સરળ જીવન જીવવાની સુવિધા ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે ન્યાયની સુવિધા સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે

 વૈશ્વિક સ્તરે, કોઈ પણ રાષ્ટ્રની વિકાસ યાત્રા ફક્ત આર્થિક સૂચકાંકો અથવા માળખાગત સુવિધાઓ દ્વારા માપવામાં આવતી નથી, પરંતુ તેના નાગરિકો કેટલા સુરક્ષિત, સમાન તકો અને સુલભ ન્યાય ધરાવે છે તેના દ્વારા માપવામાં આવે છે. નવી દિલ્હીમાં કાનૂની સહાય વિતરણ પ્રણાલીને મજબૂત બનાવવા પર રાષ્ટ્રીય પરિષદમાં ભારતના વડા પ્રધાનનું નિવેદન, “જ્યારે ન્યાયની સુવિધા સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે ત્યારે જ જીવન જીવવાની સુવિધા શક્ય છે,” તે માત્ર ભારતની ન્યાયિક નીતિઓનું સૂત્ર નથી, પરંતુ લોકશાહી ફિલસૂફીનો સાર પણ છે. ભારત વિશ્વનું સૌથી મોટું લોકશાહી છે. ભારતીય બંધારણ દરેક નાગરિકને કાયદા હેઠળ સમાન અધિકારો અને સમાન રક્ષણની ખાતરી આપે છે. છતાં, ઘણા લોકો નિરક્ષરતા, ગરીબી, કુદરતી આફતો, ગુના અથવા નાણાકીય મુશ્કેલીઓ અને અન્ય અવરોધોને કારણે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરે છે અને કાનૂની સેવાઓ મેળવવામાં અસમર્થ હોય છે. સમાજના હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા અને વંચિત વર્ગોને મફત અને સક્ષમ કાનૂની સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે કાનૂની સેવા સત્તામંડળોની સ્થાપના કાનૂની સેવા સત્તામંડળો અધિનિયમ, 1987 હેઠળ કરવામાં આવી હતી. આ કાયદો 9 નવેમ્બર, 1995 ના રોજ અમલમાં આવ્યો ત્યારથી, આ દિવસ તેના અમલીકરણની યાદમાં દર વર્ષે રાષ્ટ્રીય કાનૂની સેવા દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસે, દેશભરમાં રાજ્ય કાનૂની સેવા સત્તામંડળો દ્વારા કાનૂની જાગૃતિ શિબિરોનું આયોજન કરવામાં આવે છે જેથી કાનૂની સેવા સત્તામંડળો દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી મફત કાનૂની સહાય અને અન્ય સેવાઓની ઉપલબ્ધતાને પ્રોત્સાહન મળે.

મિત્રો, જો આપણે ન્યાયની સરળતાનો અર્થ તેની વધુ જટિલ ભાષામાં સમજીએ, તો તે ફક્ત અદાલતોની સંખ્યા વધારવા અથવા નવા કાયદાઓ ઘડવા વિશે નથી, પરંતુ સામાજિક અને સંસ્થાકીય પરિવર્તન વિશે છે જે દરેક નાગરિકને વિશ્વાસ આપે છે કે ન્યાય તેમના ઘરઆંગણે પહોંચાડવામાં આવશે, તેને મેળવવા માટે સંઘર્ષ કરવાને બદલે. આજના 21મી સદીના વૈશ્વિક લોકશાહી માળખામાં આ ખ્યાલ વધુ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે “ન્યાય સુલભતા” અને “કાનૂની સશક્તિકરણ” ને વિશ્વભરમાં ટકાઉ વિકાસના મુખ્ય ધ્યેયો (એસડીજી-16) તરીકે જોવામાં આવી રહ્યા છે.ભારતની ન્યાયિક પ્રણાલીની આ નવી દિશા સરળ જીવન જીવવાની સમાંતર છે. જ્યારે સરકાર નાગરિકોના જીવનમાં સરળતા, પારદર્શિતા અને ગૌરવ સુનિશ્ચિત કરવા માટે વહીવટી પ્રણાલીમાં સુધારો કરી રહી છે, ત્યારે ન્યાયિક સુધારણા તેનું સૌથી સંવેદનશીલ પાસું છે. જેમ આર્થિક ઉદારીકરણ ઉદ્યોગોને મુક્ત કરે છે, ન્યાયિક સશક્તિકરણ નાગરિકોને સશક્ત બનાવે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર, વિશ્વ બેંક અને આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાય પંચના અહેવાલોએ સતત દર્શાવ્યું છે કે દેશનો “ન્યાયની સરળતા સૂચકાંક” તેના લોકશાહીની ગુણવત્તાનો સૌથી અધિકૃત સૂચક છે. ભારત, “ડિજિટલ ન્યાય,” “કાનૂની સહાય વિતરણ મિકેનિઝમ,” અને “ન્યાય દરવાજા પર” જેવી પહેલો દ્વારા એક મોડેલ બનાવી રહ્યું છે જે ફક્ત વિકાસશીલ રાષ્ટ્રોને જ નહીં પરંતુ વિકસિત રાષ્ટ્રોને પણ પ્રેરણા આપે છે.

મિત્રો, જો આપણે વિચારીએ કે જ્યારે ભારત પોતાને એક વિકસિત રાષ્ટ્ર તરીકે જુએ છે ત્યારે આપણી ન્યાય વ્યવસ્થા કેવી હોવી જોઈએ, તો, “જ્યારે આપણે પોતાને વિકસિત રાષ્ટ્ર કહીએ છીએ ત્યારે આપણી ન્યાય વિતરણ વ્યવસ્થા કેવી હશે?” હકીકતમાં, ભારતના વિઝન 2047 ના વિઝનનો સૌથી મૂળભૂત પ્રશ્ન છે. વિકસિત રાષ્ટ્ર ફક્ત

જીડીપી, ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ અથવા વૈશ્વિક પ્રભાવ દ્વારા બનાવવામાં આવતું નથી; તેના બદલે, એક રાજ્ય ત્યારે વિકસિત માનવામાં આવે છે જ્યારે તેના નાગરિકો વિશ્વાસપૂર્વક સમયસર, ન્યાયી અને સુલભ ન્યાયનો દાવો કરી શકે છે. “વિકસિત ભારત” નું વિઝન આજે ભારતની ન્યાયિક પ્રણાલી સામેના પડકારોનો સામનો કર્યા વિના અધૂરું છે: કેસોનો બેકલોગ, જટિલ પ્રક્રિયાઓ, નબળી કાનૂની સહાય પ્રણાલી અને ડિજિટલ અસમાનતા. આ પૃષ્ઠભૂમિ સામે, “ન્યાયની સરળતા” સૂત્ર એક નીતિગત ક્રાંતિનો સંકેત આપે છે. પ્રથમ સ્તંભ, ન્યાયનું ડિજિટાઇઝેશન – સુપ્રીમ કોર્ટથી જિલ્લા અદાલતો સુધી – ભારતની ન્યાયિક પ્રણાલીને બદલી નાખ્યું છે. ટેકનોલોજીકલ રીતે ફરીથી ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. આજે, 180 મિલિયનથી વધુ કેસ રેકોર્ડ ડિજિટાઇઝ કરવામાં આવ્યા છે, અને વિડીયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા દૂરના વિસ્તારોમાં નાગરિકોને ન્યાયિક પ્રક્રિયા સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. રાષ્ટ્રીય ન્યાયિક ડેટા ગ્રીડ વિશ્વનું સૌથી મોટું કેસ ડેટા પ્લેટફોર્મ છે, જેને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ન્યાય સુધારણા અહેવાલોમાં એક મોડેલ તરીકે ટાંકવામાં આવ્યું છે. બીજો સ્તંભ – કાનૂની સહાયનું સાર્વત્રિકરણ -ભારતની રાષ્ટ્રીય કાનૂની સેવા સત્તામંડળ હવે માત્ર ગરીબોને જ નહીં પરંતુ મહિલાઓ, મજૂરો, અપંગ વ્યક્તિઓ, આદિવાસી અને સ્થળાંતરિત કામદારો જેવા સંવેદનશીલ જૂથોને પણ કાનૂની સહાય પૂરી પાડવાના મિશન પર છે. “કાનૂની સહાય વિતરણ પદ્ધતિ” તરીકે આ પ્રણાલીને મજબૂત બનાવવા માટે ભારતના વડા પ્રધાનનું આહ્વાન સંકેત આપે છે કે ન્યાય હવે એક સેવા છે, વિશેષાધિકાર નહીં. ત્રીજો સ્તંભ – પારદર્શક અને જવાબદાર ન્યાયિક માળખું – વિકસિત ભારતમાં, ન્યાય હવે ફક્ત “કાનૂની અર્થઘટન”નો વિષય રહેશે નહીં પરંતુ “નાગરિક અનુભવ”નો ભાગ બનશે. જેમ “વ્યવસાય કરવાની સરળતા” વ્યવસાયિક નીતિઓને સરળ બનાવે છે, તેમ “ન્યાયની સરળતા” ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા, સમયસરતા અને નાગરિક સંવાદને પ્રાથમિકતા આપે છે. તેથી, વિકસિત ભારત ન્યાય મોડેલનું ભવિષ્ય એવું હશે જ્યાં એફઆઈઆર થી લઈને ચુકાદા સુધીની સમગ્ર પ્રક્રિયાને સંપૂર્ણ રીતે ટ્રેક કરવામાં આવશે, વકીલો, ન્યાયાધીશો અને પીડિતો એક જ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર વાતચીત કરી શકશે, અને કોર્ટમાં “માનવીય સહાનુભૂતિ” ને કાનૂની પ્રક્રિયા કરતાં પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે. આ તે પરિવર્તન છે જેને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ “માનવ-કેન્દ્રિત ન્યાય” કહે છે, જ્યાં કાયદો ફક્ત નિયંત્રણ નહીં, પણ રક્ષણના સાધન તરીકે કામ કરે છે.

મિત્રો, જો આપણે કાનૂની સહાય વિતરણ પ્રણાલી, કાનૂની સેવા દિવસ અને ન્યાયિક પ્રણાલીના નવા સામાજિક મિશનને મજબૂત બનાવવાનો વિચાર કરીએ, તો ભારતમાં દર વર્ષે 9 નવેમ્બરે, 1987 ના કાનૂની સેવા સત્તાધિકારી અધિનિયમની વર્ષગાંઠ પર કાનૂની સેવા દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસ આપણને યાદ અપાવે છે કે ન્યાયની પહોંચ એ દરેક નાગરિકનો બંધારણીય અધિકાર છે, અને આ અધિકાર દરેકને સુલભ થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાની રાજ્યની જવાબદારી છે. ભારતના વડા પ્રધાનનું નિવેદન, “કાનૂની સહાય વિતરણ પદ્ધતિને મજબૂત બનાવવી અને કાનૂની સેવા દિવસ કાર્યક્રમ આપણી ન્યાયિક પ્રણાલીને નવી શક્તિ પ્રદાન કરશે,” ખરેખર સામાજિક ન્યાય તરફ ભારતની યાત્રાનો મેનિફેસ્ટો છે. ભારતનું કાનૂની સહાય મિશન: ભારતમાં દર વર્ષે 1.5 મિલિયનથી વધુ લોકોને મફત કાનૂની સહાય મળે છે. “ટેલિ-લો” જેવી ડિજિટલ પહેલોએ 15,000 થી વધુ પંચાયતો સુધી કાનૂની સલાહની પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો છે. આ પ્રયાસો દ્વારા, ભારત એક મોડેલ વિકસાવી રહ્યું છે જેને “છેલ્લા માઇલ પર ન્યાય પહોંચાડવો” કહી શકાય. ગ્રામીણ ભારતમાં ન્યાયિક જાગૃતિનો વિસ્તાર: પીએમના વિઝનને અનુરૂપ, ન્યાય હવે ફક્ત અદાલતો સુધી મર્યાદિત રહેશે નહીં. પંચાયત, બ્લોક અને જિલ્લા સ્તરે “કાનૂની સહાય ક્લિનિક્સ” અને “ન્યાયા સખી” જેવી પહેલ ગ્રામીણ સ્તરે ન્યાયિક સાક્ષરતાનો વિસ્તાર કરી રહી છે. આ પહેલ સંયુક્ત રાષ્ટ્રની “સૌ માટે ન્યાયની ઍક્સેસ” નીતિ સાથે સુસંગત છે, જે જણાવે છે કે ન્યાય ફક્ત ત્યારે જ અસરકારક છે જ્યારે તે સ્થાનિક સ્તરે સુલભ હોય.

મિત્રો, જો આપણે ભારતની પહેલને આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિકોણથી ધ્યાનમાં લઈએ, તો વિશ્વ બેંકનો 2024 રિપોર્ટ જણાવે છે કે ભારતનો “કાનૂની સશક્તિકરણ માળખું” દક્ષિણ એશિયામાં સૌથી અદ્યતન છે. “ટેલિ-લો,” “ઈ-કોર્ટ્સ,” “ઈ-પ્રિસિંક્ટ્સ,” અને “લીગલ એઇડ ચેટબોટ્સ” જેવી યોજનાઓને વૈશ્વિક ન્યાયિક સુધારાના એજન્ડામાં ઉદાહરણ તરીકે સમાવવામાં આવી છે. આ સંદર્ભમાં, કાનૂની સેવા દિવસ ફક્ત એક સ્મૃતિ નથી, પરંતુ ન્યાયિક પ્રક્રિયાને સામાજિક ચળવળમાં પરિવર્તિત કરવાના રાષ્ટ્રીય સંકલ્પનું પ્રતીક છે. જ્યારે ગરીબો સુધી ન્યાય પહોંચે છે, ત્યારે લોકશાહી મજબૂત થાય છે; જ્યારે ન્યાય સરળ હોય છે, ત્યારે નાગરિકો જવાબદાર બને છે; અને જ્યારે ન્યાય સમયસર મળે છે, ત્યારે રાષ્ટ્રને ખરેખર વિકસિત કહેવામાં આવે છે.આમ, જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને મૂલ્યાંકન કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે ન્યાયની સરળતા એ વિકસિત ભારતનો આત્મા છે. ભારતની ન્યાયિક યાત્રા હવે પરંપરાગત માળખાથી આગળ વધી ગઈ છે. “જીવનની સરળતા” અને “ન્યાયની સરળતા” હવે એક જ સિક્કાની બે બાજુઓ છે; એક નાગરિકોના જીવનની ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે, જ્યારે બીજી તેમના અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે. વડા પ્રધાનના તાજેતરના સંબોધનથી આ સ્પષ્ટ થયું છે. ન્યાયિક સુધારણા હવે ફક્ત ન્યાયાધીશો કે વકીલો માટેનો વિષય નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય વિકાસ વ્યૂહરચનાનો કેન્દ્રિય ભાગ બની ગયો છે. ડિજિટલ કોર્ટ, કાનૂની સહાય મિશન, પારદર્શક સુનાવણી કે સામાજિક ન્યાય પહેલ દ્વારા ભારતે ન્યાયની સરળતા તરફ જે પગલાં લીધાં છે તે સંદેશ આપે છે કે 2047નું “વિકસિત ભારત” માત્ર આર્થિક રીતે જ નહીં પણ ન્યાયિક રીતે પણ આત્મનિર્ભર, સમાનતાવાદી અને સંવેદનશીલ હશે. જ્યારે દરેક નાગરિક માને છે કે ન્યાય તેમના ઘરઆંગણે પહોંચશે ત્યારે જ ભારતની જીવનની સરળતા ખરેખર સાકાર થશે. આ એક નવા ભારતનો આત્મા છે, જ્યાં “ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુત્વ” ફક્ત બંધારણની પ્રસ્તાવના જ નહીં પરંતુ રોજિંદા જીવનનો સાર બની જશે.

 કિશન સંમુખદાસ ભવનાની ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર 9226229318