New Delhi, તા. 6
ગુલાબી ઇમારતોથી ‘પિંક સિટી’ તરીકે ઓળખાતું જયપુર હોય કે ‘તળાવોની નગરી’ કહેવાતું ભોપાલ, હવે આ શહેરો ‘ભીષણ ગરમી’ની એક નવી ઓળખ સામે પણ ઝઝૂમી રહ્યાં છે. મે-જૂનમાં જ્યારે રસ્તાઓ તવાની જેમ તપવા લાગે છે, ત્યારે સવાલ ઉઠે છે કે શું ભવિષ્ય વધુ ગરમ હશે?
જર્નલ ‘સસ્ટેનેબલ સિટીઝ એન્ડ સોસાયટી’ માં પ્રકાશિત યુનિવર્સિટી ઓફ ઓક્સફોર્ડના વિશ્વના 205 મોટા શહેરોવાળા સંશોધનમાં આ શહેરોને તે ટોચનાં 50 શહેરોમાં સામેલ કરવામાં આવ્યાં છે, જ્યાં વધતાં વૈશ્વિક તાપમાનનું જોખમ ઝડપથી વધી રહ્યું છે.
તે જ સમયે, અમદાવાદ વિશ્વનું બીજું, નાગપુર ચોથું અને મદુરાઈ સાતમું સૌથી વધુ જોખમ ધરાવતું શહેર જોવા મળ્યું છે. ટોચનાં 50 ની યાદીમાં ભારતનાં 14 શહેરો સામેલ છે.
શહેર ખતરાની ઘંટડી કેમ છે?
શહેરી વિસ્તારોમાં વધતી ગરમી હવે માત્ર હવામાનની સમસ્યા નથી, પરંતુ જાહેર આરોગ્યનું મોટું સંકટ છે. નિષ્ણાતોના મતે ક્લાઇમેટ ચેન્જને કારણે વિશ્વ પહેલાથી જ ઔદ્યોગિક યુગ કરતાં લગભગ 1.4 ડિગ્રી સેલ્સિયસ વધુ ગરમ થઈ ચૂક્યું છે. જો આગામી વર્ષોમાં શક્તિશાળી ‘અલ નીનો’ ની અસર સક્રિય થશે, તો દક્ષિણ એશિયામાં હીટ વેવ વધુ તીવ્ર બની શકે છે.
શહેરો સામે બેવડો પડકાર
મોટા શહેરોની વસ્તી સતત વધી રહી છે. નવી વસાહતો, કોંક્રિટનું વિસ્તરણ અને ઘટતો હરિયાળો વિસ્તાર શહેરોમાં ‘અર્બન હીટ આઇલેન્ડ’ ની અસરને વધારી રહ્યાં છે. દિવસ દરમિયાન ગરમ થતી ઇમારતો અને રસ્તાઓ રાત્રે પણ ગરમી છોડતાં રહે છે. વળી, પ્રવાસન અને વેપારના મુખ્ય કેન્દ્રો હોવાને કારણે એસીનો વપરાશ પણ વધી રહ્યો છે, જે વધુ ગરમીનું કારણ બની રહ્યો છે.
જોખમનો સામનો કરવાની તૈયારી રાખો
સંશોધકોના મતે, કોઈપણ શહેરનું જોખમ માત્ર એ વાત પર નિર્ભર નથી કરતું કે ત્યાં કેટલી ગરમી પડે છે. એ પણ મહત્વનું છે કે ગરમીને રોકવા અથવા તેનાથી બચવા માટે કેટલા સંસાધનો ઉપલબ્ધ છે. નિષ્ણાતો વધુ વૃક્ષો વાવવા, છતને ઠંડી રાખતી ટેકનિક કૂલ રૂફ, પરંપરાગત સ્થાપત્ય, બહેતર વેન્ટિલેશન અને પબ્લિક કૂલિંગ સેન્ટર્સ જેવી વ્યૂહરચનાઓ પર ભાર મૂકી રહ્યાં છે.
માત્ર તાપમાન નહીં, જોખમ તેનાથી પણ મોટું
સંશોધકોએ ત્રણ પાસાઓ પર શહેરોનું મૂલ્યાંકન કર્યું : ગરમીની સીધી અસર, લોકોની સંવેદનશીલતા અને તેની સામે લડવાની ક્ષમતા. માત્ર ગરમ શહેરો જ નહીં, પરંતુ તે શહેરો પણ જોખમમાં છે જ્યાં હરિયાળો વિસ્તાર ઓછો છે, વસ્તી ગીચ છે અને તમામ લોકો પાસે કૂલિંગની સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ નથી.
એશિયા અને આફ્રિકા સૌથી વધુ જોખમમાં : સૌથી વધુ જોખમ ધરાવતાં 95 ટકાથી વધુ શહેરો દક્ષિણ અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા તેમજ સબ-સહારા આફ્રિકામાં છે. ભારત, પાકિસ્તાન, નાઇજીરીયા અને ઘાના જેવા દેશો એવા દેશોમાં સામેલ છે જ્યાં મોટી સંખ્યામાં શહેરો ઉચ્ચ જોખમની શ્રેણીમાં આવે છે.
ટોપ-50 માં ભારતના શહેરો
2 અમદાવાદ
4 નાગપુર
7 મદુરાઈ
15 ભોપાલ
20 કાનપુર
23 પુણે
25 પટના
31 હૈદરાબાદ
33 બેંગલુરુ
35 કોલકાતા
36 જયપુર
41 લખનૌ
49 મુંબઈ
50 ચેન્નઈ
