મહારાષ્ટ્ર-પ્રકૃતિ અને માણસ વચ્ચેનો સંબંધ સદીઓ જૂનો છે. એક તરફ કુદરતે માણસને જીવન જીવવા માટે જરૂરી બધા સંસાધનો-પાણી, હવા, માટી, ખનીજ, જંગલો, પ્રાણીઓ વગેરે પૂરા પાડ્યા છે, હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની ગોંડિયા, મહારાષ્ટ્ર માનું છું કે માણસે પોતાના સ્વાર્થ માટે આ સંસાધનોનો ઉપયોગ કર્યો છે. આજે જ્યારે પૃથ્વી આબોહવા પરિવર્તન, હિમનદીઓનું પીગળવું, અકાળ પૂર, દુષ્કાળ, તોફાન, ભૂકંપ, ભૂસ્ખલન જેવી અનેક કુદરતી આફતોનો સામનો કરી રહી છે, ત્યારે પ્રશ્ન ઊભો થવો સ્વાભાવિક છે કે શું આ ફક્ત એક કુદરતી ચક્ર છે કે તેની પાછળ ક્યાંક માનવ હસ્તક્ષેપની ભૂમિકા છે? આપણે આ પ્રશ્નની તપાસ કરીશું અને તથ્યોના આધારે સાબિત કરીશું કે ધારાલી અને કિન્નૌરમાં આવેલી આપત્તિથી થયેલ વિનાશ – શું આ આપત્તિઓ એક કુદરતી ચક્ર છે કે તેની પાછળ માનવ હસ્તક્ષેપની ભૂમિકાને નકારી શકાય?
મિત્રો, જો આપણે ભારતના હિમાલય ક્ષેત્ર, ખાસ કરીને ઉત્તરાખંડના ધારાલી ગામ અને હિમાચલ પ્રદેશના કિન્નૌર વિશે વાત કરીએ, જ્યાં તાજેતરમાં એક મોટી કુદરતી આપત્તિ જોવા મળી છે, તો વાદળ ફાટવા, ભૂસ્ખલન, અચાનક પૂર અને ગામડાઓ નાશ પામવાની ઘટનાઓએ માત્ર જાનમાલનું મોટું નુકસાન જ નહીં, પણ એક મોટો પ્રશ્ન પણ ઉઠાવ્યો છે – શું આ આપત્તિઓ ફક્ત કુદરતની પુરવઠાની હતી કે માનવ લોભ, આડેધડ બાંધકામ, ખાણકામ અને આબોહવા પરિવર્તન જેવા પરિબળોનું પરિણામ? ભારતના હિમાલય ક્ષેત્ર, ખાસ કરીને ઉત્તરાખંડના ધારાલી ગામ અને હિમાચલ પ્રદેશના કિન્નૌરમાં તાજેતરમાં એક મોટી કુદરતી આપત્તિ જોવા મળી છે. વાદળ ફાટવા, ભૂસ્ખલન, અચાનક પૂર અને ગામડાઓ નાશ પામવાથી માત્ર જાનમાલનું મોટું નુકસાન થયું નથી, પરંતુ એક મોટો પ્રશ્ન પણ ઉઠાવ્યો છે – શું આ આપત્તિઓ ફક્ત કુદરતની ભેટ હતી કે માનવ લોભ, અવિચારી બાંધકામ, ખાણકામ અને આબોહવા પરિવર્તન જેવા પરિબળોનું પરિણામ? આ લેખમાં, આપણે ધારાલી અને કિન્નૌરની ઘટનાઓનું વિગતવાર વિશ્લેષણ કરીશું, અને સમજવાનો પ્રયાસ કરીશું કે કુદરતી સંસાધનોના શોષણ, અસંવેદનશીલ વિકાસ અને પર્યાવરણીય ચેતવણીઓને અવગણવાથી આ શાંતિપૂર્ણ પર્વતીય વિસ્તારો વિનાશના આરે કેવી રીતે આવી ગયા છે.(૧) પર્યાવરણીય મૂલ્યાંકન વિના રસ્તાઓ અને ટનલ બનાવવામાં આવી રહ્યા છે.(૨) પર્વતોને ડાયનામાઈટથી વિસ્ફોટ કરીને હાઇવે બનાવવામાં આવી રહ્યા છે.(૩) જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સ નદીઓના પ્રવાહને અવરોધિત કરીને પ્રાદેશિક ઇકોસિસ્ટમનો નાશ કરી રહ્યા છે.(૪) વૃક્ષો કાપવામાં આવી રહ્યા છે, અને કોંક્રિટના જંગલો ઉગાડવામાં આવી રહ્યા છે. આનું પરિણામ:-(૧) જમીનની પકડ નબળી પડે છે.(૨) પાણીનું સ્તર ઘટે છે.(૩) પર્યાવરણીય અસંતુલન વધે છે.(૪) પૂર અને ભૂસ્ખલન સામાન્ય બને છે. ચાર ધામ રોડ પ્રોજેક્ટ:- ઉત્તરાખંડમાં ચાર ધામ રોડ પ્રોજેક્ટના નામે હજારો વૃક્ષો કાપી નાખવામાં આવ્યા હતા. પર્યાવરણવિદોએ પહેલાથી જ ચેતવણી આપી હતી કે આ વિસ્તાર ભૂસ્ખલનનો શિકાર છે. છતાં રસ્તા પહોળા કરવા માટે મોટા ભાગોનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો. પર્યટનનો અસંવેદનશીલ વિસ્તરણ:- કિન્નૌર અને ધારાલી જેવા વિસ્તારો હવે “પર્યટન હોટસ્પોટ” બની ગયા છે. આના કારણે નીચે મુજબ થયું છે:(૧) અવૈજ્ઞાનિક હોટલ બાંધકામ.(૨) નદીઓમાં જૈવિક કચરો ફેંકવામાં આવ્યો.(૩) જળ સંસાધનો પર વધારાનું દબાણ.(૪) કાયમી વસ્તી કરતાં વધુ વાહનો પ્રવેશ્યા.:-ગેરકાયદેસર ખાણકામ અને બાંધકામ કાર્ય (૧)કિન્નૌરના પર્વતોમાં ઘણા વર્ષોથી ગેરકાયદેસર ખાણકામ ચાલી રહ્યું છે.(૨) સ્થાનિક લોકોની ફરિયાદો છતાં, વહીવટી મૌન હતું. (૩) આ પ્રવૃત્તિઓ ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય અસ્થિરતાને વધુ પ્રોત્સાહન આપે છે, જેને રેખાંકિત કરવાની જરૂર છે.
મિત્રો, જો આપણે ધારાલી ઉત્તરાખંડ પછી 6 ઓગસ્ટ 2025 ના રોજ કિન્નૌર હિમાચલ પ્રદેશમાં વાદળ ફાટવાની વાત કરીએ, તો ધારાલી પછી, હિમાચલ પ્રદેશમાં પણ પરિસ્થિતિ ખરાબ દેખાય છે, ઉત્તરકાશી અને આસપાસના વિસ્તારોમાં નદીના વધેલા પાણીના સ્તરનું ક્ષેત્ર નિરીક્ષણ કર્યા પછી, અધિકારીઓને 24 કલાક એલર્ટ મોડ પર રહેવા સૂચના આપવામાં આવી હતી. તમામ સરકારી એજન્સીઓ, વિભાગો અને સેના પરસ્પર સંકલનમાં ધારાલી ઉત્તરકાશીમાં રાહત અને બચાવ કાર્યમાં રોકાયેલા છે. ગઈકાલે રાત્રે 130 થી વધુ લોકોને બચાવી લેવામાં આવ્યા છે. બંધ રસ્તાઓ ખોલવામાં આવી રહ્યા છે અને અસરગ્રસ્તોને શક્ય તમામ સહાય પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે. ઉત્તરાખંડના મુખ્યમંત્રી કહે છે કે, આખું ધારાલી આપત્તિની ઝપેટમાં આવી ગયું છે, અને ગઈકાલની ઘટના પછી, ઘણા તબક્કામાં ત્યાં કાટમાળ આવ્યો છે. હું આજે ત્યાં ગયો અને લોકોને મળ્યો, તેમની સાથે વાત કરી અને ઘટના વિશે માહિતી મેળવી. આપત્તિથી બધું જ નાશ પામ્યું હતું, આ સાથે, સાંજ સુધીમાં સેનાના જવાનોએ લગભગ 190 લોકોને બચાવ્યા છે, તેમને સલામત સ્થળોએ લઈ જવામાં આવ્યા છે. હાલમાં ઘાયલોને ત્યાંથી બચાવી લેવામાં આવી રહ્યા છે અને ઉત્તરકાશી લાવવામાં આવી રહ્યા છે, ઘણી જગ્યાએ ભૂસ્ખલનને કારણે આખો કનેક્ટિંગ રોડ સંપૂર્ણપણે અસરગ્રસ્ત થયો છે. સરકાર બધી વ્યવસ્થા કરવા માટે સંપૂર્ણપણે પ્રતિબદ્ધ છે.પ્રધાનમંત્રીએ પણ અમને શક્ય તેટલી મદદ કરવાની ખાતરી આપી છે, અને તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ અમે આપત્તિ પીડિતોને યોગ્ય મદદ પૂરી પાડીશું, એ સ્પષ્ટ છે કે કુદરત નહીં, પરંતુ માણસની મૂર્ખ યોજનાઓ, લોભી વિકાસ મોડેલ અને પર્યાવરણીય ઉપેક્ષા મુખ્યત્વે પહાડી વિસ્તારોમાં ધોવાણ, ભૂસ્ખલન અને રસ્તાઓ તૂટી પડવા જેવી આફતો માટે જવાબદાર છે. જ્યાં સુધી સંતુલન અને સંવેદનશીલતા વિકાસની દિશામાં લાવવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી આવી દુર્ઘટનાઓ વારંવાર બનતી રહેશે.
મિત્રો, જો આપણે આજે પૃથ્વી પર પર્યાવરણના સંતુલન વિશે વાત કરીએ અથવા આપણી પોતાની સમજ મુજબ પર્યાવરણને આ રીતે અનુભવીએ, તો (૧) હિમાલયમાં હિમનદીઓના ઝડપથી પીગળવાના કારણે, દરિયાનું સ્તર દર વર્ષે ૧.૫ મીમી વધી રહ્યું છે, જે વાયુ પ્રદૂષણનું કારણ બની રહ્યું છે અને આ બધું ગ્રીન હાઇડ્રો વાયુઓને કારણે થઈ રહ્યું છે, બીજું પૃથ્વી તેની ધરીથી એક ડિગ્રી ખસી ગઈ છે, જંગલો ઝડપથી ઘટી રહ્યા છે અને પર્યાવરણીય કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વધી રહ્યો છે (૨) નદીની નજીક પાંચ સ્થળોએ અતિશય ખાણકામ ચાલી રહ્યું છે, પર્વત કાપણી, ખનિજ ધાતુનું ખાણકામ, દરિયાઈ વિસ્તારોમાં ખાણકામ, પાણી માટે પૃથ્વીના વિસ્તારમાં બોરિંગ, રેતી, કાંકરી, હીરા, કોલસો, તેલ, પેટ્રોલ માટે હજારો ફૂટ ખોદકામ. (૩) વાતાવરણમાં ઓક્સિજનનો ઘટાડો પણ એક કારણ છે, કારણ કે વનનાબૂદીને કારણે ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટવું સ્વાભાવિક છે. (૪) અલ્ટ્રા વાયરસ કિરણોનો ભય પણ વધ્યો છે. (૫) આપણે જે સૌથી મોટું પરિણામ જોઈ રહ્યા છીએ તે એ છે કે વિવિધ પ્રકારના બંધ અને માનવીય દુષ્કર્મોને કારણે પાણીનો બગાડ થઈ રહ્યો હોવાથી પાણીની કટોકટી વધુ ઘેરી બની રહી છે. આ બધી ઘટનાઓ માનવીય દુષ્કર્મને કારણે બની રહી છે અને આપણે તેમને રોકવામાં અસમર્થ છીએ. જો આપણે પૃથ્વીને બચાવવા માંગતા હોઈએ, તો આપણે પર્યાવરણને પ્રદૂષણથી બચાવવું પડશે, કારણ કે પૃથ્વી માતાને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણથી બચાવવી એ માનવીય ફરજ છે.
મિત્રો, જો આપણે આબોહવા પરિવર્તન અને માનવ હસ્તક્ષેપ વિશે વાત કરીએ, તો આબોહવા પરિવર્તન અને તેના કારણે થતી કુદરતી આફતો હવે ફક્ત ભવિષ્યની ચેતવણી નથી, પરંતુ વર્તમાનની વાસ્તવિકતા બની ગઈ છે. દર વર્ષે આપણે સેંકડો જીવ, કરોડો રૂપિયાની સંપત્તિ અને મૂલ્યવાન પર્યાવરણીય સંસાધનો ગુમાવી રહ્યા છીએ. જો આ બધા પાછળ કોઈ મોટું કારણ હોય, તો તે પ્રકૃતિમાં માનવીઓનો અનિયંત્રિત હસ્તક્ષેપ છે. વિકાસની આપણી વ્યાખ્યા ફરીથી ઘડવાનો હજુ પણ સમય છે – એક એવી વ્યાખ્યા જે ટકાઉ, સમાવિષ્ટ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ હોય. જો આપણે હજુ પણ નહીં શીખીએ, તો પ્રકૃતિનો બદલો વધુ વિનાશક હશે, જેની કિંમત સમગ્ર માનવજાતે ચૂકવવી પડશે.
તો, જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે ક્રોધિત પ્રકૃતિના ક્રોધને કારણે ભયંકર પૂર – શું તે માનવ પ્રવૃત્તિઓની બેદરકારીની પ્રકૃતિની ચેતવણી નથી? કુદરતે મનુષ્યોને જીવન જીવવા માટે જરૂરી બધા સંસાધનો આપ્યા છે – શું માનવોએ પોતાના સ્વાર્થ માટે આ સંસાધનોનો ઉપયોગ કર્યો? ધારાલી અને કિન્નૌરમાં આપત્તિઓએ વિનાશ સર્જ્યો – શું આ આફતો એક કુદરતી ચક્ર છે? કે પછી આની પાછળ ક્યાંક માનવ હસ્તક્ષેપની ભૂમિકા છે?
કિશન સન્મુખદાસ ભવનાઈ મહારાષ્ટ્ર 9226229318
