ગોવર્ધન પૂજા અને અન્નકૂટ આપણને યાદ અપાવે છે કે વિકાસ ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ બને છે જ્યારે તે પૃથ્વી, ખોરાક, પાણી અને પ્રાણી જીવન પ્રત્યે કૃતજ્ઞતાથી ભરેલો હોય.
ગોવર્ધન પૂજા અને અન્નકૂટ ઉત્સવો ભારતીય સંસ્કૃતિની કૃષિ પ્રાધાન્યતા,પશુધન પ્રત્યે કરુણા અને સામૂહિકતાની ભાવનાનું પ્રતીક છે-એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની ગોંદિયા,મહારાષ્ટ્ર
વૈશ્વિક સ્તરે, ભારતની સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ ફક્ત ધાર્મિક વિધિઓ અથવા પ્રથાઓ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ જીવન, પ્રકૃતિ અને માનવતાના ગહન દર્શનને મૂર્તિમંત કરે છે.દિવાળીનો પાંચ દિવસનો ભવ્ય તહેવાર ભારતીય જીવનના વિવિધ પરિમાણોને પ્રકાશિત કરે છે. ધનતેરસથી શરૂ કરીને નરક ચતુર્દશી, દિવાળી, ગોવર્ધન પૂજા અને ભાઈબીજ સાથે સમાપ્ત થતી આ શ્રેણી દરરોજ લોકોના જીવનમાં એક નવો આધ્યાત્મિક સંદેશ ફેલાવે છે. મંગળવાર, 21 ઓક્ટોબર 2025 ના રોજ, જ્યારે ગોવર્ધન પૂજા અને અન્નકૂટ મહોત્સવ કાર્તિક શુક્લ પ્રતિપદા પર ઉજવવામાં આવશે, ત્યારે તે દિવાળીના ચોથા રત્ન તરીકે શ્રદ્ધા અને પ્રકૃતિ સંરક્ષણનો એક અનોખો સંગમ રજૂ કરશે.આ દિવસને ઘણા રાજ્યોમાં “પડવા” અથવા”પ્રતિપદા”પણ કહેવામાં આવે છે અને તેને અન્નકૂટ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે,જેનો અર્થ “અન્નનો મહાન પર્વત” થાય છે,જે ધરતી માતા માટે સમૃદ્ધિ, કૃતજ્ઞતા અને આદરનો ઉત્સવ છે. સરકારો હવે “પર્યાવરણ પર્યટન” અને “આધ્યાત્મિક પર્યટન” જેવા તહેવારોને વૈશ્વિક બ્રાન્ડિંગ આપી રહી છે. હું,એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા,મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે 2025 નો ગોવર્ધન ઉત્સવ પણ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે આ વર્ષ આબોહવા પરિવર્તન, ખાદ્ય અસમાનતા અને ઉર્જા સંકટ જેવા વૈશ્વિક મુદ્દાઓ વચ્ચે આવે છે. આવી સ્થિતિમાં,આ તહેવાર માનવતાને સંદેશ આપશે કે “પ્રકૃતિ સાથે યુદ્ધ નહીં, સંવાદ જરૂરી છે.” ભારત સરકાર અને વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય હિન્દુસંગઠનોએ આ વર્ષે ‘ગોવર્ધન પર્વત સંરક્ષણ અભિયાન’, ‘અન્નકૂટ ફૂડ શેરિંગ મિશન’ અને ‘ગાય સંરક્ષણ જાગૃતિ સપ્તાહ’ જેવી પહેલ શરૂ કરવાની જરૂર છે, જે આ તહેવારને વૈશ્વિક ચેતના સાથે જોડશે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ટકાઉ વિકાસલક્ષ્યોમાં “શૂન્ય ભૂખ,””આબોહવા પરિવર્તન,” અને “ખેતી અને ટકાઉપણું” શામેલ છે. “કાર્યવાહી” અને “જમીન પર જીવન” એ પ્રાથમિક ધ્યેયો છે. ગોવર્ધન પૂજા ત્રણેયનું પ્રતીક છે: અન્નકૂટ આદર અને ખોરાકના સમાન વિતરણની ઉજવણી કરે છે, ગોવર્ધન પૂજા પ્રકૃતિ સંરક્ષણનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, અને પશુપાલન પૂજા પર્યાવરણીય સંતુલનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આમ, આ ભારતીય તહેવાર વૈશ્વિક ટકાઉ વિકાસનું સાંસ્કૃતિક પ્રતીક બની ગયું છે. દિવાળીના ચોથા રત્ન-ગોવર્ધન પૂજા અને અન્નકૂટ, 21 ઓક્ટોબર, 2025-થી પ્રકૃતિ, પશુધન અને માનવતા વચ્ચે સંતુલનની ઉજવણી થાય છે,આજે,મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીની મદદથી,આપણે આ લેખમાં ચર્ચા કરીશું: ગોવર્ધન પૂજા અને અન્નકૂટ આપણને યાદ અપાવે છે કે વિકાસ ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ છે જ્યારે તે પૃથ્વી, ખોરાક, પાણી અને પ્રાણી જીવન પ્રત્યે કૃતજ્ઞતાથી ભરેલો હોય. આ રીતે, આ તહેવાર માનવતાને સંદેશ આપશે કે “યુદ્ધ નહીં, પ્રકૃતિ સાથે સંવાદ જરૂરી છે.”
મિત્રો, જો આપણે ગોવર્ધન પૂજા અને અન્નકૂટનાપૌરાણિક મૂળને ધ્યાનમાં લઈએ, જ્યારે ભગવાને પ્રકૃતિ સંરક્ષણનો સંદેશ આપ્યો હતો, તો ગ્રામીણ ભારતમાં આ દિવસે ગાય, બળદ અને કૃષિ સાધનોની પૂજા કરવામાં આવે છે. લોકો તેમના ઘરની સામે ગાયના છાણમાંથી ગોવર્ધન પર્વતનું પ્રતીક બનાવે છે, જેને ફૂલો, ડાંગર, શેરડી, તુલસી અને રંગોળીથી શણગારવામાં આવે છે. ગોવર્ધન પૂજાની વાર્તા ભગવાન કૃષ્ણ અને ઇન્દ્ર વચ્ચેના સંવાદ પર આધારિત છે, જેણે ભારતીય સમાજને પ્રકૃતિ પ્રત્યે ફરજની ભાવના શીખવી હતી. દ્વાપર યુગમાં, જ્યારે બ્રજના લોકોએ વરસાદ લાવવા માટે ભગવાન ઇન્દ્રને પ્રસન્ન કરવા માટે યજ્ઞ કર્યા, ત્યારે બાળ કૃષ્ણે તેમને કહ્યું, “આપણી સમૃદ્ધિનો સ્ત્રોત ઇન્દ્ર નથી, પરંતુ ગોવર્ધન પર્વત છે, જે આપણી ગાયોને ચારો, પાણી અને જીવન પૂરું પાડે છે.” આ વિચારે પ્રકૃતિ પૂજાને દૈવી દરજ્જો આપ્યો. જ્યારે બ્રજનાલોકોએ ઇન્દ્રની પૂજા છોડી દીધી અને તેના બદલે ગોવર્ધનની પૂજા કરી,ત્યારે ઇન્દ્ર ગુસ્સે થયા અને ભારે વરસાદ લાવ્યા. પછી ભગવાન કૃષ્ણએ ગોવર્ધન પર્વતને સાત દિવસ સુધી પોતાની નાની આંગળી પર રાખીને બ્રજના લોકોનું રક્ષણ કર્યું. આ ઘટનાએ માનવતાને એકતા અને સહકારનો પાઠ શીખવ્યો જ નહીં, પણ એ પણ શીખવ્યું કે પ્રકૃતિ જ વાસ્તવિક દેવતા છે, અને તેનું રક્ષણ એ જ સાચી પૂજા છે. આધ્યાત્મિક સંદેશ:નમ્રતા અને અહંકારના દમનનો ઉત્સવ. ગોવર્ધન પૂજા એ માત્ર પ્રકૃતિનો ઉત્સવ નથી પણ અહંકાર પર વિજયનો ઉત્સવ પણ છે. જ્યારે ઇન્દ્રનો અહંકાર તૂટી ગયો અને તેણે ભગવાન કૃષ્ણ પાસેથી ક્ષમા માંગી, ત્યારે તેણે તેમને શીખવ્યું કે શક્તિનું પ્રદર્શન નહીં, સેવા અને કરુણા દૈવી ગુણો છે. આજે, જ્યારે રાષ્ટ્રો, વ્યક્તિઓ અને સમાજ શક્તિના અભિમાનમાં ખોવાઈ ગયા છે, ત્યારે આ તહેવાર આપણને યાદ અપાવે છે કે “અહંકાર આખરે વિનાશનું મૂળ છે, જ્યારે નમ્રતા સર્જનનું મૂળ છે.” અન્નકૂટનો અર્થ અને વૈશ્વિક પ્રતીકવાદ – કૃતજ્ઞતાનો ઉત્સવ અન્નકૂટ શબ્દ બે ભાગોથી બનેલો છે.તે ‘અન્ના’ એટલે કે ખોરાક અને ‘કૂટ’ એટલે કે ઢગલો અથવા પર્વતથી બનેલો છે.આ દિવસે, મંદિરોમાં એક ભવ્ય અન્નકૂટ ઉત્સવ તૈયાર કરવામાં આવે છે, જેમાં સેંકડો વાનગીઓ, મીઠાઈઓ અને ભગવાનને અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ તહેવાર ખોરાક અને પૃથ્વીની ઉદારતા પ્રત્યે આદરની ઉજવણી કરે છે. આધુનિક સંદર્ભમાં જોવામાં આવે તો, આ તહેવાર ખાદ્ય સુરક્ષા, ટકાઉ કૃષિ અને કચરો-મુક્ત વપરાશ જેવા વૈશ્વિક મુદ્દાઓને પણ પ્રકાશિત કરે છે. એવા સમયે જ્યારે વિશ્વ ખાદ્ય અસમાનતા, ભૂખમરો અને આબોહવા સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે, ત્યારે 2025 ના ગોવર્ધન ઉત્સવ સાથે અન્નકૂટનો સંદેશ પણ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે આ વર્ષ આબોહવા પરિવર્તન, ખાદ્ય અસમાનતા અને ઉર્જા સંકટ જેવા વૈશ્વિક મુદ્દાઓ વચ્ચે આવે છે.આ ઉત્સવ માનવતાને સંદેશ આપશે કે “પ્રકૃતિ સાથે સંવાદ જરૂરી છે, યુદ્ધ નહીં.” “ખોરાકનો આદર કરો, પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞ બનો” વૈશ્વિક સ્તરે અત્યંત સુસંગત છે.
મિત્રો, જો આપણે ગોવર્ધન પૂજાના વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણીય મહત્વને ધ્યાનમાં લઈએ, તો જો આપણે ધાર્મિક માન્યતાઓથી આગળ વધીને વૈજ્ઞાનિકદ્રષ્ટિકોણથી આ તહેવારને જોઈએ, તો ગોવર્ધન પૂજા આપણને પર્યાવરણીય સંતુલન અને કૃષિ-આર્થિક સંબંધોની યાદ અપાવે છે. આ તહેવાર માનવતાને શીખવે છે કે પ્રકૃતિ અને પ્રાણીઓ તેમની સમૃદ્ધિનો મૂળભૂત પાયો છે. ખેતરના બળદ, ગાય અને ખેતીલાયક જમીનને સાફ અને સુંદર બનાવવાની પ્રથા પણ કૃષિ ઉત્પાદકતામાં વધારો કરે છે. આજે, જ્યારે ગ્લોબલ વોર્મિંગ, વનનાબૂદી અને પ્રાણીઓ પર ક્રૂરતા જેવા સંકટ વધી રહ્યા છે, ત્યારે ગોવર્ધન પૂજા આપણને યાદ અપાવે છે કે “પૃથ્વી આપણી માતા છે, અને તેનું રક્ષણ કરવું એ બાળકો તરીકે આપણી ફરજ છે.” ગોવર્ધન પૂજા હવે ભારત પૂરતી મર્યાદિત નથી. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, કેનેડા, યુનાઇટેડ કિંગડમ, મોરેશિયસ, નેપાળ, થાઇલેન્ડ,મલેશિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં ભારતીય સમુદાયો તેને ખૂબ જ ઉત્સાહથી ઉજવે છે. દર વર્ષે, હજારો ભક્તો લંડનના ભક્તિવેદાંત મનોર મંદિરમાં અન્નકૂટ ઉત્સવમાં ભાગ લે છે, જ્યાં ભગવાન કૃષ્ણને 1,000 થી વધુ વાનગીઓ ચઢાવવામાં આવે છે. આ પરંપરાને અનુસરીને,ન્યૂ યોર્ક, ટોરોન્ટો અને સિડનીના મંદિરો પણ”ગોવર્ધન અન્નકૂટ ઉત્સવ” ઉજવે છે. આ તહેવાર ભારતીય સંસ્કૃતિની પ્રતિષ્ઠા તો વધારે છે જ, પણ દુનિયાને સંદેશ પણ આપે છે કે આધ્યાત્મિકતા અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે.
મિત્રો, જો આપણે ગોવર્ધન પૂજા અને આર્થિક સમૃદ્ધિ વચ્ચેના જોડાણને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ધનતેરસ, દિવાળી અને ગોવર્ધન પૂજા આર્થિક દ્રષ્ટિકોણથી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ગોવર્ધન પૂજા પર, ઉદ્યોગપતિઓ નવા ખાતા ખોલે છે, ખેડૂતો તેમના પ્રાણીઓ અને ખેતરોનું સન્માન કરે છે, અને ગૃહિણીઓ તેમના રસોડાની સમૃદ્ધિ માટે ખોરાકનું સન્માન કરે છે. આ પરંપરા દર્શાવે છે કે ભારતીય સંસ્કૃતિમાં આર્થિક પ્રગતિ અને આધ્યાત્મિક ભક્તિને વિરોધી ગણવામાં આવતી નથી, પરંતુ પૂરક માનવામાં આવે છે. એવા સમયે જ્યારે વિશ્વ ઉપભોક્તાવાદમાં ડૂબી ગયું છે, ત્યારે આ તહેવાર શીખવે છે કે સાચી સમૃદ્ધિ ફક્ત વપરાશમાં જ નહીં, પણ “આપવામાં” અને “વહેંચવામાં” રહેલી છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળશે કે ગોવર્ધન પૂજા 2025-માનવતા, પ્રકૃતિ અને ભક્તિનો સંતુલિત ઉજવણી-દિવાળી શ્રેણીનો ચોથો રત્ન છે, જે આધ્યાત્મિકતા, પર્યાવરણ અને માનવતાને એક કરે છે. આ દિવસ આપણને યાદ અપાવે છે કે સાચો ધર્મ ફક્ત મંદિરોમાં જ નહીં, પણ ખેતરો, પ્રાણીઓ, પર્વતો અને ખોરાકમાં પણ રહે છે. જ્યારે આપણે ગોવર્ધનની પૂજા કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે પ્રકૃતિ, ખોરાક અને જીવન પ્રત્યેની આપણી જવાબદારીને ખરેખર સ્વીકારીએ છીએ. આ તહેવાર વિશ્વ માટે ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તે બ્રહ્માંડના શાશ્વત દ્રષ્ટિકોણનું પ્રતીક છે જે કહે છે-> “યત્ર સર્વે ભૂતાનિ, આત્મન્યેવાનુપશ્યતિ, સ પશ્યતિ.” એટલે કે, જે દરેક જીવમાં પોતાનો આત્મા જુએ છે તે જ સાચો દ્રષ્ટા છે. ગોવર્ધન પૂજા આ દ્રષ્ટિકોણની ઉજવણી છે, પર્યાવરણમાં ભક્તિ અને પર્યાવરણમાં ભક્તિનો દિવ્ય સંગમ છે.આ તહેવાર આપણને શીખવે છે કે પ્રકૃતિ ગોવર્ધન છે, ખોરાક ભગવાન છે અને માનવતા પૂજા છે.
કિશન સન્મુખદાસ ભવાની, ગોંદિયા,મહારાષ્ટ્ર 9226229318
