ભારતની નાણાકીય જાગૃતિ ક્રાંતિ-“તમારી મૂડી, તમારા અધિકારો

વૈશ્વિક સ્તરે, “અનક્લેમ્ડ મની ઓથોરિટી” જેવી સંસ્થાઓ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, બ્રિટન, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં વર્ષોથી સક્રિય છે. તેઓ નિષ્ક્રિય ખાતાઓ પર ડેટા કેન્દ્રિત કરે છે અને નાગરિકોને તેમની ઑનલાઇન ચકાસણી કરવાની મંજૂરી આપે છે. 4 ઓક્ટોબર, 2025 ના રોજ, કેન્દ્રીય નાણાં પ્રધાને એક ઐતિહાસિક રાષ્ટ્રવ્યાપી ઝુંબેશ પણ શરૂ કરી હતી જે આ મોડેલને ભારતીય સામાજિક અને ડિજિટલ સંદર્ભમાં આગળ લઈ જઈ રહી છે. આ ઝુંબેશ ભારતને વૈશ્વિક નાણાકીય સમાવેશમાં અગ્રણી રાષ્ટ્ર બનાવી શકે છે. આજે, ભારતની બેંકિંગ સિસ્ટમમાં આશરે 1.84 લાખ કરોડ રૂપિયા “અનક્લેમ્ડ” પડેલા છે. હું, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્રના એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની,માનું છું કે આ તે મૂડી છે જે લાખો નાગરિકોની મહેનતથી કમાયેલી રકમ હતી, પરંતુ કોઈને કોઈ કારણસર, તે તેના માલિકો સુધી પહોંચી શકી નથી. આમાં એવા ખાતાઓનો સમાવેશ થાય છે જ્યાં ધારકનું અવસાન થયું હોય, કોઈ દેશ છોડીને ગયો હોય, કોઈને તેમના ખાતાની માહિતી કે દસ્તાવેજો ન મળે, અથવા કોઈ તેમની થાપણ ભૂલી ગયો હોય. આ ઝુંબેશનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બેંકો, વીમા કંપનીઓ, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ હાઉસ,એનપીએસ અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓમાં પડેલી આશરે ₹1.84 લાખ કરોડની બિનદાવા કરાયેલી સંપત્તિ તેમના હકદાર માલિકો અથવા તેમના કાનૂની વારસદારોને પરત કરવાનો છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંકના જણાવ્યા અનુસાર, આ ભંડોળનો મોટો ભાગ વર્ષોથી બચત ખાતાઓ, ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ, વીમા પોલિસી, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, શેર, પોસ્ટલ યોજનાઓ અને પેન્શન ખાતાઓમાં નિષ્ક્રિય પડ્યો છે. આ પરિસ્થિતિ માત્ર નાણાકીય વ્યવસ્થાની પારદર્શિતા પર પ્રશ્નો ઉભા કરતી નથી, પરંતુ તે પણ દર્શાવે છે કે જનતા અને સંસ્થાઓ વચ્ચે માહિતી અને ઍક્સેસનો અભાવ આવકને કેવી રીતે નિષ્ક્રિય બનાવે છે. નાણામંત્રીએ સ્પષ્ટપણે કહ્યું, “આ જાહેર નાણાં છે, રાષ્ટ્રની સંપત્તિ નથી. તે તે વ્યક્તિનો હક છે જેણે તે કમાવ્યું છે અથવા તેના કાયદેસર વારસદારોનો છે.” આ નિવેદન માત્ર નાણાકીય સમાવેશની ભાવનાને મજબૂત બનાવે છે, પરંતુ ભારતની નાણાકીય વ્યવસ્થામાં સમાન વિતરણ અને પારદર્શિતા તરફનો માર્ગ પણ દર્શાવે છે. આ એક મોટું પગલું છે.

મિત્રો, જો આપણે સમસ્યાનું મૂળ કારણ, નિષ્ક્રિય ખાતાઓ અને વહીવટી જટિલતાઓને સમજવા માંગીએ છીએ, તો એ સમજવું જરૂરી છે કે ₹1.84 લાખ કરોડની આટલી મોટી રકમ કેવી રીતે બિનદાવાપાત્ર રહી. આ પાછળ ઘણા સામાજિક અને વહીવટી કારણો છે:(1)મૃત્યુ પછી વારસદારોનું અજ્ઞાન: ઘણા ખાતાધારકો તેમની થાપણો માટે વારસદારોને નિયુક્ત કરતા નથી અથવા નામાંકન કરતા નથી. મૃત્યુ પછી, પરિવાર ખાતાથી અજાણ હોય છે. (2) સ્થળાંતર અથવા સરનામાંમાં ફેરફાર: લાખો લોકો વિદેશ ગયા અથવા તેમના સરનામાં બદલ્યા. બેંકમાં અપડેટ્સ ન પહોંચવાને કારણે ખાતા ખોવાઈ ગયા. (3) દસ્તાવેજોનો અભાવ: ઘણા લોકો પાસબુક, એફડી રસીદો અને વીમા પોલિસી નંબર જેવી માહિતી ગુમાવે છે. (4) સિસ્ટમ જટિલતા: વિવિધ સંસ્થાઓમાં અલગ અલગ પ્રક્રિયાઓ હોય છે, જેના કારણે સામાન્ય વ્યક્તિ મૂંઝવણમાં મુકાય છે. (5) તકનીકી જાગૃતિનો અભાવ: ગ્રામીણ અને વૃદ્ધ લોકો ડિજિટલ બેંકિંગ અથવા ઓનલાઈન દાવા પ્રક્રિયાઓથી વાકેફ નથી. આ બધા પરિબળોએ ભેગા થઈને કરોડો રૂપિયા નિષ્ક્રિય કર્યા છે, જેના કારણે બેંકોમાં ભંડોળ એકઠું થયું છે જે કેટલાકના છે અને કેટલાકના છે.

મિત્રો, જો આપણે ઝુંબેશના ત્રણ સ્તંભો: જાગૃતિ, ઍક્સેસ અને કાર્યવાહીને ધ્યાનમાં લઈએ, તો નાણાં મંત્રીએ અધિકારીઓને ત્રણ “A” પર ઝુંબેશ કેન્દ્રિત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે: (1) જાગૃતિ: જનતાને તેમની નિષ્ક્રિય પડેલી થાપણો અથવા રોકાણો કેવી રીતે ઍક્સેસ કરી શકાય તે અંગે માહિતી આપો. ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ, સોશિયલ મીડિયા, રેડિયો, ટીવી અને ગ્રામ પંચાયત સ્તરે જાહેર સંદેશાવ્યવહાર હાથ ધરવામાં આવશે. (2) ઍક્સેસ: એક સંકલિત ઓનલાઈન પોર્ટલ બનાવવામાં આવશે જ્યાં વ્યક્તિઓ તેમના નામ, આધાર, PAN અથવા મોબાઇલ નંબરની ચકાસણી કરી શકશે જેથી તેઓ કોઈપણ સંસ્થામાં નિષ્ક્રિય ખાતું અથવા રોકાણ ધરાવે છે કે નહીં તે નક્કી કરી શકશે. (3) કાર્યવાહી: દસ્તાવેજ ચકાસણી પછી પૈસા વાસ્તવિક દાવેદારને પરત કરવામાં આવશે. બેંકિંગ લોકપાલ, આરબીઆઈ,સેબી અને આઈઆરડીએ જેવી નિયમનકારી સંસ્થાઓ આ પ્રક્રિયાનું નિરીક્ષણ કરશે જેથી કોઈ વિલંબ કે અનિયમિતતા ન થાય.આ ત્રણ સ્તંભો ફક્ત પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવશે નહીં પરંતુ નાણાકીય વ્યવસ્થામાં પારદર્શિતાનો એક નવો ધોરણ પણ સ્થાપિત કરશે.

મિત્રો, જો આપણે જનતાને થતા સીધા ફાયદાઓને ધ્યાનમાં લઈએ, તો “તમારી મૂડી, તમારો અધિકાર” ઝુંબેશ સામાન્ય જનતાને ઘણા સીધા ફાયદાઓ પ્રદાન કરશે: (1) ભૂલી ગયેલી થાપણો પુનઃપ્રાપ્ત કરવાની તક: લાખો પરિવારોને તેમના મૃત સંબંધીઓની થાપણો પુનઃપ્રાપ્ત કરવાની તક મળશે. (2) નાણાકીય વિશ્વાસમાં વધારો: બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓમાં લોકોનો વિશ્વાસ વધશે. (3) સુધારેલ ડિજિટલ નાણાકીય સાક્ષરતા: લોકો તેમના રોકાણોનું નિરીક્ષણ અને અપડેટ કરવાનું શીખશે. (4) નાણાકીય પ્રવાહમાં વધારો: નિષ્ક્રિય મૂડીને સક્રિય કરવાથી અર્થતંત્રમાં પ્રવાહિતા વધશે. હિસ્સેદારોને લાભ: આ પહેલ માત્ર જનતાને જ નહીં પરંતુ અન્ય ઘણા હિસ્સેદારોને પણ લાભ આપશે: (1) બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ: તેઓ જૂના નિષ્ક્રિય ખાતાઓ બંધ કરી શકશે, તેમના ઓડિટ અને રિપોર્ટિંગ બોજને ઘટાડશે. (2) સરકાર અને નિયમનકારો: પારદર્શિતા અને જાહેર વિશ્વાસમાં વધારો કરીને નાણાકીય શિસ્ત મજબૂત થશે. (3) નાણાકીય ટેકનોલોજી કંપનીઓ: ડેટા એકીકરણ, ઓળખ ચકાસણી અને ડિજિટલ દાવા પ્રણાલીઓના વિકાસમાં નવી શક્યતાઓ. (4) આર્થિક વૃદ્ધિ: નિષ્ક્રિય ભંડોળના પુનઃપ્રવાહથી બજારમાં મૂડીની ઉપલબ્ધતા વધશે, રોકાણ અને વપરાશ બંનેમાં સુધારો થશે.

મિત્રો, જો આપણે યોજનાના અમલીકરણમાં સંભવિત મુશ્કેલીઓનો વિચાર કરીએ, તો આ યોજના ક્રાંતિકારી હોવા છતાં, તેના અમલીકરણમાં અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડશે: (1) દસ્તાવેજોની જટિલતા: જૂના ખાતાઓ અથવા વીમા પૉલિસી માટેના દસ્તાવેજો ઘણીવાર ઉપલબ્ધ હોતા નથી. (2) ખોટા દાવાઓનો ભય: નબળી ચકાસણી પ્રણાલીઓ છેતરપિંડી તરફ દોરી શકે છે. (3) ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં માહિતીનો અભાવ: ઇન્ટરનેટ અને ડિજિટલ માહિતીનો અભાવ ઘણા પાત્ર વ્યક્તિઓને વંચિત રાખી શકે છે. (4) વિવિધ સંસ્થાઓમાંથી અસંગત ડેટા: બેંકો, વીમા અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ હાઉસમાંથી ડેટામાં સંકલનનો અભાવ છે. (5) ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં વિલંબ: જો કોઈ ખાતા પર કાનૂની વિવાદ હોય, તો તેનું નિરાકરણ લાંબું થઈ શકે છે.

મિત્રો, જો આપણે આ યોજનામાંથી થતી છેતરપિંડીના જોખમોને ધ્યાનમાં લઈએ, તો: (૧) આટલી મોટી રકમના દાવા સાયબર ગુનેગારો અને બનાવટી દસ્તાવેજ બનાવતી ગેંગને સક્રિય કરી શકે છે. (૨) સંભવિત જોખમો: નકલી ઓળખ કાર્ડ અથવા ખોટા વારસદાર પ્રમાણપત્રો પર આધારિત દાવા. (૩) સાયબર છેતરપિંડી – નકલી વેબસાઇટ્સ અથવા ફિશિંગ લિંક્સ દ્વારા વ્યક્તિગત માહિતી ચોરી.(૪) આંતરિક મિલીભગત – બેંક કર્મચારીઓ અથવા એજન્ટો દ્વારા ગેરરીતિઓ. સુરક્ષા પગલાં: (૧) આધાર-આધારિત ઇ-કેવાયસી ફરજિયાત બનાવવામાં આવશે. (૨) ડેટા એન્ક્રિપ્શન અને મલ્ટિ-લેયર વેરિફિકેશન સિસ્ટમ્સ લાગુ કરવામાં આવશે. (૩) ફરિયાદ નિવારણ માટે ખાસ હેલ્પલાઇન અને પોર્ટલ બનાવવામાં આવશે. (૪) નિયમનકારી એજન્સીઓ દ્વારા નિયમિત ઓડિટ અને ક્રોસ-ચેક.

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર નિવેદનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે ₹૧.૮૪ લાખ કરોડ માત્ર એક આંકડો નથી, પરંતુ લાખો ભારતીય પરિવારોની મહેનત અને આશાઓનું પ્રતીક છે. નાણામંત્રી દ્વારા આ પહેલ ભારતીય નાણાકીય વ્યવસ્થામાં લોકોના અધિકારો તેમના સુધી પહોંચાડવા માટે એક ઐતિહાસિક તક છે.જો પારદર્શિતા, ટેકનિકલ કાર્યક્ષમતા અને સંવેદનશીલતા સાથે અમલમાં મૂકવામાં આવે તો, આ યોજના ફક્ત ભારતીય નાગરિકોને પૈસા પરત કરશે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વને સંદેશ પણ આપશે કે “ભારત એક એવો રાષ્ટ્ર છે જે તેના લોકોની મૂડીનું રક્ષણ કરે છે.”

 કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર 9226229318 દ્વારા સંકલિત