અમેરિકા-વેનેઝુએલા સંઘર્ષ-આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ, કાયદો અને વૈશ્વિક શાંતિ પર તેની અસર

3 જાન્યુઆરી, 2026 ની રાત્રે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે ઓપરેશન એબ્સોલ્યુટ રિઝોલ્વ નામનું મોટા પાયે લશ્કરી કાર્યવાહી શરૂ કરી ત્યારે સમગ્ર વિશ્વ ચોંકી ગયું.આ અંતર્ગત યુએસ એરફોર્સ અને સ્પેશિયલ ફોર્સે વેનેઝુએલાની રાજધાની કારાકાસ સહિત અનેક વિસ્તારોમાં હવાઈ હુમલા કર્યા અને રાષ્ટ્રપતિ નિકોલસ માદુરો અને તેમની પત્ની સિલિયા ફ્લોરેસને અટકાયતમાં લીધા. જાન્યુઆરી 2026 ના પહેલા અઠવાડિયામાં, યુએસએ ઝડપી લશ્કરી કાર્યવાહી શરૂ કરી. યુએસ રાષ્ટ્રપતિએ પુષ્ટિ આપી કે યુએસએ વેનેઝુએલામાં હવાઈ હુમલા અને ખાસ કાર્યવાહી દ્વારા માદુરોની અટકાયત કરી હતી અને તેમને વિદેશમાં લાવ્યા હતા. યુએસ વહીવટી તંત્રનું કહેવું છે કે માદુરો પર અમેરિકા સામે નાર્કો- આતંકવાદ, કોકેઈનની હેરફેર, કાવતરું અને શસ્ત્રો રાખવા સહિતના ગંભીર આરોપો છે, જે તેમને યુએસ ન્યાયને પાત્ર બનાવશે. યુએસ એટર્ની જનરલે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે આ આરોપોના આધારે ટ્રાયલ ન્યૂ યોર્કના દક્ષિણ જિલ્લામાં શરૂ થશે. આ આરોપો યુએસ દ્વારા જારી કરાયેલા આરોપો પર આધારિત છે, જેમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે માદુરોની સરકાર અને સહયોગીઓ યુએસ હિતો અને કાયદાઓ વિરુદ્ધ નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓમાં રોકાયેલા છે. જો કે, માદુરો અને તેમના સમર્થકોએ સતત આ આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે વેનેઝુએલા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વચ્ચે તણાવ વૈશ્વિક મંચ પર નવો વિષય નથી. દાયકાઓથી, બંને દેશો વચ્ચે રાજકીય, આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક તણાવ રહ્યા છે, મુખ્યત્વે તેલ સંસાધનો, અસંતુલિત દ્વિપક્ષીય સંબંધો અને તફાવતોને લઈને. 1976 માં, વેનેઝુએલાએ તેના તેલ ઉદ્યોગનું રાષ્ટ્રીયકરણ કર્યું, જેનાથી અમેરિકન કંપનીઓને તેના પર નિયંત્રણ મળ્યું, આ પગલાનો અમેરિકા લાંબા સમયથી વાંધો ઉઠાવી રહ્યું છે. ત્યારથી, બંને દેશો વચ્ચે કડવી દુશ્મનાવટ વધુ તીવ્ર બની છે.

મિત્રો, જો આપણે અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા આ કાર્યવાહીને સફળ લશ્કરી કાર્યવાહી તરીકે વર્ણવવામાં આવે તો તેમણે વેનેઝુએલામાં ડ્રગ હેરફેર અને નાર્કો- આતંકવાદ સામે કાર્યવાહી કરવાનો દાવો કર્યો હતો. ટ્રમ્પે જણાવ્યું હતું કે અમેરિકા હવે વેનેઝુએલામાં અસ્થાયી રૂપે સરકારી કાર્યો સંભાળશે અને દેશને સલામત,વ્યવસ્થિત અને ન્યાયી સંક્રમણ તરફ દોરી જશે.તેમના પર નાર્કોટેરરિઝમ કોકેઈન હેરફેર અને કાવતરા સહિતના ગંભીર ગુનાઓનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે, અને ન્યૂયોર્કની ફેડરલ કોર્ટમાં ટ્રાયલનો સામનો કરવાનો તેમનો ઇરાદો જણાવ્યો છે. અમેરિકન અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે આ કાર્યવાહી માદુરો પર મોટા પાયે ડ્રગ હેરફેર અને આતંકવાદીઓને ટેકો આપતી પ્રવૃત્તિઓનો આરોપ લગાવનારા આરોપો પર આધારિત છે. દરમિયાન, માનવાધિકાર સંગઠનો અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાનૂની નિષ્ણાતોએ આ કાર્યવાહીને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું છે, કારણ કે તે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદની પરવાનગી વિના સાર્વભૌમ રાષ્ટ્ર સામે સશસ્ત્ર હુમલો છે.

મિત્રો જો આપણે હુમલા પછી મુખ્ય વૈશ્વિક રાષ્ટ્રોની પ્રતિક્રિયાઓ પર વિચાર કરીએ, તો શું ત્રીજું વિશ્વ યુદ્ધ શરૂ થવાનું છે? રશિયા, ઈરાન અને ક્યુબા જેવા દેશોએ આ વૈશ્વિક ઘટના પર તીવ્ર પ્રતિક્રિયા આપી છે. આ દેશો અમેરિકાની કાર્યવાહીને વેનેઝુએલાની સાર્વભૌમત્વનું ઉલ્લંઘન, પ્રાદેશિક અખંડિતતાનું ઉલ્લંઘન અને સત્તા-પ્રેરણાદાયક આક્રમણ ગણાવી રહ્યા છે. રશિયાએ અમેરિકાના આ પગલાને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું છે. ઈરાન અને ક્યુબાએ પણ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને અમેરિકાના આ પગલાની નિંદા કરવા અને શાંતિ સ્થાપિત કરવા અપીલ કરી છે. બીજી તરફ, યુરોપિયન યુનિયને અલગ વલણ અપનાવ્યું છે. તેમણે પરિસ્થિતિની સીધી નિંદા કરી નથી, પરંતુ તેના બદલે હકીકતોની ચકાસણી કરવા અને આ હકીકતોના પ્રકાશમાં નિર્ણયો લેવાની વાત કરી છે, એમ કહીને કે તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોનું સન્માન કરે છે. આનો વ્યાપક અર્થ એ છે કે EU એ ખુલ્લેઆમ અમેરિકાને ટેકો આપ્યો નથી, પરંતુ સ્પષ્ટપણે તેની નિંદા પણ કરી નથી. કેટલાક દેશોએ આ કટોકટીને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદની બેઠકનો વિષય બનાવ્યો છે, અને લગભગ તમામ મુખ્ય વૈશ્વિક શક્તિઓ આ ઘટનાને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાની મોટી કસોટી તરીકે જોઈ રહી છે.

મિત્રો, જો આપણે તેલ અને ડ્રગ્સ વિવાદની પૃષ્ઠભૂમિને સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ, તો યુએસ કહે છે કે વેનેઝુએલા વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ ભંડારોમાંનું એક છે અને ડ્રગ્સ અને ગુના નેટવર્ક માટે એક મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયું છે. તેથી, તેણે આ કાર્યવાહીને ડ્રગ્સની હેરફેર સામે લડવા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને સુરક્ષિત રાખવા માટે જરૂરી ગણાવી છે. જો કે, ટીકાકારો આને તેલ સંસાધનો પર નિયંત્રણ મેળવવાની આર્થિક વ્યૂહરચના તરીકે પણ જુએ છે. તેઓ દલીલ કરે છે કે આ હુમલામાં આર્થિક હિતો મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી શકે છે, કારણ કે વેનેઝુએલાના તેલ ભંડારોએ આ પ્રદેશને આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક વ્યૂહરચનાના કેન્દ્રમાં રાખ્યો છે.

મિત્રો, માનવ અધિકારો અને કાયદેસરતાના પ્રશ્નોના દૃષ્ટિકોણથી, અસંખ્ય માનવ અધિકાર જૂથોએ જણાવ્યું છે કે યુએસ પુરાવા અથવા પારદર્શિતા વિના નિર્દોષ નાગરિકો અને નેતાઓને નિશાન બનાવી રહ્યું છે, અને આ કાર્યવાહી યુએન ચાર્ટરનું ઉલ્લંઘન કરી શકે છે, જે સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે કોઈ દેશ સુરક્ષા પરિષદની પરવાનગી વિના અથવા કથિત ધમકીના પ્રતિભાવમાં બીજા દેશ સામે બળનો ઉપયોગ કરી શકતો નથી. આ વિવાદ હવે આંતરરાષ્ટ્રીય અદાલતો, સંયુક્ત રાષ્ટ્રો અને વૈશ્વિક શાંતિ રક્ષા માળખાં માટે એક મોટી કસોટી બની ગયો છે.

મિત્રો, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને સાર્વભૌમત્વના દૃષ્ટિકોણથી, અન્ય દેશના સશસ્ત્ર દળો દ્વારા રાજ્યના વડા – વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિ સહિત – ને પકડવા અને દેશનિકાલ કરવો એ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ગંભીર ઉલ્લંઘન બની શકે છે, જેમાં યુએન ચાર્ટરના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોનો સમાવેશ થાય છે. યુએન ચાર્ટરના કલમ 2(4) મુજબ, ફક્ત સ્વ-બચાવમાં અથવા યુએન સુરક્ષા પરિષદની પરવાનગીથી જ બીજા રાજ્ય સામે બળનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. યુ.એસ.એ ન્યાયિક કારણો, માદુરો પર આરોપ અને સુરક્ષા હિતોના આધારે તેની કાર્યવાહી સમજાવી છે. જોકે, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા નિષ્ણાતો માને છે કે બીજા દેશના સર્વોચ્ચ નાગરિક નેતા સામે લશ્કરી કાર્યવાહી અને તેમની અટકાયત એ સાર્વભૌમત્વનું સીધું ઉલ્લંઘન અને બળપ્રયોગનું ઉદાહરણ છે, સિવાય કે તે અમેરિકા સામે સીધો સશસ્ત્ર હુમલો હોય. ઘણા નિષ્ણાતોએ તેને ગુનાહિત આક્રમણ પણ કહ્યું છે, જે યુએન ચાર્ટરનું ઉલ્લંઘન કરે છે. જ્યારે દેશની સંસદ અથવા યુએન સુરક્ષા પરિષદની મંજૂરી ન મળે ત્યારે સાર્વભૌમત્વનું ઉલ્લંઘન વધુ ગંભીર બને છે, જેમ કે આ કિસ્સામાં સ્પષ્ટપણે નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના ધોરણો અનુસાર, વર્ચસ્વવાદી શક્તિઓ દ્વારા આવા હસ્તક્ષેપો વૈશ્વિક વ્યવસ્થા અને ધોરણોને અસર કરે છે, જે સંભવિત રીતે સમાન દાવાઓના આધારે અન્ય નિયમિત રીતે ચૂંટાયેલા નેતાઓ સામે ભવિષ્યમાં કાર્યવાહી તરફ દોરી જાય છે.

મિત્રો, જો આપણે વિચારીએ કે આ વૈશ્વિક લોકશાહી વ્યવસ્થાનું ઉલ્લંઘન કરે છે કે નહીં? પ્રશ્ન એ ઉઠાવવામાં આવી રહ્યો છે કે શું આ યુએસ પગલું વૈશ્વિક લોકશાહી વ્યવસ્થાનું ઉલ્લંઘન કરે છે. આ ચર્ચાનો જવાબ સરળ નથી, કારણ કે તેમાં રાજકીય વિચારધારા, સત્તા રાજકારણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાના સિદ્ધાંતોનું મિશ્રણ શામેલ છે. એક તરફ, યુએસ અને તેના સમર્થક દેશો દલીલ કરે છે કે માદુરો જેવા નેતાએ પોતાની સરકારમાં બળવા, ભ્રષ્ટાચાર અને માનવાધિકાર ઉલ્લંઘનની નીતિઓ લાગુ કરી છે. યુએસ વહીવટ આને ગુના નિયંત્રણ અને લોકશાહીની સ્થાપના તરીકે રજૂ કરે છે. બીજી બાજુ, મોટાભાગના આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્લેષકો અને ઘણા દેશોના સરકારી નિવેદનો જણાવે છે કે આવી લશ્કરી હસ્તક્ષેપ આંતરરાષ્ટ્રીય લોકશાહી પ્રક્રિયાની વિરુદ્ધ છે, કારણ કે તે દેશની આંતરિક લોકશાહી પ્રક્રિયાઓ, ચૂંટણીઓ અને સરમુખત્યારશાહી સાર્વભૌમત્વને બાયપાસ કરે છે. યુએન સેક્રેટરી-જનરલએ પણ ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે, અને કહ્યું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને સાર્વભૌમત્વ માટે આદર એ વૈશ્વિક વ્યવસ્થાનો પાયો છે. તેથી, એવું કહેવું વધુ સચોટ રહેશે કે યુએસનું આ પગલું વૈશ્વિક લોકશાહી મૂલ્યો માટે પડકાર ઉભો કરે છે, ભલે રાજકીય વાજબીતા ગમે તે હોય.

મિત્રો, જો આપણે “ત્રીજું વિશ્વ યુદ્ધ” શરૂ થવાનું છે કે કેમ તે પ્રશ્ન પર વિચાર કરીએ, જ્યારે આ વિકાસ વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલનમાં મોટો ફેરફાર રજૂ કરે છે, તો વિશ્લેષકો માને છે કે આવી કોઈ વસ્તુ હજુ સુધી શરૂ થઈ નથી.

ત્રીજું વિશ્વ યુદ્ધ ફક્ત ત્યારે જ માન્ય માનવામાં આવશે જો બે કે તેથી વધુ પરમાણુ-સક્ષમ વ્યૂહાત્મક બ્લોક્સ વ્યાપક લશ્કરી જોડાણો, આર્થિક બ્લોક્સ અને એકબીજા સામે વૈશ્વિક સંઘર્ષમાં જોડાય, જે આ સમયે વાસ્તવિક દૃશ્ય નથી. રશિયા, ઈરાન, ક્યુબા અને ચીન જેવા દેશોએ અમેરિકાના આ પગલાની સખત નિંદા કરી છે, અને કહ્યું છે કે તે વૈશ્વિક શાંતિ અને સ્થિરતાને જોખમમાં મૂકી શકે છે, પરંતુ વૈશ્વિક યુદ્ધના જોખમો પર ચર્ચા વધુ તીવ્ર બની છે. જે દેશોએ ટીકા કરી છે તેઓ માને છે કે જો વિશ્વની મુખ્ય શક્તિઓ એકબીજા સામે લશ્કરી જોડાણો અને ઓપરેશનલ હિંસા તરફ વળે છે, તો મોટા પાયે સંઘર્ષની શક્યતા વધી શકે છે. તેમ છતાં, વૈશ્વિક નેતાઓ દ્વારા ત્રીજા વિશ્વ યુદ્ધની કોઈ સત્તાવાર ઘોષણા કરવામાં આવી નથી. આ વિષય પરના નિષ્ણાતો હાલમાં વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયાઓ અને યુએન કાર્યવાહીની રાહ જોઈ રહ્યા છે.

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર ઘટનાનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે આ ઘટના ફક્ત દક્ષિણ અમેરિકા કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની જ નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક શક્તિ ગતિશીલતા, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા, સાર્વભૌમત્વ અને વૈશ્વિક સુરક્ષા માળખાઓની પણ કસોટી છે. યુએસ દલીલ કરે છે કે નાર્કો-આતંકવાદ અને સુરક્ષા ચિંતાઓને કારણે આ કાર્યવાહી જરૂરી હતી. ઘણા દેશોએ તેને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ઉલ્લંઘન જાહેર કર્યું છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર, વૈશ્વિક શક્તિઓ, પ્રાદેશિક જૂથો અને ન્યાયશાસ્ત્રીઓ તેનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરી રહ્યા છે. આ સંઘર્ષ આપણા સમયની સૌથી મહત્વપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય ઘટનાઓમાંની એક છે, અને તેના પરિણામો દાયકાઓ સુધી વૈશ્વિક રાજકારણ, સુરક્ષા અને આર્થિક વ્યૂહરચના પર અસર કરી શકે છે.

કિશન સંમુખદાસ ભવનાની,ગોંડિયા, મહારાષ્ટ્ર 9284141425