ભારત એવા યુગમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે જ્યાં વિકાસ, આધુનિકતા અને વૈશ્વિકરણના પડકારો સમાંતર રીતે ઉભા છે. આમાંની સૌથી ખતરનાક અને જટિલ સમસ્યા માદક દ્રવ્યો (ડ્રગ્સ) ની છે.આ સમસ્યા માત્ર ભારત માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે એક ગંભીર કટોકટી છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભાવનાની ગોંદિયા મહારાષ્ટ્ર,માનું છું કે ડ્રગ્સનો ગેરકાયદેસર વેપાર અને સેવન સમાજના મૂળને ખોખલા કરે છે, યુવાનોની ઉર્જાનો નાશ કરે છે અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પર પણ ઊંડી અસર કરે છે. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં,ભારતે “નશા મુક્ત ભારત @ 2047” નું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે,જે એક એવા ભારતની કલ્પના કરે છે જ્યાં સ્વતંત્રતાના 100 વર્ષ પૂર્ણ થતાં સુધીમાં ડ્રગ્સની હેરફેર અને વપરાશ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઈ જાય. આ લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવામાં એન્ટી નાર્કોટિક્સ ટાસ્ક ફોર્સ (એએનટીએફ), એનસીઓઆરડી (નેશનલ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર ફોર એનસીઓઆરડી મિકેનિઝમ) અને નાર્કોટિક્સ કંટ્રોલ બ્યુરો ની ભૂમિકા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ડ્રગ્સની સમસ્યા ફક્ત સામાજિક કે આરોગ્ય સંબંધિત નથી, પરંતુ તે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે પણ ઊંડે સુધી જોડાયેલી છે. ડ્રગ મની આતંકવાદી સંગઠનો અને સંગઠિત ગુનાઓ માટે ભંડોળનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. ભારત જેવા વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર દેશ માટે આ ખતરો વધુ ગંભીર છે કારણ કે ડ્રગ ઉત્પાદન અને દાણચોરીનું નેટવર્ક તેના પડોશી દેશોમાં સક્રિય છે. “ગોલ્ડન ટ્રાયેંગલ” અને “ગોલ્ડન ક્રેસન્ટ” પ્રદેશમાંથી ભારતમાં ડ્રગ્સની લાંબા સમયથી દાણચોરી કરવામાં આવી રહી છે. તેથી જ ભારતની એન્ટી-નાર્કોટિક્સ નીતિમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે. આજે આપણે આ વિષય પર ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ કારણ કે 16-17 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ નવી દિલ્હીમાં એક ઐતિહાસિક પરિષદ યોજાવા જઈ રહી છે. તેમાં ભારતના તમામ 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના એન્ટી નાર્કોટિક્સ ટાસ્ક ફોર્સ (એએનટીએફ) ના વડાઓ, અન્ય સરકારી વિભાગોના હિસ્સેદારો અને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતો હાજરી આપશે.આ પરિષદ એટલા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે 2047 સુધી ડ્રગ મુક્ત ભારતના વિઝનને મજબૂત પાયો પૂરો પાડશે અને આવનારા વર્ષો માટે એક વ્યાપક રોડમેપ તૈયાર કરશે. ભારત સરકારના ગૃહ મંત્રાલય હેઠળ સ્થાપિત એન્ટી નાર્કોટિક્સ ટાસ્ક ફોર્સ (એએનટીએફ) ની રચના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ડ્રગ્સ સામે સંયુક્ત મિકેનિઝમ તરીકે કરવામાં આવી છે. આ મિકેનિઝમ પુરવઠો ઘટાડવા, માંગને નિયંત્રિત કરવા અને નુકસાન ઘટાડવાની નીતિ પર સાથે મળીને કામ કરે છે.એએનટીએફ નો ઉદ્દેશ્ય કાયદાના અમલીકરણ પૂરતો મર્યાદિત નથી પરંતુ સમાજમાં જાગૃતિ, શિક્ષણ અને પુનર્વસનને સમાન પ્રાથમિકતા આપવાનો પણ છે. ભારતના વડા પ્રધાને અનેક પ્રસંગોએ કહ્યું છે કે “ડ્રગ્સ સમાજને ખોખલો કરે છે અને રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં સૌથી મોટો અવરોધ છે.”આ વિચારસરણીને નક્કર સ્વરૂપ આપવા માટે, કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રીના નેતૃત્વમાં સતત પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે.
મિત્રો, જો આપણે પરિષદના વિષય વિશે વાત કરીએ: સંયુક્ત સંકલ્પ, સહિયારી જવાબદારી, તો આ બીજા રાષ્ટ્રીય પરિષદનો વિષય “સંયુક્ત સંકલ્પ, સહિયારી જવાબદારી” રાખવામાં આવ્યો છે. આ વિષય પોતે જ ડ્રગ્સની સમસ્યાના ઉકેલ માટેનો મૂળ મંત્ર છે. ડ્રગ્સની સમસ્યા ફક્ત એક વિભાગ કે એજન્સીની જવાબદારી નથી પરંતુ સમગ્ર સમાજ, સરકાર અને નાગરિકોની સામૂહિક જવાબદારી છે. પોલીસ, સરહદ સુરક્ષા દળ, કોસ્ટ ગાર્ડ અને કસ્ટમ્સ વિભાગે પુરવઠા શૃંખલા તોડવા માટે સાથે મળીને કામ કરવું પડશે. શિક્ષણ વિભાગ, આરોગ્ય વિભાગ અને સામાજિક સંગઠનો માંગ ઘટાડવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે. પુનર્વસન કેન્દ્રો, મનોવૈજ્ઞાનિકો અને ડોકટરો નુકસાન ઘટાડવા માટે સક્રિયપણે યોગદાન આપશે. આમ આ સમસ્યા બહુ-પરિમાણીય અભિગમની માંગ કરે છે જેને સહિયારી જવાબદારીના સિદ્ધાંતથી જ સફળ બનાવી શકાય છે.
મિત્રો, જો આપણે આ 2 દિવસીય પરિષદમાં ટેકનિકલ સત્રો અને આઠ ખાસ ચર્ચાઓ વિશે વાત કરીએ,તો ભવિષ્યનો રોડમેપ અને નીતિ નિર્માણ – 2047 સુધીમાં ડ્રગ મુક્ત ભારતના વિઝનને પૂર્ણ કરવા માટે લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચના પર ચર્ચા કરવામાં આવશે. આ આઠ સત્રો સમસ્યાની ઊંડાઈને સમજવાની તક પૂરી પાડશે નહીં પરંતુ ઉકેલ તરફ નક્કર પગલાં પણ સૂચવશે.(1) કોન્ફરન્સ દરમિયાન આઠ ટેકનિકલ સત્રોનું આયોજન કરવામાં આવશે. તેમનો ઉદ્દેશ્ય વિવિધ પાસાઓ પર ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા અને વ્યૂહરચના બનાવવાનો છે. (2) ડ્રગ સપ્લાય ચેઇન નિવારણ-આમાં, આંતરરાષ્ટ્રીય ડ્રગ નેટવર્ક, સરહદ પારની દાણચોરી, ડાર્કનેટ અને ક્રિપ્ટોકરન્સી દ્વારા વ્યવસાયને રોકવા માટેની વ્યૂહરચનાઓની ચર્ચા કરવામાં આવશે.(3) ડ્રગ્સની માંગ ઘટાડવાની વ્યૂહરચના – શિક્ષણ, જાગૃતિ, યુવાનોને રમતગમત અને સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડવા પર વિચાર કરવામાં આવશે. (4) નુકસાન ઘટાડવાના પગલાં – ડ્રગ વ્યસનીઓના પુનર્વસન તરફના પગલાં, આરોગ્ય સેવાઓ અને માનસિક સારવારની ચર્ચા કરવામાં આવશે. (5) રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને ડ્રગ્સ વચ્ચેનો સંબંધ – આતંકવાદી ભંડોળ, સંગઠિત ગુના અને ડ્રગ્સ દ્વારા મની લોન્ડરિંગના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવામાં આવશે. (૬) કાયદાના અમલીકરણને સશક્ત બનાવવું – પોલીસ, એનસીબી અને અન્ય એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલન અને આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ અંગે ચર્ચા કરવામાં આવશે. (૭) ડ્રગ્સ અને સાયબર ક્રાઇમ – ડાર્ક વેબ, સોશિયલ મીડિયા અને ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મના દુરુપયોગને રોકવા માટે સાયબર સુરક્ષા પગલાં અંગે ચર્ચા કરવામાં આવશે. (૮) આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ – પડોશી દેશો અને આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીઓ સાથે સહયોગ, માહિતી શેરિંગ અને સંયુક્ત કામગીરી અંગે વિચારણા કરવામાં આવશે. આ પ્રસંગે, કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી નાર્કોટિક્સ કંટ્રોલ બ્યુરોનો વાર્ષિક અહેવાલ-૨૦૨૪ બહાર પાડશે. આ અહેવાલમાં છેલ્લા વર્ષમાં ડ્રગ્સની જપ્તી, ધરપકડ, ગેરકાયદેસર નેટવર્કનો પર્દાફાશ અને નિવારક પગલાંનો વિગતવાર અહેવાલ હશે. ઉપરાંત, શ્રી શાહ ઓનલાઈન ડ્રગ ડિસ્પોઝલ ઝુંબેશ શરૂ કરશે. આ ઝુંબેશ એક અનોખી પહેલ હશે જેમાં જપ્ત કરાયેલા ડ્રગ્સનો પારદર્શક અને તકનીકી રીતે સુરક્ષિત રીતે નિકાલ કરવામાં આવશે.
મિત્રો, જો આપણે સપ્લાય, ડિમાન્ડ અને હાનિ ઘટાડવાની વ્યૂહરચનાઓ અને સમગ્ર સરકારી અભિગમ વિશે વાત કરીએ, તો ડ્રગ્સની સમસ્યાને ત્રણ સ્તરે સમજવામાં આવે છે – (૧) સપ્લાય ઘટાડવી – એટલે કે, ડ્રગ્સની દાણચોરી, ઉત્પાદન અને વિતરણ પર નિયંત્રણ. (૨) માંગ ઘટાડવી – એટલે કે, સમાજમાં ડ્રગ વ્યસન અટકાવવું અને જાગૃતિ ફેલાવવી (૩) નુકસાન ઘટાડવું – એટલે કે, ડ્રગ પીડિતોની સારવાર અને પુનર્વસન. ભારતે આ ત્રણેય સ્તરે વ્યૂહરચના અપનાવી છે. સરહદ પાર દેખરેખ વધારવી, ડ્રોન અને આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ, કસ્ટમ અને પોલીસને મજબૂત બનાવવી એ પુરવઠો રોકવા માટે મહત્વપૂર્ણ પગલાં છે. માંગ ઘટાડવા માટે યુવાનોમાં રમતગમત, યોગ અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. તે જ સમયે, નુકસાન ઘટાડવા માટે પુનર્વસન કેન્દ્રોની સંખ્યા વધારવામાં આવી રહી છે અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ સુલભ બનાવવામાં આવી રહી છે. સમગ્ર સરકારી અભિગમ – આ સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે, ફક્ત ગૃહ મંત્રાલય અથવા એનસીબી પર આધાર રાખવો પૂરતો રહેશે નહીં. આ માટે સમગ્ર સરકારી અભિગમ જરૂરી છે. આનો અર્થ એ છે કે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના તમામ વિભાગો – શિક્ષણ, આરોગ્ય, રમતગમત, સામાજિક ન્યાય, માહિતી ટેકનોલોજી, નાણાં અને વિદેશ મંત્રાલયો – એ સાથે મળીને કામ કરવું પડશે. આ સાથે, બિન-સરકારી સંસ્થાઓ, નાગરિક સમાજ અને મીડિયા પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે. ત્યારે જ આ લડાઈ વ્યાપક અને સફળ થશે.
મિત્રો, જો આપણે પહેલી કોન્ફરન્સ (એપ્રિલ 2023) અને તેની સિદ્ધિઓ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને ડ્રગ્સની સમજણ વિશે વાત કરીએ, તો એપ્રિલ 2023 માં પહેલી વાર, બધા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના એએનટીએફ વડાઓની રાષ્ટ્રીય કોન્ફરન્સ યોજાઈ હતી. તે કોન્ફરન્સમાં ઘણા મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લેવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી મુખ્ય નિર્ણયો હતા, (1) બધા રાજ્યોમાં ખાસ એન્ટી-નાર્કોટિક્સ ટાસ્ક ફોર્સ યુનિટ્સની રચના. (2) ડ્રગ જપ્તી અને દાણચોરી સંબંધિત માહિતી શેર કરવા માટે રાષ્ટ્રીય ડેટા બેંકની સ્થાપના. (3) સરહદ પારની દાણચોરી રોકવા માટે સરહદ સુરક્ષા દળો અને એનસીબી ની સંયુક્ત કામગીરી. (4) યુવાનો અને વિદ્યાર્થીઓમાં જાગૃતિ માટે શાળા-યુનિવર્સિટી આધારિત ઝુંબેશ. (5) જપ્ત કરાયેલ ડ્રગ્સનો સમયસર નિકાલ. આ નિર્ણયોમાંથી લગભગ 70-75 ટકા રાજ્યો દ્વારા અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઘણા રાજ્યોમાં ખાસ એએનટીએફ યુનિટ્સની રચના કરવામાં આવી છે, મોટા પાયે ડ્રગ્સ જપ્ત કરવામાં આવ્યા છે, અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ડ્રગ્સ પર માહિતીનું આદાનપ્રદાન વધુ અસરકારક બન્યું છે. જોકે, સરહદ પારની દાણચોરી અને ઓનલાઈન ડ્રગ વેપાર જેવા કેટલાક ક્ષેત્રોમાં હજુ પણ પડકારો છે, જેને આ બીજી પરિષદમાં પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વિગતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે ભારત દ્વારા 2047 સુધીમાં ભારતને ડ્રગ મુક્ત બનાવવાનું લક્ષ્ય મુશ્કેલ છે પણ અશક્ય નથી. આ માટે મજબૂત રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ, સંસ્થાકીય સંકલન, આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ અને સામાજિક જાગૃતિ – આ બધાની સમાન જરૂર છે. એન્ટી નાર્કોટિક્સ ટાસ્ક ફોર્સ અને એનસીઓઆરડી એ આ દિશામાં એક મજબૂત પાયો તૈયાર કર્યો છે. હવે જરૂર છે કે 16-17 સપ્ટેમ્બર 2025 ના આગામી પરિષદ આ લડાઈને નવી ગતિ અને દિશા આપે.જો ભારત “સંયુક્ત સંકલ્પ અને સહિયારી જવાબદારી” ના સિદ્ધાંત પર આગળ વધે, તો ચોક્કસપણે 2047 સુધીમાં ડ્રગ મુક્ત ભારતનું સ્વપ્ન સાકાર થઈ શકે છે. આ માત્ર ભારતની આંતરિક સુરક્ષા અને સામાજિક સ્વાસ્થ્ય માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે પ્રેરણાદાયક સંદેશ હશે.
કિશન સનમુખદાસ ભાવનાઈ ગોંદિયા મહારાષ્ટ્ર 9284141425
