રાષ્ટ્રગીત, વંદે માતરમને લગતો વિવાદ જે હદે વધી રહ્યો છે તે માત્ર ચિંતાજનક જ નહીં પણ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ પણ છે. દિલ્હીમાં કોંગ્રેસ કેન્દ્રીય કાર્યાલયમાં વંદે માતરમ ગાવાનું દ્રશ્ય ખલેલ પહોંચાડનારું અને આઘાતજનક હતું. એ વાત સાચી છે કે કોંગ્રેસ કાર્યાલયમાં વંદે માતરમનું આખું ગાન કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ વીડિયોમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે કે સોનિયા ગાંધી ગાવાનું વચ્ચેથી જ બંધ કરવાનો ઈશારો કરી રહ્યા છે, જાણે કંઈક અસામાન્ય બન્યું હોય તેવું અસ્વસ્થ દેખાઈ રહ્યું છે. ગાયનના પ્રભારી લલિત દેસાઈ રાહુલ ગાંધી અને અન્ય નેતાઓ પાસે જઈ રહ્યા છે. કોંગ્રેસના મહાસચિવ જયરામ રમેશનું નિવેદન કે ખડગે લાંબા સમયથી ઉભા હતા અને સોનિયા ગાંધી ખુરશી માંગી રહ્યા હતા તે હાસ્યાસ્પદ હતું. ત્રણ મિનિટના ગીત દરમિયાન ખડગેને ખુરશીની જરૂરિયાત કેવી લાગી? એ નોંધવું જોઈએ કે ખડગે ઉભા થયા અને પછી તેમનું ભાષણ આપ્યું.
જયરામ રમેશે પત્રકારોને જણાવ્યું હતું કે ૨૮ ઓક્ટોબર, ૧૯૩૭ ના રોજ કલકત્તામાં કોંગ્રેસ અધિવેશનમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું કે વંદે માતરમના ફક્ત શરૂઆતના શ્લોકો જ ગાવામાં આવશે, અને ત્યારથી આ કોંગ્રેસની પરંપરા છે. તાજેતરમાં વંદે માતરમને રાષ્ટ્રગીત, જન ગણ મન સમાન દરજ્જો આપતો કાયદો પસાર થયો હોવા છતાં અને તેને વિક્ષેપિત કરનાર અથવા તેનું અપમાન કરનાર કોઈપણ વ્યક્તિને સજા કરવામાં આવે તે છતાં આ પરંપરાને અનુસરવાનો આગ્રહ રાખવામાં આવ્યો છે. કોંગ્રેસે આ કાયદા સંબંધિત બિલ પર ચર્ચાનો બહિષ્કાર કર્યો. એવી માંગણીઓ છે કે સોનિયા ગાંધી, મલ્લિકાર્જુન ખડગે અને રાહુલ ગાંધીએ વંદે માતરમના સંપૂર્ણ ગાનમાં અવરોધ લાવવા બદલ માફી માંગે. જોકે, રાહુલ ગાંધીના બિનસત્તાવાર નેતૃત્વ હેઠળ કોંગ્રેસ પક્ષ પાસે વંદે માતરમ પ્રત્યે ભક્તિ માટે કોઈ જગ્યા નથી. જ્યારે તેઓ ભૂલ સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરે છે, ત્યારે માફી માંગવાનો પ્રશ્ન કેવી રીતે ઉભો થાય છે? આશ્ચર્યજનક છે કે સ્વતંત્રતા ચળવળ દરમિયાન તમામ વિચારધારાઓ અને સંગઠનો માટે સંઘર્ષનું મંચ તરીકે સેવા આપતી કોંગ્રેસ આજે ભારતના રાષ્ટ્રીય ગીતના સાચા સ્વરૂપને સ્વીકારવા તૈયાર નથી.
૧૮૯૬ થી ૧૯૩૬ સુધી, કોંગ્રેસના તમામ સત્રોમાં વંદે માતરમ સંપૂર્ણ ગાવામાં આવતું હતું, અને બધાએ તે ગાયું હતું. ધીમે ધીમે, મુસ્લિમોના એક વર્ગમાં વિરોધ વધતો ગયો, અને તેઓએ કોંગ્રેસના સત્રો દરમિયાન ઉભા રહીને પણ તેને ગાવાનો ઇનકાર કર્યો. મુસ્લિમ લીગના દબાણ હેઠળ, જે ખૂબ જ સાંપ્રદાયિક હતી અને ભારતના ભાગલાની માંગ કરતી હતી, તેના દબાણ હેઠળ, ૧૯૩૭ માં તેને ટૂંકું કરવામાં આવ્યું. જયરામ રમેશ અને અન્ય કોંગ્રેસ નેતાઓ, ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરને ટાંકીને દાવો કરે છે કે આ તેમના સૂચન પર કરવામાં આવ્યું હતું. તેઓ એ ઉલ્લેખ કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે કે પંડિત નેહરુ અને અન્ય ઘણા નેતાઓએ દબાણ હેઠળ આગ્રહ રાખ્યો હતો કે, હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાના હિતમાં, મુસ્લિમોએ જે પંક્તિઓનો વિરોધ કર્યો હતો તે પંક્તિઓને બાદ કરવી જોઈએ, ત્યારબાદ તેમણે આ સૂચન કર્યું હતું. ત્યાં સુધીમાં, ઝીણા અને કોંગ્રેસના અન્ય મુસ્લિમ નેતાઓએ પોતાનું વલણ બદલી નાખ્યું હતું. તેથી, એવું માનવામાં આવતું હતું કે કદાચ આમ કરવાથી તેઓ રાજી થઈ જશે. સત્ય એ છે કે તેઓએ આખા ગીતનો વિરોધ કર્યો હતો, અને આજે પણ, મુસ્લિમોનો એક વર્ગ વંદે માતરમને અસ્વીકાર્ય માને છે. કોંગ્રેસ આ જ જૂથ સમક્ષ શરણાગતિ સ્વીકારી રહી છે.
કેરળમાં કોંગ્રેસ મુસ્લિમ લીગ સાથે ચૂંટણી લડે છે અને સરકારનો ભાગ હોવાથી, ત્યાં રાષ્ટ્રગીત ગવાતું નહોતું. કર્ણાટક, તેલંગાણા અને હિમાચલ પ્રદેશમાં આ પરિસ્થિતિ અસ્તિત્વમાં નથી, તેથી જ તે ત્યાં ગવાતું હતું. એ પણ અવગણવું ન જોઈએ કે પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રા હાલમાં કેરળના વાયનાડથી સાંસદ છે, જેમણે મુસ્લિમ લીગના સમર્થનથી જીત મેળવી છે. કોંગ્રેસ મુસ્લિમ લીગ પ્રત્યે પોતાનો તુષ્ટિકરણ દર્શાવી રહી છે.
