રામ જન્મભૂમિ મંદિર તેના અભિષેકના બે વર્ષ પછી જ સંસ્થાકીય નિષ્ફળતાના અભૂતપૂર્વ ઉદાહરણ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. અહીં પ્રસાદની ચોરીએ લાખો લોકોની લાગણીઓને ઠેસ પહોંચાડી છે. ખાસ કરીને ચિંતાજનક છે કે આ ઘટના સેંકડો વર્ષોના તીવ્ર સંઘર્ષ, અસંખ્ય લોકોના બલિદાન અને લાખો લોકોના દાન પછી બનેલા મંદિરમાં બની છે.
અયોધ્યા ઉપરાંત, ઉત્તરાખંડના બદ્રીનાથ ધામ અને ગુજરાતના અંબાજી મંદિરમાં દાનપેટીઓમાંથી પણ ચોરીના બનાવો નોંધાયા છે. આવા પ્રખ્યાત અને સંસાધનોથી સમૃદ્ધ મંદિરોમાં સઘન દેખરેખ હોવા છતાં, મેનેજમેન્ટની નિષ્ફળતા અન્ય મંદિરોમાં પણ ચોરી અને નાણાકીય અનિયમિતતાઓનો ભય ઉભો કરે છે.
અયોધ્યામાં બનેલી દુઃખદ ઘટનાઓ પછી, મંદિરોને કોર્પોરેટ જેવી વ્યાવસાયિક રીતે ચલાવવાની માંગ કરવામાં આવી રહી છે. રામ મંદિર બાંધકામ સમિતિના અધ્યક્ષ નિવૃત્ત આઇએએસ અધિકારી નૃપેન્દ્ર મિશ્રાએ સીઇઓની નિમણૂક કરવાનું સૂચન કર્યું. તેમણે આ અધિકારીને સરકારી હસ્તક્ષેપથી મુક્ત રાખવાની પણ અપેક્ષા રાખી હતી.
જો કે, બંને મંતવ્યો એ હકીકતને અવગણે છે કે મંદિરો ન તો સંપૂર્ણપણે વ્યવસાય છે કે ન તો સરકારી ઉપક્રમો. જવાબદારી સુધારવા માટે દાનની ગણતરીમાં પારદર્શિતા, નિયમિત કાર્ય ઓડિટ, વિગતવાર નિયમો અને ખાતાઓનું સંપૂર્ણ ઓડિટ સ્થાપિત કરવું જરૂરી છે.
ગણતરી રૂમમાં ચેડા વિરોધી સિસ્ટમો, સીસીટીવી કેમેરા,આરએફઆઇડી ટેગવાળી દાનપેટીઓ અને મોટા દાન માટે બ્લોકચેન જેવી અપરિવર્તનશીલ એકાઉન્ટિંગ સિસ્ટમ્સ એક ઓડિટ ટ્રેલ બનાવી શકે છે જેને નાપાક વ્યક્તિઓ દ્વારા સરળતાથી ટાળી શકાય નહીં. આવા મૂલ્યવાન દાનને મર્યાદિત અથવા લાંબા ગાળા માટે અલગ સંગ્રહાલયમાં પણ પ્રદર્શિત કરી શકાય છે.
દાતાઓ અને ભક્તોમાં વિશ્વાસ જગાડવા માટે તૃતીય-પક્ષ ઓડિટ અને ત્રિમાસિક વેબસાઇટ પર સરળ ભાષાના સારાંશ સાથે વિગતવાર એકાઉન્ટિંગ રિપોર્ટ્સ પોસ્ટ કરવા જેવા ઘણા પગલાં લઈ શકાય છે. તિરુમાલા તિરુપતિ દેવસ્થાનમ અને ગુરુવાયુર જેવા ઘણા મંદિરોમાં પહેલેથી જ આવી સિસ્ટમો છે. એ પણ યાદ રાખવું જોઈએ કે મંદિર ન તો એવી કંપની છે જે શેરધારકોનો નફો વધારવા માંગે છે કે ન તો સરકારના જાહેર કલ્યાણ ઉદ્દેશ્યોને પૂર્ણ કરવા માટે જવાબદાર સરકારી સંસ્થા છે.
મંદિર એક જીવંત ધાર્મિક સંસ્થા છે જેની કાયદેસરતા ધાર્મિક શુદ્ધતા, પરંપરા અને પવિત્રતા પર આધારિત છે જેટલી નાણાકીય અખંડિતતા પર. તેથી, મંદિરો પર કોર્પોરેટ મેનેજમેન્ટ લાદવાને બદલે, એક વહીવટી સિસ્ટમ બનાવવી જોઈએ જે ઓડિટ, ટેકનોલોજી, આંતરિક નિયંત્રણો અને વ્યાવસાયિક નાણાકીય વ્યવસ્થાપન જેવા આધુનિક વહીવટી સાધનોને આગમ શાસ્ત્રો અને ધાર્મિક વ્યવસ્થાને આધીન કરે. મંદિરની ધાર્મિક વિધિઓ પર સત્તાનો સ્ત્રોત આગમ શાસ્ત્રો અથવા પરંપરાઓ છે.
આ કોડિફાઇડ શાસ્ત્રીય ગ્રંથો છે જે વિવિધ સંપ્રદાયોના મંદિરો માટે અલગ અલગ જોગવાઈઓ સૂચવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, વૈષ્ણવ મંદિરો માટે પંચરાત્ર અને વૈખનાસ આગમ, શૈવ મંદિરો માટે કામિકા, કરણ અને ભૈરવ આગમ અને શાક્ત સંપ્રદાયો માટે શક્તિ આગમ છે. આ આંતરિક “માનક સંચાલન પ્રક્રિયાઓ” (ર્જીંઁ) નથી જે વ્યવસ્થાપન કાર્યક્ષમતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે, પરંતુ મંદિરના પોતાના બંધારણીય કાયદાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.જો કોઈ સીઇઓને ધાર્મિક તાલીમ વિના મંદિરનું સંચાલન કરવાની સત્તા આપવામાં આવે છે, તો તે સારા ઇરાદા હોવા છતાં, પૂજ્ય દેવતા સાથે ન્યાય કરી શકશે નહીં. તે અથવા તેણી એવા ફેરફારો કરી શકે છે જે દેવતાના પવિત્રતાની પવિત્રતાને નબળી પાડે છે. સમાન દોષ સરકારી બોર્ડ પર પડે છે, જે પરંપરાઓની વિશિષ્ટતાઓથી વિપરીત, વિવિધ મંદિરો પર સમાન મંદિર વ્યવસ્થાપન નિયમો લાદે છે, આમ આ વિવિધતાને કચડી નાખે છે.
