ભારતમાં જાતિ વ્યવસ્થા આજે ભારતીય રાજકારણમાં વ્યાપક બની ગઈ છે, જે વિવાદનો મુખ્ય સ્ત્રોત બની રહી છે.જાતિ આધારિત પક્ષો વચ્ચેની ચર્ચાઓમાં શાસનનો અભાવ વધુને વધુ સ્પષ્ટ થઈ રહ્યો છે. યુપી હોય કે બિહાર,જાતિ આધારિત રાજકીય ઓળખ લોકશાહી માટે મોટી ભીડ એકત્ર કરે છે, પરંતુ જવાબદારી જાળવી રાખવી એ શાસન માટે એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર છે.આ ચૂંટણીમાં,બધા રાજકીય પક્ષોને જાતિ અને ધર્મથી ઉપર ઉઠીને દરેક માટે કામ કરવાના તેમના વચનને પૂર્ણ કરવાનો પડકાર આપવામાં આવી રહ્યો છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં ફરી એકવાર જાતિના નામે રાજકારણ રમાઈ રહ્યું છે,પરંતુ આ વખતે શૈલી સંપૂર્ણપણે અલગ છે. દર વખતે, રાજકીય પક્ષો જાતિ માહિતીના આધારે વ્યૂહરચના બનાવે છે.જોકે, આ વખતે પરિસ્થિતિ અલગ છે. વિવાદ એ વાત પર છે કે ઉત્તર પ્રદેશમાં જાતિ જાહેર કરવામાં આવશે નહીં. જાતિના નામે કોઈ રેલી નહીં થાય, જાતિ સંબંધિત નોટિસબોર્ડ નહીં લાગે, પોલીસ રેકોર્ડમાં જાતિનો ઉલ્લેખ નહીં હોય અને વાહનો પર સત્તાના સંકેત તરીકે જાતિનો ઉપયોગ નહીં થાય. ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે આ અંગે એક આદેશ જારી કર્યો છે.અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે યુપી સરકારને આમ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.જોકે, સરકારના આદેશમાં કોર્ટની ભલામણો ઉપરાંત કેટલાક વધારાના સૂચનોનો સમાવેશ થાય છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, કોર્ટનો આ આદેશ જાતિ સંબંધિત કોઈપણ અરજીમાંથી ઉદ્ભવ્યો નથી.29 એપ્રિલ, 2023 ના રોજ, ઇટાવાના જસવંત નગર પોલીસ સ્ટેશનની પોલીસે એક SUV રોકી, જેમાં ત્રણ લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી. પોલીસે કોર્ટમાં ચાર્જશીટ રજૂ કરી,અને પ્રક્રિયા ચાલુ હતી ત્યારે, 16 સપ્ટેમ્બર, 2025 ના રોજ,અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે એક સીમાચિહ્નરૂપ આદેશ જારી કર્યો. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે તેનાથી દેશભરમાં એક નવી ચર્ચા શરૂ થઈ. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે પોલીસ દસ્તાવેજો, એફઆઈઆર, ગુના રજિસ્ટર અને સરકારી રેકોર્ડમાં જાતિનો ઉલ્લેખ કરવો એ ભારતીય બંધારણની મૂળભૂત ભાવના ની વિરુદ્ધ છે. બંધારણના અનુચ્છેદ 14 (સમાનતાનો અધિકાર) અને 15 (ભેદભાવ સામે રક્ષણ) સ્પષ્ટપણે જાતિ ઓળખના આધારે કોઈપણ ભેદભાવને પ્રતિબંધિત કરે છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ગુનાની તપાસમાં વ્યક્તિની જાતિ અપ્રસ્તુત છે અને જાતિનો ઉલ્લેખ સમાજમાં વિભાજનને વધારે છે. આ આદેશ જાતિવાદને સંસ્થાકીય ફટકો પહોંચાડે છે અને તેને “વિકસિત ભારત 2047” ના સ્વપ્ન તરફ નિર્ણાયક પગલું માનવામાં આવે છે. આ હાંસલ કરવા માટે, જાતિવાદને નાબૂદ કરવો આવશ્યક છે.કોર્ટે આને માત્ર કાનૂની જ નહીં પરંતુ નૈતિક અને સામાજિક સુધારાનો એક ભાગ પણ ગણાવ્યો. જો ભારત આગામી 22 વર્ષમાં જાતિમુક્ત સમાજ પ્રાપ્ત કરે છે, તો તે વિશ્વનો અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો લોકશાહી પ્રયોગ હશે. આ આદેશમાં જણાવાયું છે કે SC/ST કાયદા જેવા મુદ્દાઓ આ આદેશથી પ્રભાવિત થશે નહીં. હાઇકોર્ટના આદેશના માત્ર એક અઠવાડિયામાં, 23 સપ્ટેમ્બર, 2025 ના રોજ, ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે ઝડપી કાર્યવાહી કરી અને સરકારી આદેશ જારી કર્યો. આ આદેશમાં નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો કે હવે પોલીસ રેકોર્ડ, સરકારી રજિસ્ટર અને વહીવટી ફાઇલોમાં જાતિનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવશે નહીં.રાજ્ય સરકારે તમામ વિભાગોને જાતિ ઓળખ રેકોર્ડ કરવાની પ્રથા બંધ કરવાનો પણ આદેશ આપ્યો હતો. ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે આ પગલાને સામાજિક સંવાદિતા અને “સબકા સાથ, સબકા વિકાસ” તરફ એક ઐતિહાસિક પહેલ ગણાવી હતી. તેને જાતિવાદનો અંત લાવવાની રાજકીય ઇચ્છાશક્તિનું ઉદાહરણ માનવામાં આવ્યું હતું. તેથી, આ લેખમાં, આપણે મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે, અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટના ઐતિહાસિક આદેશ અને જાતિમુક્ત ભારત તરફ ઉત્તર પ્રદેશ સરકારની પહેલની ચર્ચા કરીશું.
મિત્રો, જો આપણે ભારત માટે યુપી મોડેલ, એક રાષ્ટ્રીય પ્રયોગશાળા વિશે વાત કરીએ, તો ભારતના સૌથી મોટા રાજ્ય યુપીને ઘણીવાર રાજકીય અને સામાજિક પ્રયોગો માટે પ્રયોગશાળા માનવામાં આવે છે. જો અહીં જાતિ સંદર્ભોને દૂર કરવાની નીતિ સફળ થાય છે, તો તે અન્ય રાજ્યો માટે પણ એક મોડેલ બની શકે છે. આ પહેલને 2047 સુધીમાં વિકસિત ભારતના વિઝનને પ્રાપ્ત કરવામાં “માઇલ સ્ટોન” કહેવામાં આવી રહી છે. સામાજિક વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે જો વહીવટી દસ્તાવેજોમાંથી જાતિ દૂર કરવામાં આવે છે, તો તે ધીમે ધીમે ચૂંટણી રાજકારણ અને સામાજિક વર્તનથી નબળી પડશે. જાતિગત રાજકારણનો અંત આવશે અને લોકશાહીને નવી દિશા મળશે. ભારતીય રાજકારણ લાંબા સમયથી જાતિગત સમીકરણો પર આધારિત રહ્યું છે. ઉમેદવારોની પસંદગી, ટિકિટ વિતરણ, જોડાણો અને ચૂંટણી વ્યૂહરચના બધું જ જાતિગત ગણિત પર આધારિત છે. જો વહીવટી સ્તરે જાતિનો ઉલ્લેખ ન કરવામાં આવે, તો જાતિ ઓળખનું રાજકીય મહત્વ ધીમે ધીમે ઘટશે. આનાથી લોકશાહી વધુ વિચાર-આધારિત અને વિકાસલક્ષી બનશે. જાતિવાદ પરનો આ હુમલો ભારતીય લોકશાહીને તેના સાચા સાર: “એક વ્યક્તિ, એક મત” ની નજીક લાવશે.
મિત્રો, જો આપણે વિચારીએ કે ભારતમાં જાતિ-મુક્ત સમાજ શક્ય છે કે નહીં, તો આપણે આ પ્રશ્ન પર વિચાર કરવો જોઈએ. પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે શું ભારત જેવા વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર દેશ જાતિ-મુક્ત સમાજ પ્રાપ્ત કરી શકે છે? જવાબ એ છે કે તે ચોક્કસપણે મુશ્કેલ છે, પરંતુ અશક્ય નથી. જાતિ-મુક્ત સમાજના નીચેના ફાયદા થશે: (1) સામાજિક સમાનતા – કોઈ ભેદભાવ નહીં, બધા માટે સમાન આદર. (2) આર્થિક તકોની સમાનતા – રોજગાર અને શિક્ષણમાં તકો જાતિ દ્વારા નહીં, ક્ષમતા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવશે. (3) રાજકીય સ્થિરતા – જાતિ સંઘર્ષ અને વોટ-બેંક રાજકારણ ઘટશે. (4) રાષ્ટ્રીય એકતા – જાતિ અને ધર્મના અવરોધોને તોડીને ભારતની વૈશ્વિક છબી મજબૂત થશે.જાતિ-આધારિત રાજકારણનો અંત લાવવાની જરૂરિયાત – જાતિ-આધારિત રાજકારણે ભારતમાં સમાજને વારંવાર વિભાજીત કર્યો છે. જો રાજકીય પક્ષો જાતિ સમીકરણોના આધારે ટિકિટ આપવાનું બંધ કરે અને ફક્ત ગુણવત્તા,સેવા અને વિકાસના એજન્ડા પર ચૂંટણી લડે, તો લોકોનો આત્મવિશ્વાસ વધશે. સમાજમાં સંઘર્ષ અને સંઘર્ષ ઘટશે, અને રાષ્ટ્રીય ઉર્જા સકારાત્મક પ્રવૃત્તિઓમાં ફેરવાશે.
મિત્રો,જો આપણે મ ય પીડીએઅને ના રાજકીય વિભાજનના મૂળ અને લોકશાહીમાં સંખ્યાઓના ખેલને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ભારતીય રાજકારણમાં, MY (મુસ્લિમ-યાદવ) અને પીડીએ (ઓબીસી -દલિત- લઘુમતી) સમીકરણો દાયકાઓથી પક્ષોની ચૂંટણી વ્યૂહરચના નક્કી કરે છે. આના કારણે જાતિ અને ધર્મનો ઉપયોગ કાયમી રાજકીય સાધન તરીકે થયો છે. જો ભારત જાતિ વ્યવસ્થામાંથી મુક્ત થાય છે, તો આ સમીકરણો અપ્રસ્તુત બની જશે, અને રાજકારણ વાસ્તવિક મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે: શિક્ષણ, રોજગાર, આરોગ્ય અને સુરક્ષા. લોકશાહીમાં સંખ્યાઓનો ખેલ – જાતિ, ધર્મ, પ્રદેશ, ભાષા અને સમાજનું વજન – ભારત જેવા લોકશાહી દેશમાં, ચૂંટણીઓ ઘણીવાર જાતિ, ધાર્મિક અને પ્રાદેશિક રેખાઓ પર વિભાજિત થાય છે. સમુદાયની વસ્તીનું “ભાર” જેટલું વધારે હશે, રાજકીય પક્ષો તેની વધુ કાળજી લેશે. આ જ કારણ છે કે દરેક પક્ષનો ચૂંટણી રોડમેપ જાતિ સમીકરણો પર આધારિત છે. પરંતુ જો જાતિ સંદર્ભો બંધ થઈ જાય, તો આ ભાર ધીમે ધીમે અપ્રસ્તુત બની જશે, અને લોકશાહી ખરેખર લોકો-કેન્દ્રિત બનશે.
મિત્રો, જો આપણે જાતિ સમીકરણોના ઇતિહાસ પર વિચાર કરીએ,તો ૧૯૫૦ થી ૧૯૯૦ સુધી જાતિ રાજકારણના વિકાસ પરથી જાણવા મળે છે કે ભારતની સ્વતંત્રતા પછી, જાતિ સમીકરણો ધીમે ધીમે રાજકારણમાં પ્રબળ બન્યા. (૧) ૧૯૫૦-૧૯૭૦ – આ સમયગાળા દરમિયાન, બ્રાહ્મણો, દલિત અને મુસ્લિમો રાજકારણના કેન્દ્રમાં હતા. કોંગ્રેસ પક્ષે આ બંનેને સંતુલિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. (૨) ૧૯૭૪ – પછાત જાતિના નેતાઓનો ઉદય શરૂ થયો, જેણે રાષ્ટ્રીય રાજકીય પરિદૃશ્ય બદલી નાખ્યું. (૩) ૧૯૯૦ – પછાત જાતિઓને અનામત આપવાના મંડલ કમિશનના નિર્ણયથી જાતિ રાજકારણ કાયમી ધોરણે સ્થાપિત થયું. ત્યારથી, દરેક ચૂંટણી જાતિ સમીકરણોની આસપાસ ફરતી રહી છે.
મિત્રો, જો આપણે ૨૮ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૫ ના રોજ આરએસએસ વડા અને વડા પ્રધાનના નિવેદનો પર વિચાર કરીએ, તો આરએસએસ વડાએ કહ્યું હતું કે “જાતિ હવે સમાજને વિભાજીત કરવાનું સાધન ન હોવી જોઈએ; તે ફક્ત એક સામાજિક દુષ્ટતા છે જેને નાબૂદ કરવી જોઈએ.” આ નિવેદનને સામાજિક સુધારા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ સંકેત માનવામાં આવતું હતું. ૩૦ નવેમ્બર, ૨૦૨૩ ના રોજ, પ્રધાનમંત્રીએ ચાર “જાતિઓ” નો ઉલ્લેખ કર્યો: ગરીબ, યુવાનો, મહિલાઓ અને ખેડૂતો. તેમણે કહ્યું કે ભારતીય રાજકારણે આ ચાર વર્ગોના કલ્યાણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. આ નિવેદન પરંપરાગત જાતિ રાજકારણથી આગળ વધીને વિકાસલક્ષી રાજકારણ તરફ આગળ વધવા તરફ નિર્દેશ કરે છે. એક કર, એક ચૂંટણી, એક જાતિ, રાષ્ટ્રીય એકતા તરફ: ભારત પહેલેથી જ એક કર અને એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણી જેવી યોજનાઓ પર કામ કરી રહ્યું છે. હવે, જો “એક જાતિ” એટલે કે જાતિમુક્ત સમાજની વિભાવના સાકાર થાય છે, તો તે રાષ્ટ્રીય એકતા તરફ એક ક્રાંતિકારી પગલું હશે. આ લોકશાહીના મૂળિયાંને વધુ ઊંડા કરશે અને સામાજિક સંવાદિતા વધારશે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર વિધાનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળશે કે જાતિમુક્ત ભારત, વિકસિત ભારત પર અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટનો આદેશ અને ઉત્તર પ્રદેશ સરકારનો તાત્કાલિક આદેશ ફક્ત વહીવટી સુધારાઓ નથી પરંતુ સામાજિક ક્રાંતિનો સંકેત છે.જો આને સમગ્ર ભારતમાં અપનાવવામાં આવે તો, જાતિ આધારિત રાજકારણ નબળું પડશે, સમાજમાં સમાનતા વધશે અને ભારત 2047 સુધીમાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાના પોતાના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરી શકશે. આ તે માર્ગ છે જેના દ્વારા ભારત વિશ્વને બતાવી શકે છે કે લોકશાહી માત્ર એક રાજકીય વ્યવસ્થા નથી, પરંતુ સામાજિક ન્યાય અને સમાનતાનો વાસ્તવિક આધાર છે.
એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર 9226229318
