વૈશ્વિક સ્તરે, વિઝન 2047 હેઠળ, ભારત ઝડપથી વિકસિત રાષ્ટ્ર અને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા તરીકે સ્થાપિત થવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. માળખાગત સુવિધાઓ, ડિજિટલ શાસન, સ્માર્ટ શહેરો, હાઇવે, મેટ્રો, ઔદ્યોગિક કોરિડોર અને વૈશ્વિક રોકાણ પરના ડેટા આ પ્રગતિની સાક્ષી આપે છે. પરંતુ આ આધુનિક ભારતમાં, જો નાગરિકો દૂષિત પીવાના પાણી જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓના અભાવે પોતાના જીવ ગુમાવે છે, તો તે માત્ર વહીવટી નિષ્ફળતા નથી, પરંતુ રાજ્યની નૈતિક, બંધારણીય અને માનવીય નિષ્ફળતા પણ બની જાય છે. ૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ ના રોજ ઇન્દોરમાં દૂષિત પાણીને કારણે થયેલા મૃત્યુએ આ વિરોધાભાસને ઉજાગર કર્યો છે, જ્યાં એક તરફ વિશ્વસ્તરીય ભારતની આકાંક્ષા છે, તો બીજી તરફ નાગરિકોના જીવનની મૂળભૂત સુરક્ષા પણ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવી રહી નથી. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની,ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે સ્વચ્છ પીવાના પાણીનો અધિકાર ભારતીય બંધારણની કલમ ૨૧ હેઠળ જીવનના અધિકારનો અભિન્ન ભાગ છે. દૂષિત પાણીથી થતા મૃત્યુ આ અધિકારનું સીધું ઉલ્લંઘન છે. જ્યારે ભારત ૨૦૪૭ સુધીમાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાની વાત કરે છે, ત્યારે આવી ઘટનાઓ પ્રશ્ન ઉઠાવે છે: શું માનવ અધિકારોનું રક્ષણ કર્યા વિના વિકાસ શક્ય છે? હાઈકોર્ટ અને રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચ દ્વારા લેવામાં આવેલી નોંધ સ્પષ્ટ કરે છે કે આ મામલો ફક્ત વહીવટી નથી, પરંતુ બંધારણીય અને માનવ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન છે. ન્યાયતંત્રની સક્રિયતા એ સુનિશ્ચિત કરવાનો પ્રયાસ છે કે રાજ્ય તેની ફરજોથી દૂર ન રહે અને નાગરિકોના જીવનનું રાજકીય સુવિધા અનુસાર મૂલ્ય ન હોય.
મિત્રો, જો આપણે ઇન્દોરમાં બનેલી દુર્ઘટનાને ધ્યાનમાં લઈએ, જે શહેર રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છતા સર્વેક્ષણમાં ઘણા વર્ષોથી સતત દેશનું સૌથી સ્વચ્છ શહેર જાહેર કરવામાં આવે છે, તો નવા વર્ષના પહેલા જ દિવસે દૂષિત પીવાના પાણીથી મૃત્યુના સમાચારે સમગ્ર દેશને આઘાત આપ્યો. આ ઘટના વધુ ગંભીર બની જાય છે કારણ કે ઇન્દોરને ઘણીવાર શહેરી વ્યવસ્થાપન, મ્યુનિસિપલ કાર્યક્ષમતા અને જનભાગીદારીનું આદર્શ મોડેલ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. જો આવું શહેર તેના નાગરિકોને પીવાનું સલામત પાણી પૂરું પાડવામાં નિષ્ફળ જાય છે, તો તે ફક્ત ઇન્દોર વિશે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર શહેરી ભારતની જળ સુરક્ષા વ્યૂહરચના વિશે પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. આ ઘટનાનું કેન્દ્રબિંદુ ઇન્દોરનો ભગીરથપુરા વિસ્તાર છે, જ્યાં પોલીસ સ્ટેશનના શૌચાલયની નીચેથી પસાર થતી મુખ્ય નર્મદા પાણી પુરવઠા પાઇપલાઇનમાં ગંભીર લીકેજ જોવા મળ્યું હતું. આ લીકેજ સીધું ગટરના પાણી પુરવઠામાં ભળી ગયું હતું, જેના કારણે સમગ્ર વોર્ડમાં દૂષિત પાણીનો પુરવઠો થયો હતો. આ માત્ર ટેકનિકલ ખામી નહોતી, પરંતુ સંભવતઃ પ્રણાલીગત બેદરકારીનું પરિણામ હતું. મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, સ્થાનિક નાગરિકોએ કાઉન્સિલરને સેંકડો ફરિયાદો કરી અને મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની 311 એપ પર વારંવાર ફરિયાદો કરી, પરંતુ દરેક વખતે માત્ર ખાતરીઓ મળી, ઉકેલો નહીં. આ પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે ડિજિટલ ફરિયાદ સિસ્ટમનો કોઈ અર્થ નથી જ્યાં સુધી તેનું પાલન સંવેદનશીલ અને સમયસર ન થાય. મુખ્ય તબીબી અને આરોગ્ય અધિકારીએ સ્પષ્ટપણે સ્વીકાર્યું કે લોકો દૂષિત પાણી પીવાથી બીમાર પડ્યા અને મૃત્યુ પામ્યા. કલેક્ટરના સ્તરે, એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે વિગતવાર અહેવાલ અને સંસ્કૃતિ પરીક્ષણ પછી જ પરિસ્થિતિ સ્પષ્ટ થશે. આ વહીવટી ભાષા એક પરિચિત પેટર્નને પ્રતિબિંબિત કરે છે: પહેલા વિલંબ, પછી તપાસ, અને પછી જવાબદારી નક્કી કરવામાં વિલંબ. જો કે, જ્યારે સેંકડો લોકો હોસ્પિટલમાં દાખલ થાય છે, 16 બાળકો અસરગ્રસ્ત થાય છે, અને મૃત્યુની સંખ્યા વધી રહી છે, ત્યારે વહીવટી તકેદારી નહીં, પણ કટોકટીની જવાબદારી જરૂરી છે.
મિત્રો, જો આપણે મૃત્યુના આંકડાઓ પરના વિવાદને ધ્યાનમાં લઈએ: સત્ય વિરુદ્ધ સત્તાવાર સંસ્કરણ, તો આ સમગ્ર બાબતનો સૌથી ચિંતાજનક પાસું મૃત્યુની સંખ્યા અંગેનો વિરોધાભાસ છે. સરકાર દ્વારા હાઈકોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા સ્ટેટસ રિપોર્ટમાં અત્યાર સુધીમાં ફક્ત ચાર મૃત્યુનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જ્યારે મીડિયા રિપોર્ટ્સ સૂચવે છે કે ગ્રાઉન્ડ રિપોર્ટ્સ, મીડિયા અને હોસ્પિટલના ડેટા અનુસાર 15 લોકોના મોત થયા છે. આ વિસંગતતા ફક્ત આંકડાકીય બાબત નથી, પરંતુ રાજ્યની પારદર્શિતા અને નૈતિક હિંમતનો પ્રશ્ન છે. લોકશાહીમાં, જ્યારે સરકારો મૃત્યુની ઓછી જાણ કરે છે, ત્યારે તે પીડિતો સાથેનો બીજો અન્યાય બની જાય છે. ન્યાયતંત્ર અને માનવ અધિકાર પંચની ભૂમિકા:હાઈકોર્ટે પીઆઈએલની નોંધ લેવી અને આ મામલે આગામી સુનાવણી માટે તારીખ નક્કી કરવી એ ન્યાયિક સક્રિયતાની નિશાની છે. રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચ દ્વારા સ્વતઃ નોંધ લેવી અને મુખ્ય સચિવને નોટિસ જારી કરવી એ પુષ્ટિ કરે છે કે આ કેસ ફક્ત વહીવટી ભૂલ નથી પણ માનવ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન પણ છે.
મિત્રો, જો આપણે આ દુર્ઘટનાને બંધારણીય રીતે ધ્યાનમાં લઈએ, તો ભારતનું બંધારણ નાગરિકોને માત્ર શાસનનું માળખું જ પૂરું પાડતું નથી, પરંતુ તેમને ગૌરવ, સલામતી અને આદર સાથે જીવનનું વચન પણ આપે છે. કલમ 21 હેઠળ જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર ફક્ત શ્વાસ લેવા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમાં સ્વચ્છ પાણી, સ્વચ્છ વાતાવરણ અને આરોગ્યનો અધિકાર પણ શામેલ છે. ઇન્દોરમાં દૂષિત પીવાના પાણીને કારણે થયેલા મૃત્યુ આ બંધારણીય વચનના ભંગનું પ્રતીક છે. આ ઘટના ફક્ત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અથવા રાજ્ય સરકારની નિષ્ફળતા નથી, પરંતુ રાજ્યની બંધારણીય જવાબદારીનું ગંભીર ઉલ્લંઘન છે. સ્વચ્છ પીવાનું પાણી: મૂળભૂત અધિકારનો અભિન્ન ભાગ ભારતીય ન્યાયતંત્રે વારંવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સ્વચ્છ પાણીનો અધિકાર કલમ 21 હેઠળ જીવનના અધિકારનો આવશ્યક ભાગ છે. સુપ્રીમ કોર્ટના વિવિધ ચુકાદાઓએ સ્થાપિત કર્યું છે કે જો રાજ્ય નાગરિકોને સુરક્ષિત પીવાનું પાણી પૂરું પાડવામાં નિષ્ફળ જાય, તો તે બંધારણીય ફરજમાં બેદરકારીનો દોષિત છે. ઇન્દોરની ઘટના, જ્યાં પીવાના પાણી પુરવઠામાં ગટરનું પાણી મળી આવ્યું અને ફરિયાદો છતાં વહીવટ નિષ્ક્રિય રહ્યો, તે દલીલને વધુ મજબૂત બનાવે છે કે રાજ્ય તેની બંધારણીય જવાબદારી પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળ ગયું. કલમ ૧૪ અને ૨૧ નું ઉલ્લંઘન: સમાનતા અને જીવન પરના હુમલા તરફ ઈશારો કરે છે.
મિત્રો, જો આપણે રાજકીય પ્રતિક્રિયાઓ: સહાનુભૂતિ, આરોપો અને નૈતિક કસોટીને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી દ્વારા આને મુખ્યમંત્રી માટે કસોટી તરીકે વર્ણવવું અને ગંભીર પ્રાયશ્ચિત માટેનું તેમનું આહ્વાન આ ઘટનાની નૈતિક ગંભીરતા પર ભાર મૂકે છે. દરમિયાન, લોકસભામાં વિપક્ષી નેતાનું નિવેદન કે સ્વચ્છ પાણી કોઈ ઉપકાર નથી પણ જીવનનો અધિકાર છે, તે લોકશાહી ચર્ચાને બંધારણીય સ્તરે લાવે છે. જો કે, રાજકીય આરોપોથી આગળ વધીને, પ્રશ્ન વધુ ઊંડો છે: શું સરકાર નાગરિક જીવનને તેની સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા માને છે, કે તે ફક્ત રાજકીય વ્યવસ્થાપન સુધી મર્યાદિત છે?
મિત્રો, જો આપણે દૂષિત પાણી અને ઘાતક બેક્ટેરિયા વિશેની વૈજ્ઞાનિક ચેતવણીને ધ્યાનમાં લઈએ, તો નિષ્ણાતો કહે છે કે ગટર-મિશ્રિત પાણી માત્ર ગંદુ જ નથી પણ અત્યંત ઝેરી પણ છે. તેમાં કોલેરા જેવા ઘાતક બેક્ટેરિયા, મળ અને પેશાબમાંથી આવતા રોગકારક જીવાણુઓ, સાબુ, ડિટર્જન્ટ, રસાયણો અને ક્યારેક ઔદ્યોગિક કચરા પણ હોય છે. જ્યારે આ મિશ્રણ પીવાના પાણી પુરવઠામાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તે એક શાંત જૈવિક શસ્ત્ર બની જાય છે, જે બાળકો, વૃદ્ધો અને નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોને સૌથી વધુ અસર કરે છે.
મિત્રો, જો આપણે વોટર વિઝન 2047: નીતિ અને જમીની વાસ્તવિકતા વચ્ચેનો તફાવત ધ્યાનમાં લઈએ, તો ભોપાલમાં તાજેતરમાં યોજાયેલી વોટર વિઝન 2047 પરિષદમાં વડા પ્રધાનના 5P મોડેલ, રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ, જાહેર નાણાં, ભાગીદારી, જાહેર ભાગીદારી અને સતત પ્રેરણા પર વ્યાપક ચર્ચાઓ થઈ હતી. જ્યારે પાણી સુરક્ષા માટે રોડમેપ વિકસાવવાની ચર્ચા થઈ રહી હતી, ત્યારે ઇન્દોરમાં બનેલી ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે નીતિ ચર્ચાઓ અને જમીન પર અમલીકરણ વચ્ચે નોંધપાત્ર અંતર રહે છે. જ્યાં સુધી પાઇપલાઇન સ્તરે દેખરેખ, જવાબદારી અને ઝડપી સુધારણા પદ્ધતિઓ વિકસાવવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી પાણીનું વિઝન ફક્ત દસ્તાવેજો સુધી મર્યાદિત રહેશે.
મિત્રો, ચાલો આંતરરાષ્ટ્રીય પરિપ્રેક્ષ્ય પર વિચાર કરીએ: ભારત વિકસિત દેશો પાસેથી શું શીખી શકે છે. યુરોપ, જાપાન અને સિંગાપોર જેવા દેશોમાં, પીવાના પાણીના પુરવઠાને એક મહત્વપૂર્ણ રાષ્ટ્રીય માળખાગત સુવિધા માનવામાં આવે છે. તેમની પાસે પાણી પુરવઠા લાઇનોનું નિયમિત ઓડિટ, સેન્સર-આધારિત દેખરેખ અને કોઈપણ લીકેજ માટે ઝડપી ચેતવણી પ્રણાલીઓ છે. જો ભારત 2047 સુધીમાં વૈશ્વિક નેતૃત્વની ઇચ્છા રાખે છે, તો તેણે સમજવું જોઈએ કે આર્થિક શક્તિ ફક્ત ત્યારે જ મૂલ્યવાન છે જ્યારે નાગરિકો સુરક્ષિત, સ્વસ્થ અને ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવી શકે.
મિત્રો, જો આપણે મીડિયા, અભિવ્યક્તિ અને સત્તા વચ્ચેના સંબંધને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આ કિસ્સામાં, મીડિયા પ્રકાશનો પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માંગણી કરનાર વ્યક્તિ અને ઇલેક્ટ્રોનિક મીડિયાના પ્રશ્નોના જવાબમાં એક વરિષ્ઠ મંત્રી દ્વારા અપશબ્દોનો ઉપયોગ લોકશાહી સંસ્કૃતિ માટે ચિંતાજનક સંકેતો છે. સત્તાની પરિપક્વતા એ માપવામાં આવે છે કે તે કટોકટીના સમયમાં પ્રશ્નોથી ડરે છે કે તેમાંથી શીખે છે. મીડિયા પર અંકુશ મૂકવાની માનસિકતા સમસ્યાઓનું નિરાકરણ લાવવાને બદલે તેને દબાવવાની વૃત્તિને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર વાર્તાનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે વિકસિત ભારત ફક્ત જીડીપી વિશે નથી. ઇન્દોરની જળ દુર્ઘટના આપણને યાદ અપાવે છે કે વિકસિત ભારતનું સ્વપ્ન ફક્ત આર્થિક આંકડા, રેન્કિંગ અને જાહેરાતો દ્વારા પ્રાપ્ત થતું નથી. તેનું સાચું માપ એ છે કે શું દરેક નાગરિક સુરક્ષિત પાણી પી શકે છે, ભય વિના જીવી શકે છે અને રાજ્ય પર વિશ્વાસ કરી શકે છે. જો ભારત 2047 સુધીમાં ખરેખર વિકસિત રાષ્ટ્ર બનશે, તો તેણે માળખાગત સુવિધાઓને નીતિગત પ્રાથમિકતા નહીં પણ નૈતિક જવાબદારી ગણવી જોઈએ. નહિંતર, આવી ઘટનાઓ માત્ર જીવ લેશે નહીં પરંતુ રાષ્ટ્રના આત્માને ઘાયલ કરતી રહેશે.
કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની,ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર 9284141425
