વૈશ્વિક સ્તરે, માનવ જીવન ફક્ત તેમના શિક્ષણ, સંપત્તિ અથવા પદ દ્વારા જ નહીં, પરંતુ તેમના સ્વભાવ દ્વારા પણ સંચાલિત થાય છે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે વ્યક્તિઓ, સમાજો અને રાષ્ટ્રો જેમણે તેમના સ્વભાવને શિસ્ત, નૈતિકતા અને ઉચ્ચ મૂલ્યો સાથે જોડ્યો છે તેઓ લાંબા ગાળાની સફળતાના પ્રતીકો બન્યા છે. ભારતીય ફિલસૂફી માનવ સ્વભાવને સમજાવવા માટે મનમુખ, ગુરુમુખ અને સનમુખ જેવા ગહન અને કાલાતીત સિદ્ધાંતો પ્રદાન કરે છે. આ ખ્યાલો માત્ર ધાર્મિક જ નહીં પણ વૈશ્વિક માનવ વર્તન વિજ્ઞાનની કસોટી પર પણ ખરા ઉતરે છે. આજે, જ્યારે વિશ્વ નેતૃત્વ સંકટ, નૈતિક પતન, માનસિક તણાવ અને મૂલ્ય સંક્રમણમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, ત્યારે આ સ્વભાવોનું વિશ્લેષણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ સુસંગત બને છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે કોઈપણ લોકશાહીની સફળતા ફક્ત તેના બંધારણની સુંદર ભાષા અથવા તેની સંસ્થાઓની મજબૂતાઈ દ્વારા જ નહીં, પરંતુ તેના નાગરિકોના સ્વભાવ દ્વારા પણ નક્કી થાય છે. બંધારણ નાગરિકોને અધિકારો આપે છે, પરંતુ તે તેમની પાસેથી તર્કસંગત, જવાબદાર અને નૈતિક બનવાની પણ અપેક્ષા રાખે છે. જ્યારે નાગરિકો પોતાની ઇચ્છાથી માર્ગદર્શન મેળવે છે, ત્યારે લોકશાહી અનેક અધિકારો બની જાય છે; અને જ્યારે તેઓ પોતાની ઇચ્છા અને પ્રતિબદ્ધતાથી માર્ગદર્શન મેળવે છે, ત્યારે લોકશાહી જાહેર કલ્યાણની જીવંત વ્યવસ્થા બની જાય છે.
મિત્રો, જો આપણે બંધારણ, લોકશાહી અને નાગરિકતાના સંદર્ભમાં મનમુખથી ગુરુમુખથી સનમુખ સુધીની સફર પર વિચાર કરીએ, તો (1) મનમુખ સ્વભાવ અને લોકશાહીનું ધોવાણ – મનમુખ નાગરિક તે છે જે બંધારણને ફક્ત સ્વાર્થ માટેના સાધન તરીકે જુએ છે. તેઓ અધિકારોને યાદ રાખે છે, ફરજોને નહીં. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, લોકશાહીમાં વધતું ધ્રુવીકરણ, હિંસક અસંમતિ, કરચોરી અને જાહેર સંપત્તિનો દુરુપયોગ એ બધા મનમુખ નાગરિકતાનાલક્ષણો છે જ્યારે “હું” રાષ્ટ્ર કરતાં શ્રેષ્ઠ બને છે, ત્યારે બંધારણનો આત્મા નબળો પડે છે. (2) ગુરમુખ નાગરિકત્વ: બંધારણીય અંતરાત્માનો પાયો ગુરમુખ નાગરિક બંધારણને પોતાનો નૈતિક ગુરુ માને છે. તેઓ માત્ર કાયદાના અક્ષર જ નહીં પરંતુ તેના હેતુને પણ સમજે છે: ન્યાય, સમાનતા, સ્વતંત્રતા અને બંધુત્વ. આવા નાગરિક મતદાનને માત્ર અધિકાર જ નહીં પરંતુ જવાબદારી માને છે. નાગરિકોનો આ ગુરમુખ સ્વભાવ વિશ્વભરના સફળ લોકશાહીઓમાં સંસ્થાઓને મજબૂત બનાવે છે. (3) સંમુખ લોકશાહી: અધિકારોથી આગળ માનવતા સંમુખ નાગરિકત્વ લોકશાહીને ફક્ત રાષ્ટ્ર સુધી મર્યાદિત રાખતું નથી, પરંતુ તેને વૈશ્વિક માનવતા સાથે જોડે છે. પર્યાવરણીય સંરક્ષણ, લઘુમતી અધિકારો, શરણાર્થી સંવેદનશીલતા – આ બધું ભવિષ્યના દ્રષ્ટિકોણ વિના અશક્ય છે. આ દ્રષ્ટિકોણ બંધારણને માનવ ગૌરવનો વૈશ્વિક દસ્તાવેજ બનાવે છે. તેથી, આપણે ખાતરી આપી શકીએ છીએ કે જો નાગરિકો સ્વ-કેન્દ્રિત હોય, તો બંધારણ ફક્ત એક પુસ્તક બની જશે; જો નાગરિકો સ્વ-કેન્દ્રિત હોય, તો બંધારણ એક સિસ્ટમ બનશે; અને જો નાગરિકો સ્વકેન્દ્રિત હશે, તો બંધારણ માનવતા માટે માર્ગદર્શક બનશે.
મિત્રો, જો આપણે સ્વકેન્દ્રિતથી સ્વકેન્દ્રિત અને સ્વકેન્દ્રિતથી ભારતના ભાવિ યુવાનો સુધીની સફર પર વિચાર કરીએ, તો યુવાનો રાષ્ટ્રનું સ્વરૂપ છે. આજના યુવાનો ફક્ત આવતીકાલના નાગરિકો નથી, પરંતુ આજના નિર્ણય લેનારા છે. તેમનો સ્વભાવ ભવિષ્યમાં રાષ્ટ્ર કેવું હશે તે નક્કી કરશે. જો યુવાનો સ્વકેન્દ્રિત હશે, તો ટેકનોલોજી પણ વિનાશનું સાધન બનશે; અને જો યુવાનો સ્વકેન્દ્રિત અને સ્વકેન્દ્રિત હશે, તો તે જ ટેકનોલોજી માનવતાની સેવા કરશે. (1) સ્વકેન્દ્રિત યુવા: તાત્કાલિક સફળતાનો ભ્રમ – જો આજના યુવાનો ફક્ત તાત્કાલિક ખ્યાતિ, સરળ પૈસા અને સોશિયલ મીડિયા પ્રશંસાનો પીછો કરે છે, તો તેઓ સ્વકેન્દ્રિતતા તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, માનસિક તણાવ, હતાશા અને ધ્યેયહીનતા આનું પરિણામ છે. સ્વકેન્દ્રિત યુવા સ્પર્ધા જીતવા માંગે છે, પરંતુ ધીરજનો અભાવ ધરાવે છે. (૨) ગુરુમુખ યુવા: કૌશલ્ય સાથે મૂલ્યો – ગુરુમુખ યુવા એ છે જે શિક્ષણને ગુરુ, અનુભવને નિષ્ફળતા અને શિસ્તને શિક્ષક માને છે. તેઓ સમજે છે કે સાચી સફળતા રાતોરાત મળતી નથી. વિશ્વના નવીનતાઓ, સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને સંશોધન નેતાઓ આ નૈતિકતામાંથી ઉભરી આવ્યા છે. (૩) સંઘમુખ યુવા: કારકિર્દીથી આગળ યોગદાન – સંઘમુખ યુવા તેમની કારકિર્દીને સમાજ સાથે જોડે છે. તેઓ પૂછે છે, “મારે શું બનવું જોઈએ?” સાથે “મારે કોના માટે ઉપયોગી થવું જોઈએ?” આ તે યુવા છે જે આબોહવા પરિવર્તન, સામાજિક અસમાનતા અને શાંતિના પ્રયાસોમાં નેતૃત્વ કરે છે.
મિત્રો, જો આપણે મનમુખથી ગુરુમુખથી સનમુખ સુધીની સફરને વહીવટી, આધ્યાત્મિક અને સંકલિત રાજ્ય, સુશાસનની બાહ્ય શિસ્ત અને સ્વ-શાસનની આંતરિક શક્તિ તરીકે ગણીએ તો. શાસકના સ્વભાવના આધારે શાસનની ગુણવત્તા વધુ સફળ થવાની શક્યતા છે. વહીવટ ફક્ત નિયમો દ્વારા નહીં, પરંતુ પ્રશાસકના સ્વભાવ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. ઇતિહાસ દર્શાવે છે કે જ્યારે પ્રશાસક સ્વ-ઇચ્છા ધરાવતો હોય છે, ત્યારે નિયમો પણ ભ્રષ્ટ થઈ જાય છે; અને જ્યારે તે ગુરુમુખ અને સનમુખ હોય છે, ત્યારે મર્યાદિત સંસાધનો સાથે પણ સુશાસન શક્ય બને છે. (1) મનમુખ વહીવટ: સત્તાનો ઘમંડ – એક સ્વ-ઇચ્છા ધરાવતો વહીવટકર્તા પદને સેવા નહીં, પણ વિશેષાધિકાર માને છે. આ લાલ ફિતાશાહી, ભ્રષ્ટાચાર અને જાહેર અવિશ્વાસને જન્મ આપે છે. આ જ પ્રકૃતિ વૈશ્વિક સ્તરે વહીવટી નિષ્ફળતાઓનું મૂળ કારણ છે. (2) ગુરુમુખ વહીવટ: નિયમો + વિવેક: એક ગુરુમુખ વહીવટકર્તા નિયમોને પોતાના ગુરુ માને છે પરંતુ વિવેકથી કાર્ય કરે છે. તે બંધારણ, કાયદો અને નીતિને સ્વીકારે છે. આવા વહીવટ નાગરિકોનો વિશ્વાસ વધારે છે અને સંસ્થાઓને મજબૂત બનાવે છે. (૩) મૈત્રીપૂર્ણ નેતૃત્વ: સત્તાથી સેવા સુધી – મૈત્રીપૂર્ણ વહીવટકર્તા શક્તિને આધ્યાત્મિક અભ્યાસ માને છે. નિર્ણયો લેતી વખતે તે સૌથી વધુ સંવેદનશીલને ધ્યાનમાં રાખે છે. આ આધ્યાત્મિક ચેતના વહીવટને માનવીય બનાવે છે, જ્યાં ફાઇલો પાછળ ચહેરા દેખાય છે.
મિત્રો, જો આપણે મનમુખ, ગુરુમુખ અને સન્મુખ સ્વભાવને સમજવાની વાત કરીએ, તો (૧) મનમુખ સ્વભાવ એટલે એવી વ્યક્તિ જે ફક્ત પોતાના મન, ઇચ્છાઓ, વાસના, અહંકાર અને તાત્કાલિક લાભોના આધારે નિર્ણયો લે છે. તે ન તો અંતરાત્માને મહત્વ આપે છે, ન તો ગુરુ, સમાજ, શાસ્ત્રો કે નૈતિક મૂલ્યોને. આધુનિક વૈશ્વિક સંસ્કૃતિમાં, આ સ્વભાવ ઉપભોક્તાવાદ, સુખવાદ અને આત્યંતિક વ્યક્તિવાદના સ્વરૂપમાં વ્યાપકપણે પ્રગટ થાય છે. આ મૈત્રીપૂર્ણ વલણના પ્રતિકૂળ પરિણામો અને દુર્ઘટનાઓ રાજકારણ અને શાસનમાં ભયંકર રીતે સ્પષ્ટ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં, જ્યારે શાસકો મૈત્રીપૂર્ણ સ્વભાવના આધારે નિર્ણયો લે છે, ત્યારે સત્તા ઘમંડ, ભ્રષ્ટાચાર અને યુદ્ધને જન્મ આપે છે. ઇતિહાસમાં ઘણા સામ્રાજ્યોનું પતન થયું છે કારણ કે તેમના નેતૃત્વએ જાહેર કલ્યાણ કરતાં વ્યક્તિગત મહત્વાકાંક્ષા પસંદ કરી હતી. આ સ્વભાવ રાષ્ટ્રોને પણ અસ્થિર બનાવે છે. (૨) ગુરુમુખી સ્વભાવ એટલે ગુરુ, અંતરાત્મા, જ્ઞાન અને નૈતિક માર્ગદર્શન અનુસાર જીવન જીવવું. અહીં, ‘ગુરુ’ ફક્ત એક વ્યક્તિનું જ નહીં પરંતુ સત્ય, અનુભવ, બંધારણ, નૈતિકતા અને સામૂહિક અંતરાત્માનું પ્રતીક છે. ગુરુમુખી વ્યક્તિ તેના મનને શિસ્તબદ્ધ કરે છે, તેનો ગુલામ બનતો નથી. જ્યારે શાસન ગુરુમુખી સ્વભાવ દ્વારા સંચાલિત થાય છે, ત્યારે પારદર્શિતા, જવાબદારી અને ન્યાય નીતિનિર્માણમાં પ્રાથમિકતાઓ બની જાય છે. બંધારણ એક પ્રકારના ‘ગુરુ’ તરીકે પણ કામ કરે છે, જે શક્તિને મર્યાદામાં રાખે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સુશાસનના સફળ મોડેલો આ સિદ્ધાંત પર આધારિત છે. (૩) સાન્મુખી સ્વભાવ એટલે સત્ય, સદ્ગુણ, સેવા અને સાર્વત્રિક માનવ મૂલ્યો તરફ લક્ષી રહેવું. આ સ્વભાવ ગુરુમુખી સ્વભાવથી આગળ વધે છે અને વ્યક્તિને સ્વાર્થથી પરોપકાર તરફની સફર પર લઈ જાય છે. અહીં, વ્યક્તિ ફક્ત પોતાના વિશે કે પોતાના સમાજ વિશે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર માનવતાના કલ્યાણ વિશે પણ વિચારે છે. આજે, જ્યારે આબોહવા પરિવર્તન, યુદ્ધ, શરણાર્થી સંકટ અને અસમાનતા જેવી વૈશ્વિક સમસ્યાઓ મોટી થઈ રહી છે, ત્યારે સાન્મુખી સ્વભાવની જરૂરિયાત પહેલા કરતાં વધુ વધી ગઈ છે. આ પ્રકૃતિ “વસુધૈવ કુટુંબકમ” ના સિદ્ધાંતને વ્યવહારમાં ઉતારે છે. આ પ્રકૃતિ આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાવાદી સંગઠનો, ડોકટરો, શિક્ષકો અને સ્વયંસેવકોમાં સ્પષ્ટપણે દેખાય છે. આ પ્રકૃતિ વિશ્વને વધુ માનવીય બનાવે છે. સનામુખ પ્રકૃતિ કોઈ એક ધર્મ કે પરંપરા સુધી મર્યાદિત નથી. તે એક સાર્વત્રિક નૈતિક ચેતના છે જે આધુનિક વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને વિકાસને પણ અનુકૂલિત થઈ શકે છે. તે વ્યક્તિને અંદરથી મજબૂત અને બહારથી ઉપયોગી બનાવે છે.
તો, જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે સુશાસન એટલે બાહ્ય શિસ્ત (કાયદો) અને આંતરિક શિસ્ત એટલે પ્રકૃતિ. સ્વ-ઇચ્છા શક્તિનો નાશ કરે છે, ગુરુ-ઇચ્છા વ્યવસ્થા જાળવી રાખે છે, અને સનામુખ ઇતિહાસ બનાવે છે. ચાલો આપણે સ્વ-ઇચ્છા સ્વભાવનો ત્યાગ કરીએ. ગુરુ-ઇચ્છા બનીએ અને શાણપણ અપનાવીએ.સનામુખ બનીને, માનવતાને પ્રાથમિકતા આપીએ. આ વ્યક્તિગત સફળતા, સુશાસન અને વિશ્વ કલ્યાણનો સામાન્ય માર્ગ છે.
કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર 9284141425
