એકવીસમી સદીના ડિજિટલ યુગે વૈશ્વિક સ્તરે માહિતીમાં અભૂતપૂર્વ શક્તિ લાવી છે. ઇન્ટરનેટ, સોશિયલ મીડિયા અને મેસેજિંગ પ્લેટફોર્મે લોકોને જોડ્યા છે, પરંતુ તે જ સમયે, અફવાઓ અને ફેક ન્યૂઝનો ખતરો પણ ઝડપથી વધ્યો છે. આજે, માત્ર ભારત જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ એ પડકારનો સામનો કરી રહ્યું છે કે ખોટી, ભ્રામક અને ઇરાદાપૂર્વક પ્રસારિત માહિતી સમાજ, લોકશાહી અને માનવ જીવનને કેવી રીતે ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી રહી છે. આ પરિસ્થિતિ હવે ફક્ત સામાજિક અને નૈતિક ચિંતાનો વિષય નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, જાહેર આરોગ્ય અને ચૂંટણી પ્રક્રિયાની અખંડિતતા સંબંધિત એક ગંભીર મુદ્દો બની ગઈ છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભાવનાનીગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે અફવાઓનું સૌથી ખતરનાક પાસું એ છે કે તે ઘણીવાર સત્યનો ઢોંગ કરે છે. ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર વાયરલ થતી સામગ્રી લાગણીઓને ઉશ્કેરે છે, ભય ફેલાવે છે અને પૂર્વગ્રહને મજબૂત બનાવે છે. ભારત જેવા વૈવિધ્યસભર દેશમાં, જ્યાં ભાષાકીય, ધાર્મિક,જાતિ અને રાજકીય મતભેદો પહેલાથી જ અસ્તિત્વમાં છે,અફવાઓ સામાજિક માળખાને નબળી પાડે છે. વૈશ્વિક સ્તરે, અફવાઓ વંશીય તણાવ, યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિઓ તરફ દોરી ગઈ છે અને રાજદ્વારી સંબંધોને અસર કરી છે. નકલી સમાચારની પહેલી અને સૌથી ઊંડી અસર સામાજિક સંવાદિતા પર પડે છે. સાંપ્રદાયિક અફવાઓ, ભ્રામક વિડિઓઝ, બનાવટી છબીઓ અને સંદર્ભની બહાર લેવામાં આવેલા નિવેદનો ઘણીવાર હિંસા, રમખાણો અને સામાજિક તણાવ તરફ દોરી જાય છે. ભારતમાં છેલ્લા એક વર્ષમાં અસંખ્ય ઘટનાઓ જોવા મળી છે જ્યાં વોટ્સએપ સંદેશાઓ અથવા સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ્સ ટોળાની હિંસા, લિંચિંગ અને સાંપ્રદાયિક અથડામણ તરફ દોરી ગઈ છે. આ દર્શાવે છે કે અફવાઓ માત્ર માહિતીની સમસ્યા નથી પરંતુ સામાજિક સુરક્ષા કટોકટી બની ગઈ છે. તેથી, એ સ્પષ્ટ થઈ રહ્યું છે કે ફક્ત પ્લેટફોર્મ દ્વારા સામાન્ય કાયદાઓ અથવા સ્વૈચ્છિક નીતિઓ અફવાઓનો સામનો કરવા માટે પૂરતા નથી. થોડા સમય પહેલા, મુંબઈમાં ગુમ થયેલા વ્યક્તિઓનો મુદ્દો ચર્ચામાં આવી રહ્યો હતો. મુંબઈ પોલીસ દ્વારા જારી કરાયેલી ચેતવણીઓમાં ગુમ થયેલા વ્યક્તિઓની સંખ્યા પાછલા વર્ષોની સરેરાશ જેટલી હોવાનું બહાર આવ્યા પછી, અફવાઓ સામે કાનૂની કાર્યવાહીની ચેતવણીઓ જારી કરવામાં આવ્યા પછી આ મુદ્દો શાંત થયો. હવે, દિલ્હીમાં ગુમ થયેલા વ્યક્તિઓને લગતી ચર્ચાઓએ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છે કે શું ખરેખર કોઈ અસાધારણ કટોકટી છે, અથવા તે ફક્ત ડિજિટલ અફવાઓ દ્વારા સર્જાયેલ સામાજિક ગભરાટ છે. દિલ્હીની એક મુખ્ય સમાચાર એજન્સીએ દાવો કર્યો છે કે 2026 ના પહેલા 15 દિવસમાં દિલ્હીમાં 800 થી વધુ લોકો ગુમ થયા છે. આ સંખ્યા ચિંતાજનક લાગે છે, પરંતુ તે જાહેર કરતું નથી કે કૌટુંબિક વિવાદો, સ્વૈચ્છિક ક્રિયાઓ, પરીક્ષાનો ડર, યુવાનોના અવિવેક, પ્રેમ સંબંધોને કારણે ઘર છોડવા અથવા ખોટી રિપોર્ટિંગ સાથે કેટલા કેસ સંબંધિત છે. વીડિયો, ઓડિયો ક્લિપ્સ અને ભાવનાત્મક પોસ્ટ્સ સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થઈ રહી છે. એક અગ્રણી નેતાએ ટ્વિટર પર ચિંતા વ્યક્ત કર્યા પછી આ મુદ્દા પર વધુ ધ્યાન ખેંચાયું. જોકે, જ્યારે ડેટાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું ત્યારે જાણવા મળ્યું કે દિલ્હીમાં ગુમ થયેલા વ્યક્તિઓનો રિકવરી દર આશરે 77 ટકા છે. એટલે કે, ગુમ થયેલા લોકોનો નોંધપાત્ર હિસ્સો સુરક્ષિત રીતે મળી આવે છે. આ દર ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય મહાનગરો કરતા વધુ સારો માનવામાં આવે છે. મીડિયા અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે દિલ્હી પોલીસે જણાવ્યું હતું કે તાજેતરના મહિનાઓમાં ગુમ થયેલા લોકોની સંખ્યા પાછલા વર્ષોની સરેરાશથી અલગ નથી. મેં દિલ્હી પોલીસના એક વરિષ્ઠ અધિકારીને એમ કહેતા પણ સાંભળ્યા છે કે અફવાઓને અવગણવી જોઈએ. લોકશાહી પ્રક્રિયાઓ પર અફવાઓનો પ્રભાવ અત્યંત ચિંતાજનક છે. ચૂંટણી દરમિયાન ખોટા સમાચાર મતદારોની ધારણાઓને પ્રભાવિત કરે છે, ઉમેદવારોની છબીને કલંકિત કરે છે અને ચૂંટણી નિષ્પક્ષતા પર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. ભારતમાં, તાજેતરના વર્ષોમાં ચૂંટણી સમયે સોશિયલ મીડિયા દ્વારા ખોટી માહિતીનો ફેલાવો તેનું મુખ્ય ઉદાહરણ છે. ઘણા દેશોમાં ચૂંટણીઓમાં વિદેશી દખલગીરી અને સંગઠિત ખોટા સમાચાર ઝુંબેશની પુષ્ટિ થઈ છે. જો લોકશાહીનું રક્ષણ કરવું હોય, તો ફક્ત અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના નામે અફવાઓને અવગણી શકાય નહીં.
મિત્રો, જો આપણે જાહેર આરોગ્યના ક્ષેત્રમાં અફવાઓના પ્રભાવને ધ્યાનમાં લઈએ, તો તે વધુ વિનાશક સાબિત થયું છે. કોવિડ-૧૯ મહામારી દરમિયાન, દુનિયાએ જોયું કે ખોટી માહિતીએ રસીઓ વિશે ભય પેદા કર્યો, ખતરનાક ઘરગથ્થુ ઉપચારોને ઉપચાર તરીકે પ્રોત્સાહન આપ્યું અને આરોગ્ય પ્રણાલીઓમાં અવિશ્વાસ ફેલાવ્યો. ભારત સહિત ઘણા દેશોમાં, અફવાઓએ લોકોને સમયસર સારવાર લેતા અટકાવ્યા, જેના કારણે જાન અને માલનું નુકસાન થયું. એ સ્પષ્ટ છે કે જ્યારે અફવાઓ જીવન અને મૃત્યુનો મુદ્દો બની જાય છે, ત્યારે તેમને રોકવા એ માત્ર નૈતિક જવાબદારી જ નહીં પણ કાનૂની જરૂરિયાત પણ બની જાય છે.આ સમગ્ર પરિસ્થિતિમાં ભારતમાં ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ છે. વોટ્સએપ, ફેસબુક,ઇન્સ્ટાગ્રામ અને અન્ય સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ અફવાઓ માટે સૌથી મોટા માધ્યમ બની ગયા છે. એન્ડ-ટુ-એન્ડ એન્ક્રિપ્શન, અનિયંત્રિત ફોરવર્ડિંગ અને અલ્ગોરિધમ-આધારિત સામગ્રી પ્રમોશનને કારણે ખોટા સમાચાર આંખના પલકારામાં લાખો લોકો સુધી પહોંચી ગયા છે. વર્તમાન ભારતીય કાયદા, જેમ કે આઇટી એક્ટ અથવા ભારતીય દંડ સંહિતાની કેટલીક કલમો, આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે અપૂરતા સાબિત થઈ રહ્યા છે. આ કાયદાઓ અફવાઓની ગતિ, સ્કેલ અને જટિલતાને સંબોધવા માટે બનાવવામાં આવ્યા ન હતા.
મિત્રો, જો આપણે સમસ્યાનો પેઇડ પ્રમોશન અને ડર માર્કેટિંગના દ્રષ્ટિકોણથી વિચાર કરીએ, તો તે ફક્ત અજ્ઞાનતા નથી જે અફવાઓ ચલાવી રહી છે, પરંતુ તેની પાછળ વ્યાપારી હિતો હોઈ શકે છે. આજે, ઘણા પ્રભાવકો, પૃષ્ઠો અને ચેનલો જાણી જોઈને ડરામણી સામગ્રી ફેલાવે છે કારણ કે તે વ્યૂઝ, જોડાણ વધારે છે અને પેઇડ પ્રમોશન અને બ્રાન્ડ ડીલ્સ ઉત્પન્ન કરે છે. આ એક ભય-આધારિત માર્કેટિંગ વ્યૂહરચના છે, જે સમાજની અસલામતીઓને ઉત્પાદન તરીકે શોષણ કરે છે. કાયદાની મર્યાદાઓ: શું હાલની જોગવાઈઓ પર્યાપ્ત છે? ભારતમાં,આઇટી એક્ટ, ભારતીય દંડ સંહિતા અને અન્ય કાયદાઓમાં અફવાઓને સંબોધવા માટે કેટલીક જોગવાઈઓ છે, પરંતુ તે ચોક્કસ નથી.
મિત્રો, આ સંદર્ભમાં, એક ચોક્કસ અને કડક કાયદાની જરૂરિયાત અનુભવાઈ રહી છે, એક ફેક ન્યૂઝ એક્ટ જે સ્પષ્ટપણે અફવાઓને ગુનાહિત બનાવે છે. આવા કાયદામાં ફક્ત ઇરાદાપૂર્વક ખોટી માહિતી ફેલાવનારાઓ માટે દંડની જોગવાઈઓ જ નહીં, પરંતુ અફવા, નકલી સમાચાર અને ગેરમાર્ગે દોરતી માહિતી શું છે તે પણ વ્યાખ્યાયિત કરવું જોઈએ. ડિજિટલ પ્લેટફોર્મના વૈશ્વિક સ્વભાવને ધ્યાનમાં રાખીને, દેશો વચ્ચે સહયોગને સરળ બનાવવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એક સમાન માળખું સ્થાપિત કરવાના પ્રયાસો જરૂરી છે. જો કે, ફક્ત કાયદાઓ ઘડવા પૂરતા રહેશે નહીં. જો નાગરિકો પોતે સાચી અને ખોટી માહિતી વચ્ચે તફાવત કરવામાં અસમર્થ હોય, તો અફવાઓ એક યા બીજા સ્વરૂપમાં ફેલાતી રહેશે. તેથી, વ્યાપક ડિજિટલ સાક્ષરતા અને મીડિયા સાક્ષરતા અભિયાનની જરૂર છે. શાળા, કોલેજ અને સમુદાય સ્તરે લોકોને સમાચારની સત્યતા કેવી રીતે ચકાસવી, સ્ત્રોતની વિશ્વસનીયતા કેવી રીતે ચકાસવી અને ભાવનાત્મક અપીલોથી કેવી રીતે સાવચેત રહેવું તે શીખવવું મહત્વપૂર્ણ છે. સભાન નાગરિકો અફવાઓ સામે સૌથી મજબૂત ગઢ બની શકે છે.ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ કંપનીઓની જવાબદારી પણ આ સમગ્ર સિસ્ટમમાં કેન્દ્રિય છે. એવું માનવું ખોટું હશે કે આ કંપનીઓ ફક્ત મધ્યસ્થી છે. તેમના અલ્ગોરિધમ્સ નક્કી કરે છે કે કઈ સામગ્રી સૌથી વધુ લોકો સુધી પહોંચે છે. તેથી, તેમને કન્ટેન્ટ મોડરેશનને મજબૂત બનાવવા, ફોરવર્ડ્સની સંખ્યા પર કડક મર્યાદા લાદવા અને શંકાસ્પદ કન્ટેન્ટ પર તાત્કાલિક પગલાં લેવા માટે કાયદેસર રીતે બંધાયેલા હોવા જોઈએ. ભારતમાં, WhatsApp ની ફોરવર્ડ મર્યાદા જેવી પહેલો લાગુ કરવામાં આવી છે, પરંતુ આ પ્રયાસોને સ્વૈચ્છિક પ્રયાસોથી આગળ વધારવા અને તેમને કાનૂની જવાબદારીઓ બનાવવા જરૂરી છે.
મિત્રો, ચાલો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ફેક ન્યૂઝના મુદ્દા પર ચર્ચા કરીએ; આ સમસ્યાનું નિરાકરણ સામૂહિક પ્રયાસો દ્વારા જ શક્ય છે. ફેક ન્યૂઝ અને અફવાઓ સામે સામાન્ય ધોરણો સંયુક્ત રાષ્ટ્ર, G-20 અને અન્ય બહુપક્ષીય મંચો પર સ્થાપિત કરવા જોઈએ. સાયબરસ્પેસની કોઈ ભૌગોલિક સીમાઓ નથી, તેથી એક દેશમાં ફેલાયેલી અફવા બીજા દેશમાં અસર કરી શકે છે. તેથી, વૈશ્વિક સહયોગ, માહિતી શેરિંગ અને એક સામાન્ય નિયમનકારી માળખું સમયની જરૂરિયાત છે.
જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે અફવાઓ આજે એક શાંત પરંતુ શક્તિશાળી હથિયાર બની ગઈ છે, જે લોકશાહી, જાહેર આરોગ્ય અને સામાજિક સંવાદિતાને નબળી પાડે છે. ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વએ સ્વીકારવું જોઈએ કે વર્તમાન કાનૂની અને સંસ્થાકીય માળખા આ પડકારનો સામનો કરવા માટે અપૂરતા છે. કડક, સ્પષ્ટ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લક્ષી કાયદા, મજબૂત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ નિયમન અને વ્યાપક જનજાગૃતિ અભિયાનના સંકલન દ્વારા જ અફવાઓ પર અસરકારક નિયંત્રણ શક્ય છે. જો આજે નિર્ણાયક પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો માહિતીની સ્વતંત્રતાનો આ યુગ સમાજ માટે સૌથી મોટો સંકટ બની શકે છે.
કિશન સન્મુખદાસ ભાવનાની, ગોંડિયા, મહારાષ્ટ્ર 9226229318
