટના આપણને વિચારવા માટે મજબૂર કરે છે કે શું આપણી શાળાઓમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર પૂરતું ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે? શું બાળકોને તેમની લાગણીઓ વ્યક્ત કરવા માટે સલામત પ્લેટફોર્મ મળી રહ્યું છે? શું શિક્ષકો અને માતાપિતા તેમના વર્તનમાં સૂક્ષ્મ ફેરફારોને ઓળખી શકે છે? જો આ પ્રશ્નોના જવાબ નકારાત્મક હોય, તો આપણે આપણી શિક્ષણ પ્રણાલીની પ્રાથમિકતાઓને ફરીથી સંતુલિત કરવી જોઈએ.

મિત્રો, જો આપણે બે દિવસ પહેલા વ્યક્ત કરાયેલી હાઈકોર્ટની ચિંતાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો રાજસ્થાન હાઈકોર્ટની જયપુર બેન્ચે રાજસ્થાનની સરકારી શાળાઓની જર્જરિત ઇમારતો પર ચિંતા વ્યક્ત કરતા રાજ્ય સરકારના બજેટને સમુદ્રમાં એક ટીપા જેવું ગણાવ્યું. આ ટિપ્પણી ફક્ત એક રાજ્ય સુધી મર્યાદિત ન રહેતા, પરંતુ દેશના ઘણા ભાગોમાં શાળાની ઇમારતોની દયનીય સ્થિતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે. જ્યારે ઇમારતોમાં નબળી છત, દિવાલોમાં તિરાડો, ખુલ્લા વીજળીના વાયર અને બિનઉપયોગી શૌચાલય હોય છે, ત્યારે બાળકોની સલામતી આપમેળે જોખમમાં મુકાય છે. બજેટ ફાળવણી અને વાસ્તવિક જરૂરિયાતો વચ્ચેનું અંતર દૂર કરવું એ સરકારોની પ્રાથમિક જવાબદારી છે. વિગતવાર પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ  તૈયાર કરવા અને સમારકામ, પુનર્નિર્માણ અને માળખાગત સુવિધાઓની વ્યવસ્થા કરવી એ ફક્ત વહીવટી ઔપચારિકતા નથી, પરંતુ જીવન બચાવનાર કાર્ય છે.

મિત્રો, જો આપણે વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણથી આ મુદ્દાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો વિકસિત દેશોમાં પણ શાળા સલામતી એક ગંભીર પડકાર રહે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જેવા તકનીકી અને આર્થિક રીતે વિકસિત દેશમાં પણ, સમયાંતરે શાળામાં ગોળીબારની ઘટનાઓ બની છે. ટેક્સાસના ઉવાલ્ડેમાં રોબ પ્રાથમિક શાળામાં 2022માં થયેલા ગોળીબારથી વિશ્વને આંચકો લાગ્યો હતો. આ પહેલા, 1999માં કોલોરાડોમાં કોલમ્બાઇન હાઇ સ્કૂલમાં થયેલા ગોળીબારથી શાળા સલામતી પર વૈશ્વિક ચર્ચા શરૂ થઈ હતી. આ ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે આર્થિક સમૃદ્ધિ અને તકનીકી પ્રગતિ પોતે સલામતીની ખાતરી આપતા નથી. સલામતી એક સતત પ્રક્રિયા છે, જેમાં સતત જોખમ મૂલ્યાંકન, દેખરેખ, તાલીમ અને સમુદાય સહાયની જરૂર પડે છે. ભારતે આ અનુભવોમાંથી શીખવું જોઈએ અને તેની શાળાઓ માટે બહુ-સ્તરીય સુરક્ષા મોડેલ વિકસાવવું જોઈએ.

મિત્રો, જો આપણે ધ્યાનમાં લઈએ કે ભારતમાં શિક્ષણ મુખ્યત્વે રાજ્યો દ્વારા સંચાલિત છે, તો શિક્ષણ મંત્રાલય રાષ્ટ્રીય સ્તરે નીતિ નિર્માણમાં કેન્દ્રિય ભૂમિકા ભજવે છે. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 શિક્ષણમાં ગુણવત્તા, સમાવેશીતા અને નવીનતા પર ભાર મૂકે છે, પરંતુ સલામતીને સ્વતંત્ર અને ફરજિયાત સ્તંભ તરીકે સંસ્થાકીય બનાવવાની જરૂર છે. શાળા સલામતી નીતિ સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા સાથે અમલમાં મૂકવી જોઈએ, જેમાં મકાન સલામતી, અગ્નિ સલામતી, વિદ્યુત ધોરણો, સ્વચ્છ પીવાનું પાણી, સ્વચ્છ શૌચાલય, સીસીટીવી સર્વેલન્સ, પ્રશિક્ષિત સુરક્ષા કર્મચારીઓ અને કટોકટી પ્રતિભાવ પ્રણાલીઓનો સમાવેશ થાય છે. દરેક શાળા માટે ફરજિયાત શાળા સલામતી ઓડિટ સિસ્ટમ લાગુ કરવી જોઈએ, વાર્ષિક ધોરણે નવીકરણ કરવું જોઈએ, અને તેનો અહેવાલ જાહેરમાં ઉપલબ્ધ હોવો જોઈએ. જિલ્લા સ્તરે, કલેક્ટર અથવા જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ વહીવટી તંત્રનું નેતૃત્વ કરે છે. નિયમિત આશ્ચર્યજનક નિરીક્ષણો જમીની વાસ્તવિકતા ઉજાગર કરી શકે છે. આશ્ચર્યજનક નિરીક્ષણો ફક્ત ઔપચારિકતાઓ ન હોવી જોઈએ; તેમાં સલામતી ઉપકરણોની કામગીરી, અગ્નિશામક ઉપકરણોની સેવા, સીસીટીવી કેમેરાની સ્થિતિ, કટોકટી બહાર નીકળવાના રસ્તાઓની ઉપલબ્ધતા અને રમતના મેદાનોની સલામતીનું વાસ્તવિક મૂલ્યાંકન શામેલ હોવું જોઈએ. ઘણી વખત, શાળાઓમાં સાધનો સ્થાપિત હોય છે, પરંતુ તે નિષ્ક્રિય રહે છે. આવી સ્થિતિમાં, અકસ્માતની ઘટનામાં માત્ર કાગળકામ બાળકનો જીવ બચાવી શકતું નથી. તેથી, નિરીક્ષણ પ્રણાલીને પરિણામલક્ષી અને જવાબદાર બનાવવી જરૂરી છે.

મિત્રો, ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોની શાળાઓની પરિસ્થિતિ ખાસ ચિંતાનો વિષય છે. ઘણી શાળાઓ કામચલાઉ ઇમારતો અથવા દાયકાઓ જૂની ઇમારતોમાં કાર્યરત છે. વરસાદ, ભૂકંપ અથવા અન્ય કુદરતી આફતો દરમિયાન આ ઇમારતો વધારાના જોખમો ઉભા કરે છે. રાજ્ય સરકારોએ વાર્ષિક માળખાકીય ઓડિટ ફરજિયાત કરવા જોઈએ અને જર્જરિત ઇમારતોને તાત્કાલિક બંધ કરવી જોઈએ અને વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ. ખાનગી શાળાઓ પર સમાન ધોરણો લાગુ કરવા જોઈએ. જો કોઈ ખાનગી સંસ્થા સલામતીના ધોરણોની અવગણના કરે છે, તો તેમની સામે કડક શિક્ષાત્મક પગલાં લેવા જોઈએ – દંડ, માન્યતા સસ્પેન્ડ કરવી અથવા રદ કરવી.ભૌતિક માળખા ઉપરાંત, માનસિક અને ભાવનાત્મક સલામતી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. ધમતરી ઘટનાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્યની અવગણના કરવાથી ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે. શાળાઓમાં પ્રશિક્ષિત સલાહકારોની નિમણૂક કરવી જોઈએ. દરેક શાળામાં બાળ સુરક્ષા સમિતિની રચના થવી જોઈએ, અને શિક્ષકોને લિંગ સંવેદનશીલતા અને બાળ અધિકારો પર નિયમિત તાલીમ મળવી જોઈએ. ગુંડાગીરી, શારીરિક સજા અને જાતીય સતામણીના કિસ્સાઓ માટે સ્પષ્ટ ફરિયાદ પદ્ધતિ હોવી જોઈએ. બાળકોને ખાતરી આપવી જોઈએ કે તેમનો અવાજ સાંભળવામાં આવશે અને તેમના પર પ્રતિકૂળ અસર થશે નહીં. આ આત્મવિશ્વાસ સલામતીનો સૌથી મજબૂત પાયો છે.

મિત્રો, જો આપણે શાળા પરિવહનને એક મહત્વપૂર્ણ સલામતી પાસું માનીએ, તો ઓવરલોડેડ બસો, તાલીમ વગરના ડ્રાઇવરો અને ફિટનેસ પ્રમાણપત્રોની અવગણના ઘણીવાર અકસ્માતો તરફ દોરી જાય છે. પરિવહન વિભાગ અને શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા સંયુક્ત નિરીક્ષણ ફરજિયાત હોવું જોઈએ. દરેક સ્કૂલ બસમાં GPS સિસ્ટમ, પ્રાથમિક સારવાર કીટ, અગ્નિશામક ઉપકરણ અને તાલીમ પામેલા એટેન્ડન્ટ હોવા જોઈએ. બસ ડ્રાઇવરો માટે નિયમિત આરોગ્ય તપાસ અને પૃષ્ઠભૂમિ ચકાસણી પણ ફરજિયાત હોવી જોઈએ. બાળકોની સલામતી ફક્ત શાળાના દરવાજા સુધી મર્યાદિત ન હોવી જોઈએ; ઘરથી શાળા અને ઘરે પાછા ફરવાની સમગ્ર મુસાફરી સલામત હોવી જોઈએ.સામાજિક ભાગીદારી સલામતી પદ્ધતિઓને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે. માતાપિતા-શિક્ષક સંગઠનોએ પરીક્ષાના પરિણામો અથવા ફી માળખા સુધી મર્યાદિત ન રહીને સુરક્ષા સમીક્ષાઓમાં સક્રિયપણે સામેલ થવું જોઈએ. સ્થાનિક પોલીસ, વહીવટ અને સમુદાય વચ્ચે સંકલન શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓ પર તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવાની મંજૂરી આપે છે. સ્કૂલ સેફ્ટી કોમ્યુનિટી નેટવર્ક જેવા મોડેલો વિકસાવી શકાય છે, જ્યાં સમુદાય પોતે દેખરેખમાં ફાળો આપે છે. સલામતી અહેવાલો અને નિરીક્ષણ તારણો ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા માતાપિતાને ઉપલબ્ધ કરાવી શકાય છે.

મિત્રો, શાળા સલામતીને ફક્ત વહીવટી જવાબદારી તરીકે જોવી પૂરતી નથી; તે એક સામાજિક કરાર છે જેમાં સરકાર, શિક્ષકો, માતાપિતા અને સમુદાય બધા ભાગીદાર છે. કોઈપણ એક કડીમાં રહેલી નબળાઈઓ સમગ્ર વ્યવસ્થાને અસર કરે છે. તેથી, એક સંકલિત અભિગમ આવશ્યક છે. નીતિ ઘડતરથી લઈને અમલીકરણ અને દેખરેખ સુધી, દરેક સ્તરે પારદર્શિતા અને જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ. જો મુખ્યમંત્રી પોતે સમયાંતરે શાળા સલામતી સમીક્ષા બેઠકો કરે છે, વિડીયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા જિલ્લા અધિકારીઓ પાસેથી અહેવાલો મેળવે છે અને આશ્ચર્યજનક નિરીક્ષણ કરે છે, તો વહીવટી તંત્રમાં ગંભીરતા આપમેળે દાખલ થાય છે. જ્યારે ટોચનું નેતૃત્વ સંવેદનશીલ અને સક્રિય હોય છે, ત્યારે નીચલા સ્તરે પણ જવાબદારી વધે છે. બાળ સુરક્ષા એ ફક્ત શિક્ષણ વિભાગની જવાબદારી નથી, પરંતુ ગૃહ વિભાગ, જાહેર બાંધકામ વિભાગ, આરોગ્ય વિભાગ અને મહિલા અને બાળ વિકાસ વિભાગની સંકલિત જવાબદારી પણ છે.

મિત્રો, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, ઘણા દેશોએ શાળા સલામતી માટે બહુપક્ષીય અભિગમ અપનાવ્યો છે. આપત્તિ વ્યવસ્થાપન કસરતો, નિયમિત મોક ડ્રીલ, મનોવૈજ્ઞાનિક સહાય કાર્યક્રમો અને સમુદાય જાગૃતિ અભિયાનોને શિક્ષણ પ્રણાલીમાં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે. ભારતમાં, રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળની માર્ગદર્શિકા શાળા સ્તરે અસરકારક રીતે લાગુ થવી જોઈએ. કટોકટીના સમયે ભયભીત થવાને બદલે સંગઠિત પ્રતિભાવ સુનિશ્ચિત કરવા માટે વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોને ભૂકંપ, આગ અને અન્ય કટોકટીઓ માટે તાલીમ આપવી જરૂરી છે.

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે બાળ સુરક્ષા ફક્ત કાનૂની કે વહીવટી મુદ્દો નથી, પરંતુ નૈતિક જવાબદારી છે. જે દેશમાં બાળકો સુરક્ષિત નથી ત્યાં વિકાસનું કોઈપણ વિઝન અધૂરું છે. ધમતરી જેવી ઘટનાઓ એ યાદ અપાવે છે કે આપણે શિક્ષણની સાથે સલામતીને પણ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. આંતરરાષ્ટ્રીય અનુભવોમાંથી શીખવું, સ્થાનિક જરૂરિયાતોને અનુરૂપ મજબૂત નીતિઓ ઘડવી અને તેમના કડક અમલીકરણની ખાતરી કરવી એ આપણી શાળાઓને ખરેખર સલામત બનાવી શકે છે. જ્યારે દરેક માતા-પિતા માને છે કે તેમનું બાળક શાળામાં સુરક્ષિત છે ત્યારે જ સમાજનો શિક્ષણ પ્રણાલી પરનો વિશ્વાસ સંપૂર્ણ રીતે સ્થાપિત થશે. આ વિશ્વાસ રાષ્ટ્રની પ્રગતિ માટેનો સૌથી મજબૂત પાયો છે.

 કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર 9284141425