બિનહરીફ ચૂંટણીઓ,નોટા અને ભારતીય બંધારણ

 વિશ્વના સૌથી મોટા લોકશાહી તરીકે ગર્વથી ઓળખાતા ભારતમાં, ચૂંટણીઓ ફક્ત પ્રતિનિધિઓ પસંદ કરવાની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ જનતાની સામૂહિક ચેતના, અસંમતિ, સંમતિ અને વિશ્વાસ માટે બંધારણીય માધ્યમ છે. લોકશાહીનો આત્મા એ સિદ્ધાંત પર રહે છે કે શક્તિ લોકોમાંથી નીકળે છે, લોકો દ્વારા સંચાલિત થાય છે અને જાહેર હિતમાં કાર્ય કરે છે. પરિણામે, પ્રશ્ન અત્યંત ગંભીર બની જાય છે: જ્યારે કોઈ મતવિસ્તારમાં ફક્ત એક જ ઉમેદવાર મેદાનમાં રહે છે અને તેને બિનહરીફ ચૂંટાયેલ જાહેર કરવામાં આવે છે, ત્યારે મતદારની ઇચ્છા, અસંમતિ અને અધિકારોનું શું થાય છે? ખાસ કરીને જ્યારે એક જ મતદારને નોટા (ઉપરોક્તમાંથી કોઈ નહીં) જેવા વિકલ્પ દ્વારા કોઈ ચોક્કસ ઉમેદવારને સ્વીકારવાનો નથી તેવું જાહેર કરવાનો બંધારણીય અધિકાર હોય. લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, ૧૯૫૧ ની કલમ ૫૩(૨) સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે જો કોઈ મતવિસ્તારમાં જેટલી બેઠકો માટે બેઠકો છે તેટલા ઉમેદવારો બાકી હોય, તો રિટર્નિંગ ઓફિસર તેમને મતદાન વિના ચૂંટાયેલા જાહેર કરશે. તેવી જ રીતે, ચૂંટણી આચાર નિયમો, ૧૯૬૧ ના નિયમ ૧૧ અને ફોર્મ ૨૧ અને ૨૧બી, બિનહરીફ ચૂંટણીના પરિણામો જાહેર કરવાની પ્રક્રિયાને કાયદેસર બનાવે છે. કાનૂની દ્રષ્ટિકોણથી, આ સિસ્ટમ વહીવટી સરળતા અને સંસાધન બચત માટે બનાવવામાં આવી હતી. પરંતુ આજે, જ્યારે લોકશાહી માત્ર એક પ્રક્રિયા નહીં પરંતુ જાહેર ભાગીદારી અને જાહેર સંમતિનું પ્રતીક બની ગઈ છે, ત્યારે આ જોગવાઈ તેની માન્યતા પર પુનર્વિચારણાની માંગ કરે છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે ભારતીય બંધારણ ફક્ત શાસનનું માળખું નથી, પરંતુ એક જીવંત લોકશાહી દસ્તાવેજ છે જેનો આત્મા જાહેર સંમતિ, જાહેર ભાગીદારી અને જાહેર જવાબદારીમાં રહેલો છે. ભારતને વિશ્વનું સૌથી મોટું લોકશાહી કહેવાનો આધાર ફક્ત ચૂંટણીઓની સંખ્યા જ નથી, પરંતુ અહીંના દરેક નાગરિકને રાજકીય ભાગીદારી અને અભિવ્યક્તિનો સમાન અધિકાર છે તે હકીકત પણ છે. જ્યારે કોઈ ઉમેદવારને કોઈ મતવિસ્તારમાં બિનહરીફ ચૂંટાયેલ જાહેર કરવામાં આવે છે અને મતદારોને મતદાન કરવાની તક નકારવામાં આવે છે, ત્યારે પ્રશ્ન થવો સ્વાભાવિક છે કે શું આ વ્યવસ્થા બંધારણની ભાવના અનુસાર છે. ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 324 થી 329 ચૂંટણી માટે બંધારણીય માળખું નક્કી કરે છે. મતદાનનો અધિકાર એક વૈધાનિક અધિકાર હોવા છતાં, સુપ્રીમ કોર્ટે વારંવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મુક્ત અને ન્યાયી ચૂંટણીઓ બંધારણના મૂળભૂત માળખાનો ભાગ છે. લોકશાહીમાં, ચૂંટણીઓ ફક્ત પ્રતિનિધિઓ પસંદ કરવા વિશે નથી; તે નાગરિક સંમતિ અને અસંમતિ બંને વ્યક્ત કરવાનું એક માધ્યમ પણ છે. જો નાગરિકને ફક્ત મંજૂરી આપવાની તક મળે, પણ નામંજૂર ન કરવાની તક મળે, તો લોકશાહી અધૂરી રહે છે.

મિત્રો, જો આપણે નોટા અસંમતિનો બંધારણીય અધિકાર ગણીએ, તો નોટા વિકલ્પને ભારતમાં 2013 માં સુપ્રીમ કોર્ટના એક ઐતિહાસિક નિર્ણય (PUCL વિરુદ્ધ ભારત સંઘ) દ્વારા માન્યતા આપવામાં આવી હતી. તેનો હેતુ સ્પષ્ટ હતો: મતદારોને ચૂંટણીમાં ભાગ લેવાનો અધિકાર આપવો પણ કોઈપણ ઉમેદવારને સ્વીકારવાનો નહીં. લોકશાહીમાં

નોટા નકારાત્મક સંમતિનું પ્રતીક છે. મતદારનો શાંત અવાજ કહે છે કે, “હું ચૂંટણી પ્રણાલીમાં માનું છું, પણ ઉમેદવારોમાં નહીં.”આવી સ્થિતિમાં, સ્વાભાવિક રીતે જ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: જ્યારે કોઈ ચૂંટણીઓ નથી હોતી, ત્યારે નોટા શા માટે અસ્તિત્વમાં છે? આ વિકલ્પ મતદારની અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા સાથે જોડાયેલો છે (કલમ 19(1)a). નોટા નો હેતુ નાગરિકોને ચૂંટણી પ્રણાલીમાં પોતાનો વિશ્વાસ વ્યક્ત કરવાની મંજૂરી આપવાનો હતો, પરંતુ રજૂ કરેલા વિકલ્પોથી સંતુષ્ટ થવાનો નહોતો.નોટા બંધારણના મૂળભૂત સિદ્ધાંતને રજૂ કરે છે, જે નાગરિકોને માત્ર તેમના શાસકને પસંદ કરવાનો જ નહીં પરંતુ સરકારના સ્વરૂપ પર પ્રશ્ન ઉઠાવવાનો પણ અધિકાર આપે છે.

મિત્રો, જો આપણે “બિનહરીફ ચૂંટણી” ની વિભાવના પર વિચાર કરીએ: કલમ 53(2) અને બંધારણીય સંઘર્ષ, લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1951 ની કલમ 53(2) માં જોગવાઈ છે કે જો કોઈ મતવિસ્તારમાં બેઠકો જેટલી ઉમેદવારો બાકી હોય, તો રિટર્નિંગ ઓફિસર તેમને મતદાન વિના ચૂંટાયેલા જાહેર કરશે. ચૂંટણી આચાર નિયમો, 1961 ના નિયમ 11 અને ફોર્મ 21/21B આ પ્રક્રિયાને ઔપચારિક બનાવે છે. આ જોગવાઈ વહીવટી સુવિધા અને વ્યવહારિકતા માટે બનાવવામાં આવી હતી, પરંતુ આજના બંધારણીય સંદર્ભમાં, પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: શું આ સિસ્ટમ જાહેર સંમતિ, રાજકીય સમાનતા અને લોકશાહી નૈતિકતાના સિદ્ધાંતો સાથે સુસંગત છે? બંધારણનું મૂળભૂત દર્શન આ છે. તે શક્તિ લોકોની ઇચ્છામાંથી ઉદ્ભવે છે. જ્યારે મતદારોને બિનહરીફ ચૂંટણીઓમાં મતદાન કરવાની તક આપવામાં આવતી નથી, ત્યારે તેમની ઇચ્છા, ભલે તે સમર્થનમાં હોય કે વિરોધમાં, બંધારણીય રીતે અદ્રશ્ય થઈ જાય છે. આ પરિસ્થિતિ લોકશાહીને લોકોની સરકારથી કાયદા દ્વારા લાદવામાં આવેલી સરકારમાં લઈ જાય છે, જે બંધારણીય નૈતિકતાની વિરુદ્ધ છે.

મિત્રો, જો આપણે “એક ઉમેદવાર, શૂન્ય વિકલ્પો: શું આ લોકશાહી છે?” ના પ્રશ્ન પર વિચાર કરીએ તો જ્યારે એક બેઠક માટે ફક્ત એક જ ઉમેદવાર રહે છે અને તેને બિનહરીફ વિજેતા જાહેર કરવામાં આવે છે, ત્યારે મતદારો પાસે કોઈ વિકલ્પ રહેતો નથી: ટેકો આપવાનો કે વિરોધ કરવાનો નહીં. આ પરિસ્થિતિ લોકશાહીના મૂળભૂત સિદ્ધાંત: પસંદગીને રદ કરે છે. જો મતદારોનો એક મોટો વર્ગ માને છે કે ઉમેદવાર જાહેર હિતનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો નથી, તો પણ કાયદો તેને પ્રતિનિધિ બનાવે છે. આ લોકશાહી નથી, પરંતુ કાનૂની એકાધિકારની સ્થિતિ છે.

મિત્રો, જો આપણે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્ન: નોટા વિરુદ્ધ બિનહરીફ વિજય પર વિચાર કરીએ, તો વિધિ સેન્ટર ફોર લીગલ પોલિસી દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેમાં પીપલ રિપ્રેઝેન્ટેશન ઓફ ધ પીપલ એક્ટ અને કન્ડક્ટ ઓફ ઇલેક્શન રૂલ્સ, 1961 ની કલમ 53(2) ને પડકારવામાં આવી હતી. સુનાવણી દરમિયાન, મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત અને ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચીની બનેલી બેન્ચે ટિપ્પણી કરી, “આ એક ખૂબ જ રસપ્રદ અને મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે.” બેન્ચે એમ પણ પૂછ્યું, “શું મતદારોને ફક્ત એક જ ઉમેદવારવાળી ચૂંટણીમાં NOTAનો વિકલ્પ આપી શકાતો નથી?” આ ટિપ્પણી પોતે જ સૂચવે છે કે ન્યાયતંત્ર લોકશાહી ધોરણે આ પ્રણાલીનું પરીક્ષણ કરવા તૈયાર છે. સુનાવણી દરમિયાન, સોલિસિટર જનરલે દલીલ કરી હતી કે આ મુદ્દા પર પહેલા સરકારનો સંપર્ક કરવો યોગ્ય રહેશે. કોર્ટે અરજદારને જો સરકાર આ મુદ્દા પર વિચાર ન કરે તો ફરીથી કોર્ટનો સંપર્ક કરવાની સ્વતંત્રતા પણ આપી હતી. આ અભિગમ બંધારણના સત્તા સંતુલનના સિદ્ધાંતને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જ્યાં કાયદાકીય સુધારાની સૌ પ્રથમ સંસદ પાસેથી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે, જેમાં ન્યાયતંત્ર અંતિમ રક્ષક તરીકે કાર્ય કરે છે. ચૂંટણી પંચનું વલણ: દુર્લભ પરંતુ મહત્વપૂર્ણ ચૂંટણી પંચે તેના સોગંદનામામાં જણાવ્યું હતું કે લોકસભામાં બિનહરીફ ચૂંટણીઓ અત્યંત દુર્લભ છે. એક વરિષ્ઠ વકીલના મતે, 1991 થી માત્ર એક જ બિનહરીફ લોકસભા ચૂંટણી, 1971 થી 2025 સુધી છ અને 1951 થી 20 સામાન્ય ચૂંટણીઓમાં માત્ર નવ બિનહરીફ ચૂંટણીઓ થઈ છે. જ્યારે આ આંકડા નાના હોઈ શકે છે, લોકશાહીમાં સિદ્ધાંતો વધુ મૂલ્યવાન છે. મતદાતાની ઇચ્છાને દબાવવામાં આવે તો એક પણ ઘટના સમગ્ર લોકશાહી માળખા પર પ્રશ્ન ઉઠાવે છે.

મિત્રો વકીલો, જો આપણે નોટા ને ઉમેદવાર તરીકે રજૂ કરવાની ચર્ચાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ચૂંટણી પંચ એમ પણ કહે છે કે વર્તમાન કાયદા હેઠળ બિનહરીફ ચૂંટણીઓમાં

નોટા ને ઉમેદવાર તરીકે મંજૂરી આપવી શક્ય નથી. આ માટે લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1951 અને ચૂંટણી આચાર નિયમો, 1961 માં કાયદાકીય સુધારાની જરૂર પડશે. આ કબૂલાત પોતે જ દર્શાવે છે કે સમસ્યા બંધારણીય નથી, પરંતુ વૈધાનિક છે અને સંસદ પાસે તેનો ઉકેલ છે. કોર્ટે એક નૈતિક ટિપ્પણી પણ કરી, જેમાં કહ્યું કે

નોટા એ રોષનું પ્રતીક છે. સુનાવણી દરમિયાન, બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે નોટા ત્યારે જ અસરકારક છે જ્યારે મતદારો ઉમેદવારથી ખૂબ ગુસ્સે હોય. ચૂંટણી પંચે દલીલ કરી હતી કે જો આવી નારાજગી હોય, તો મતદારો સ્વતંત્ર ઉમેદવારો ઉભા રાખી શકે છે. જો કે, આ દલીલ વ્યવહારિક વાસ્તવિકતા સાથે વિરોધાભાસી છે, કારણ કે સ્વતંત્ર ઉમેદવારો ઉભા રાખવામાં સંસાધનો, સુરક્ષા અને રાજકીય જોખમનો સમાવેશ થાય છે, જે દરેક નાગરિક માટે શક્ય નથી.

મિત્રો, જો આપણે સ્થાનિક સંસ્થાઓમાં બિનહરીફ ચૂંટણીઓના મુદ્દા પર વિચાર કરીએ: એક ચેતવણીની ઘંટડી, તો રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટી (શરદ પવાર જૂથ) ના સાંસદે સંસદમાં આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો કે મહારાષ્ટ્રમાં તાજેતરની મ્યુનિસિપલ ચૂંટણીઓમાં, શાસક પક્ષના 25 થી વધુ ઉમેદવારો બિનહરીફ ચૂંટાયા હતા, જે સ્પષ્ટપણે ભાઈ-બહેનવાદને પ્રતિબિંબિત કરે છે. સ્થાનિક સંસ્થાઓ લોકશાહીનો પાયો છે. જો ત્યાં બિનહરીફ અને વંશીય પ્રતિનિધિત્વ ખીલવા લાગે છે, તો તેની રાષ્ટ્રીય લોકશાહીના સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર પડે છે.

મિત્રો, જો આપણે બિનહરીફ ચૂંટણીઓના કાળા પાસાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો નોટા ને ટેકો આપતા મતદારો માને છે કે બિનહરીફ ચૂંટણીઓ ઘણીવાર કુદરતી નથી. પૈસાની શક્તિ, દબાણ, ધમકીઓ, સોદાબાજી અને ભત્રીજાવાદ જેવા પરિબળો ઘણીવાર રમતમાં હોય છે. ઉમેદવારોને ઘણીવાર તેમના નામાંકન પાછા ખેંચવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે, જેના કારણે જનતા પાસે કોઈ વિકલ્પ રહેતો નથી. આજે નોમિનેશન એક્ટ ઉમેદવારોને તેમના નામાંકન પાછા ખેંચવાની મંજૂરી આપે છે. જો કે, જો આ જોગવાઈનો દુરુપયોગ થઈ રહ્યો હોય, તો કાયદામાં સુધારો કરવાનો સમય આવી ગયો છે. એક દરખાસ્ત એ હોઈ શકે છે કે એકવાર માન્ય નામાંકન દાખલ થઈ જાય, તો તેને પાછું ખેંચી શકાતું નથી, અથવા ઓછામાં ઓછી કડક શરતો લાદવી જોઈએ જેથી બિનહરીફ ચૂંટણીઓ થતી અટકાવી શકાય. આ સુધારો લોકશાહીમાં પસંદગીની આવશ્યકતાને સુનિશ્ચિત કરશે. બંધારણની કલમ 14 સમાનતાની ખાતરી આપે છે. જો ઉમેદવારોને દબાણ અથવા પૈસા દ્વારા તેમના નામાંકન પાછા ખેંચવા માટે દબાણ કરવામાં આવે છે, તો તે રાજકીય સમાનતા, નિષ્પક્ષ સ્પર્ધા અને મુક્ત ચૂંટણીઓનું ઉલ્લંઘન કરે છે. આજે, લોકશાહી સ્વતંત્રતાના નામે નામાંકન પાછા ખેંચવાની મંજૂરી છે. જો કે, જો આ સ્વતંત્રતા વિકલ્પો વિનાની હોય, તો તે બંધારણીય ઉદ્દેશ્યથી વિચલન છે. તેથી, એ વિચારવું જરૂરી છે કે શું બિનહરીફ ચૂંટણી થાય તે પહેલાં નામાંકન પાછું ખેંચવા પર કડક શરતો હોવી જોઈએ કે પછી મર્યાદિત સંખ્યામાં નામાંકન પાછું ખેંચવું જોઈએ.

મિત્રો, જો આપણે આંતરરાષ્ટ્રીય પરિપ્રેક્ષ્ય પર વિચાર કરીએ તો: દુનિયા શું કરે છે? ઘણા લોકશાહી દેશોમાં એક જ ઉમેદવાર સામે ફરજિયાત મતદાન, લઘુત્તમ મતની આવશ્યકતાઓ અને ફરીથી ચૂંટણી માટેની જોગવાઈઓ જેવા પગલાં છે. ભારત જેવા પરિપક્વ લોકશાહી, જે લોકશાહી આદર્શોના વૈશ્વિક પ્રવક્તા છે, તેમાંથી પણ પ્રક્રિયાથી આગળ વધવાની અને ભાવનાને સમજવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર વર્ણનનો અભ્યાસ કરીએ અને તેનું અર્થઘટન કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે લોકશાહી એક પ્રક્રિયા નથી, તે જાહેર સંમતિ છે. બિનહરીફ ચૂંટણીઓ કાયદેસર હોઈ શકે છે, પરંતુ તે જરૂરી નથી કે કાયદેસર બધું લોકશાહી હોય. જો નોટા

જાહેર અસંમતિનો અવાજ હોય, તો બિનહરીફ ચૂંટણીઓમાં તેને કચડી નાખવું એ લોકશાહીના આત્મા સાથે અન્યાય છે. આજે, કલમ 53(2) પર પુનર્વિચાર કરવાની, નામાંકન પાછું ખેંચવા પર નિયંત્રણ મૂકવાની,નોટા ને વાસ્તવિક અસર આપવાની અને મતદારની “અદ્રશ્ય ઇચ્છા” ને દૃશ્યમાન બનાવવાની જરૂર છે કારણ કે લોકશાહી ફક્ત વિજયનું નામ નથી, તે જાહેર સ્વીકૃતિનો ઉત્સવ છે.

કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર 9284141425