‘‘જ્યાં સંસ્કાર શ્વાસ બને, સંસ્કૃતિ જીવન બને અને સમર્પણ કર્તવ્ય બનેએ ધરતી એટલે India’’
શ્વેતા પટેલ ’સેતુ’-અમદાવાદ
સૂર્યની પ્રથમ કિરણ જ્યારે હિમાલયનાં શિખરોને સ્પર્શે છે, ત્યારે જાણે ભારતની પ્રાચીન સંસ્કૃતિના કપાળે કંકુનો ચાંદલો થઈ જાય છે. ગંગાની ધારા જ્યારે ધરતીને પાવન કરતી વહે છે, ત્યારે તેમાં માત્ર જળ નથી વહેતું, પરંતુ હજારો વર્ષોની સંસ્કૃતિ, આસ્થા, પરંપરા અને માનવતાનો પ્રવાહ વહે છે. રણની રેતીથી લઈને દરિયાની લહેરો સુધી અને ગામડાની માટીની સુગંધથી લઈને મહાનગરોની આધુનિકતા સુધીભારતના દરેક કણમાં એક જીવંત સંસ્કૃતિ ધબકે છે.
ભારતને સમજવું હોય તો માત્ર તેના નકશાને જોવો પૂરતો નથી. ભારતને સમજવા માટે તેના લોકોનાં હૃદયમાં ઉતરવું પડે, તેની પરંપરાઓને સ્પર્શવી પડે, લોકગીતોમાં ગુંજતા ભાવને સાંભળવો પડે અને તેની માટીમાં રહેલા સંસ્કારોને અનુભવવા પડે. ભારત એક ભૂમિ નથી, ભારત એક ભાવ છે; ભારત એક રાષ્ટ્ર નથી, ભારત એક જીવનદૃષ્ટિ છે.
સભ્યતા અને સંસ્કારની અમૂલ્ય ધરોહરઃ
ભારતીય સંસ્કૃતિની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની પ્રાચીનતા કરતાં પણ તેની સતતતા છે. સમય બદલાયો, શાસકો બદલાયા, જીવનશૈલી બદલાઈ, ટેકનોલોજી બદલાઈ; પરંતુ ભારતીય સંસ્કૃતિએ પોતાની મૂળભૂત આત્માને ક્યારેય ગુમાવી નથી.
અહીં બાળકને પ્રથમ પાઠ પુસ્તકમાંથી નહીં, પરંતુ પરિવારના સંસ્કારોથી મળે છે. માતા-પિતાના ચરણસ્પર્શથી દિવસની શરૂઆત કરવી, વડીલોને માન આપવું, અતિથિને દેવ સમાન માનવો, પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞ રહેવુંઆ બધું ભારતીય જીવનપદ્ધતિના સ્વાભાવિક અંગો છે.
‘‘સંસ્કાર વારસામાં મળતી સંપત્તિ નથી,તે તો જીવનથી જીવન સુધી વહેતી સંસ્કૃતિ છે.’’
ભારતીય પરિવારમાં હું કરતાં આપણેનું મહત્વ વધુ છે. પોતાના સુખ કરતાં પરિવારનું સુખ, પોતાના અધિકાર કરતાં કર્તવ્ય અને પોતાના સ્વાર્થ કરતાં સમાજના હિતને પ્રાધાન્ય આપવાની ભાવના અહીંની સંસ્કૃતિનું મૂળ તત્વ છે.
વિવિધતામાં એકતાનો અજોડ રંગઃભારતની ઓળખ તેની વિવિધતામાં રહેલી એકતાથી થાય છે. અહીં ભાષા બદલાય છે, વેશ બદલાય છે, ભોજન બદલાય છે, તહેવારો બદલાય છે, લોકપરંપરાઓ બદલાય છે; પરંતુ હૃદયમાં રહેલી ભારતીયતા એક જ રહે છે.
ગુજરાતની ગરબી હોય કે પંજાબનું ભાંગડા, રાજસ્થાનની લોકકલા હોય કે આસામનું બિહુ, કેરળનો ઓણમ હોય કે મહારાષ્ટ્રની ગણેશોત્સવની ઉજવણીદરેક પરંપરા ભારતના સાંસ્કૃતિક વૈભવનું એક અલગ પાનું છે.
ગુજરાતની પાટોળા કળા, કચ્છનું અજરખ, ભીંતચિત્રોની પરંપરા, લોકચિત્રો, ભરતકામ, બંધણી, માટી અને અરીસાની કળાઆ બધું માત્ર હસ્તકલા નથી. તેમાં પેઢીઓની સ્મૃતિ, મહેનત અને સર્જનાત્મકતા જીવંત છે.ભારતની સંસ્કૃતિ જાણે એક વિશાળ રંગપટ છે, જેમાં દરેક પ્રદેશનો પોતાનો રંગ છે; છતાં બધા રંગો મળીને જે ચિત્ર રચે છે તેનું નામ છેભારત
ભારતમાં તહેવારો માત્ર ઉજવણી નથી; તે જીવનને જોડવાનો પ્રસંગ છેઃદિવાળીના દીવામાં પ્રકાશ સાથે આશાનો સંદેશ છે. હોળીના રંગોમાં ભેદભાવ ભૂલીને એકબીજાને સ્વીકારવાની ભાવના છે. નવરાત્રિના ગરબામાં સમૂહચેતના અને શક્તિની આરાધના છે. જન્માષ્ટમીમાં ભક્તિનો આનંદ છે, ગણેશોત્સવમાં સામૂહિક એકતાનો ઉત્સાહ છે, ઈદમાં વહેંચણી અને ભાઈચારાની ભાવના છે, ક્રિસમસમાં પ્રેમ અને કરુણાનો સંદેશ છે.અહીં તહેવાર કોઈ એક વ્યક્તિનો નથી હોતો; તે આખા સમાજનો ઉત્સવ બની જાય છે.ઘરના આંગણામાં રંગોળી રચાય છે, દીવા પ્રગટે છે, રસોડામાં પરંપરાગત વાનગીઓની સુગંધ ફેલાય છે અને સંબંધોના દ્વાર ફરી એકવાર ખુલ્લા થાય છે. તહેવારો આપણને યાદ અપાવે છે કે આધુનિક જીવનની દોડમાં આપણે સંબંધો અને લાગણીઓથી દૂર ન થઈ જઈએ.
કલામાં જીવંત સંસ્કૃતિઃભારતીય સંસ્કૃતિની વાત કલા વિના અધૂરી છે. ભારતની દરેક લોકકળા પોતાની અંદર એક વાર્તા ધરાવે છે.ચિત્રકળામાં પ્રકૃતિ, દેવકથાઓ, લોકજીવન અને આધ્યાત્મિકતાના રંગો જોવા મળે છે. સંગીતમાં ઋતુઓનો સ્પર્શ છે, નૃત્યમાં ભાવોની અભિવ્યક્તિ છે અને શિલ્પમાં સર્જનની અનંત શક્તિ છે.મંદિરના શિલ્પોથી લઈને ગામડાની દીવાલ પર દોરાયેલી લોકચિત્રકળા સુધી, દરેક કૃતિ કહે છે કે ભારતીય માનવી માટે કલા માત્ર સૌંદર્ય નથીકલા જીવન સાથે જોડાયેલી સાધના છે.લોકકલાકાર પોતાની આંગળીઓથી માત્ર રંગો નથી દોરતો; તે પોતાની પેઢીઓની સ્મૃતિને કેનવાસ પર ઉતારે છે. કારીગર માત્ર વસ્તુ બનાવતો નથી; તે પોતાની ધરતી, પરંપરા અને ઓળખને આગળની પેઢી સુધી પહોંચાડે છે.આથી કલા સાચવવી એટલે માત્ર એક કળા બચાવવી નહીં, પરંતુ સંસ્કૃતિની એક જીવંત નસને ધબકતી રાખવી.
ભાષા એટલે સંસ્કૃતિનો આત્માઃભારતની ભાષાઓ તેની સાંસ્કૃતિક વિવિધતાની સૌથી સુંદર ઓળખ છે. દરેક ભાષા પોતાની સાથે એક અલગ સંસ્કાર, ઇતિહાસ, લોકસ્મૃતિ અને જીવનદૃષ્ટિ લઈને આવે છે.ગુજરાતી ભાષામાં નરસિંહ મહેતાની ભક્તિ છે, અખાની તત્ત્વચિંતનની તીક્ષ્ણતા છે, ઝવેરચંદ મેઘાણીની લોકમાટી છે અને ઉમાશંકર જોશીની આધુનિક ચેતના છે.લોકબોલીઓ તો જાણે સંસ્કૃતિના જીવંત ઝરણાં છે. સુરતીનો મીઠો લહેકો, કાઠિયાવાડીની નિખાલસતા, કચ્છીની ધરતીગંધ અને ઉત્તર ગુજરાતની બોલીની સાદાઈઆ બધી બોલીઓ ભારતની ભાષાકીય સમૃદ્ધિના જીવંત દસ્તાવેજો છે.ભાષા માત્ર સંવાદનું સાધન નથી. ભાષામાં માતાની હાલરડીઓ છે, દાદીની વાર્તાઓ છે, લોકગીતો છે, કહેવતો છે અને પેઢીઓનો અનુભવ સચવાયેલો છે.
પ્રકૃતિ સાથેનો ભારતીય સંબંધઃભારતીય સંસ્કૃતિએ પ્રકૃતિને ક્યારેય માત્ર સંસાધન તરીકે જોઈ નથી. અહીં નદી માતા છે, ધરતી માતા છે, વૃક્ષ પૂજનીય છે અને સૂર્ય જીવનદાતા છે.વડ, પીપળો, તુલસી, ગાય, નદીઓ, પર્વતોઆ બધાં પ્રત્યે ભારતીય પરંપરામાં આદરની ભાવના જોવા મળે છે. આ પરંપરા પાછળ માત્ર ધાર્મિક માન્યતા નથી, પરંતુ પ્રકૃતિ સાથે સહઅસ્તિત્વની ઊંડી સમજ છે.આજના આધુનિક યુગમાં જ્યારે પર્યાવરણ સામે અનેક પડકારો ઊભા થયા છે, ત્યારે ભારતીય સંસ્કૃતિનો આ સંદેશ વધુ પ્રાસંગિક બની રહ્યો છે.‘‘પ્રકૃતિને જીતવાની નહીં,પ્રકૃતિ સાથે જીવવાની કળાએ ભારતીય સંસ્કૃતિ છે.’’
સ્ત્રી સંસ્કૃતિની જીવંત વહનકર્તાઃભારતીય સંસ્કૃતિમાં સ્ત્રીનું સ્થાન માત્ર પરિવાર પૂરતું સીમિત નથી. તે સંસ્કારની પ્રથમ શિક્ષિકા, પરંપરાની સંરક્ષક અને પરિવારની ભાવનાત્મક ધરી છે.માતાની ગોદમાં બાળક ભાષા શીખે છે, સંબંધો શીખે છે, સંસ્કાર શીખે છે અને જીવનના પ્રથમ મૂલ્યો શીખે છે. દાદી-નાનીની વાર્તાઓથી લઈને તહેવારોની તૈયારીઓ સુધી સ્ત્રીઓએ પેઢી દર પેઢી સંસ્કૃતિને જીવંત રાખવામાં અદભુત યોગદાન આપ્યું છે.આધુનિક ભારતીય સ્ત્રી આજે શિક્ષણ, વિજ્ઞાન, કલા, સાહિત્ય, રમતગમત, વ્યવસાય અને દરેક ક્ષેત્રમાં પોતાની ઓળખ બનાવી રહી છે. છતાં તે પોતાની મૂળ સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલી રહી શકે છેઆ ભારતીય સંસ્કૃતિની લવચીકતા અને શક્તિ છે.
સમર્પણ ભારતીય જીવનનું મૂલ્યઃભારતની ધરતી પર જન્મેલા અનેક મહાન વ્યક્તિત્વોએ જીવનને માત્ર પોતાના માટે નહીં, પરંતુ સમાજ અને રાષ્ટ્ર માટે સમર્પિત કર્યું છે.સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓનું બલિદાન હોય, સૈનિકનું સરહદ પરનું કર્તવ્ય હોય, ખેડૂતની ધરતી સાથેની મહેનત હોય, શિક્ષકનું જ્ઞાનદાન હોય કે કલાકારની સર્જનસાધનાભારતની આત્મામાં સમર્પણનો ભાવ ઊંડે વણાયેલો છે.સમર્પણ એટલે પોતાનું અસ્તિત્વ ગુમાવવું નહીં; પરંતુ પોતાના અસ્તિત્વને કોઈ વિશાળ હેતુ સાથે જોડવું.‘‘જે જીવન પોતાના માટે જીવે છે તે જીવન છે,પણ જે જીવન બીજાના જીવનમાં પ્રકાશ ભરે છેએ જીવન સંસ્કૃતિ બને છે.’’
આધુનિક ભારત પરંપરા અને પ્રગતિનો સંગમઃઆજનું ભારત બદલાઈ રહ્યું છે. ડિજિટલ યુગ, કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા, આધુનિક શિક્ષણ, વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા અને નવી જીવનશૈલી ભારતના જીવનમાં પ્રવેશી રહ્યાં છે. પરંતુ આધુનિક બનવાનો અર્થ પોતાની સંસ્કૃતિથી દૂર થવું નથી.વાસ્તવિક પ્રગતિ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે ટેકનોલોજીના હાથમાં સંસ્કારનું હૃદય હોય.આજનો યુવાન વિશ્વ સાથે જોડાયેલો છે, પરંતુ તેને પોતાની માટી સાથેનું જોડાણ પણ જાળવી રાખવું જરૂરી છે. આધુનિક વસ્ત્રો પહેરવામાં કે નવી ટેકનોલોજી અપનાવવામાં કોઈ વિરોધાભાસ નથી; પ્રશ્ન એટલો છે કે શું આપણે પોતાની ભાષા, પરંપરા, કલા, કુટુંબ અને માનવતાના મૂલ્યોને પણ સાથે લઈ જઈ રહ્યા છીએ?ભારતનું ભવિષ્ય ત્યારે જ ઉજ્જવળ બનશે જ્યારે વિકાસની ગતિ સાથે સંસ્કૃતિની ઊંડાઈ પણ જળવાઈ રહેશે.
સંસ્કૃતિ સંગ્રહાલયમાં નહીં, જીવનમાંઃસંસ્કૃતિને માત્ર મ્યુઝિયમમાં રાખી શકાય નહીં. તે પુસ્તકોમાં બંધાઈને પણ જીવંત રહી શકતી નથી. સંસ્કૃતિ ત્યારે જ જીવંત રહે છે જ્યારે આપણે તેને જીવીએ છીએ. જ્યારે બાળક વડીલને નમન કરે છેત્યારે સંસ્કૃતિ જીવંત છે. જ્યારે કોઈ અજાણ્યા મહેમાનને પ્રેમથી ભોજન પીરસાય છેત્યારે સંસ્કૃતિ જીવંત છે. જ્યારે લોકકલાકાર પોતાની કળા નવી પેઢીને શીખવે છેત્યારે સંસ્કૃતિ જીવંત છે. જ્યારે માતા બાળકને પોતાની માતૃભાષામાં હાલરડું ગાય છેત્યારે સંસ્કૃતિ જીવંત છે. જ્યારે યુવાન આધુનિક દુનિયામાં આગળ વધતાં પોતાની ધરતી અને મૂળને ભૂલતો નથીત્યારે સંસ્કૃતિ જીવંત છે. અને જ્યારે માનવ પોતાના કરતાં બીજાના સુખને મહત્વ આપે છેત્યારે ભારતીય સંસ્કૃતિનું સાચું સ્વરૂપ પ્રગટ થાય છે.
અંતિમ વિચારઃભારતની સંસ્કૃતિ કોઈ એક યુગની રચના નથી. તે હજારો વર્ષોથી વહેતી આવી એક વિશાળ નદી છે. તેમાં અનેક પ્રવાહો મળ્યા છે, અનેક રંગો ભળ્યા છે અને અનેક પેઢીઓએ પોતાનું યોગદાન આપ્યું છે.આ સંસ્કૃતિએ આપણને શીખવ્યું છે કે જીવન માત્ર મેળવવાનું નામ નથીવહેંચવાનું પણ નામ છે; અધિકાર માત્ર માગવાનો નથીકર્તવ્ય નિભાવવાનું પણ નામ છે; પ્રગતિ માત્ર આગળ વધવાની નથીપાછળ રહેલા હાથોને સાથે લઈને આગળ વધવાની છે.આથી ભારતની સાચી ઓળખ તેના ભવ્ય સ્મારકોમાં જ નહીં, પરંતુ સામાન્ય ભારતીયના અસામાન્ય સંસ્કારમાં રહેલી છે.ભારતના ગામડાની માટીમાં, શહેરોની ગતિમાં, લોકગીતોની ધૂનમાં, મંદિરની ઘંટધ્વનિમાં, મસ્જિદની અઝાનમાં, ગુરુદ્વારાની સેવામાં, ચર્ચની પ્રાર્થનામાં, કલાકારના રંગોમાં, કવિના શબ્દોમાં અને માતાની મમતા ભરેલી આંખોમાંએક જ ધબકાર સંભળાય છે..
‘‘આ ભારત છે,સભ્યતાની ઓળખ, સંસ્કારની સુગંધ,માનવતાની ભાષા અને સમર્પણની ભૂમિ.’’
ભારત બદલાય છે, સમય બદલાય છે, જીવનશૈલી બદલાય છે; પરંતુ જ્યાં સુધી ભારતીય હૃદયમાં સંસ્કારનો દીવો પ્રગટતો રહેશે, ત્યાં સુધી ભારતની સંસ્કૃતિ ક્યારેય વૃદ્ધ નહીં થાયતે દરેક પેઢીમાં નવેસરથી જન્મતી રહેશે.
‘‘માટી બદલાય, વસ્ત્ર બદલાય, યુગ બદલાય ભલે,
પણ સંસ્કારની સુગંધ રહેતો ભારત જીવંત રહે.’’
